АК-КААН ЛА КӰБӰРАК-КААН

Озо, озо чакта,
Озогызыныҥ бери jанда,
Эмдизияиҥ ары jанда
Ак-Каан апшыйак
Эмеениле jуртап jаттыр.
Азыраган бала jок болтыр.
«Ээ, карган эмееним!
Ак-боро адыма минбееним
Айдары jок удап калды.
Алтын öргöни эбире маҥтатпааным
Алтан jылдаҥ ажып калды.
Ак-боро адыма минип,
Ак öргöни эбире
Чабар кÿÿним бар,
Эриккенимди jазып,
Эл-калыгымды кöрöр кÿÿним бар.
Ак тайгамныҥ бажына
Чыгар кÿÿним бар» – деп,
Ак-Каан апшыйак айдала,
Карс этире каткырганда,
Кара таштар jарыл турат,
Курс этире каткырганда,
Кÿреҥ кайа jемирил турат.
Ак-Каан öбöгöн
Алтын бршд-öҥ чыга конды,
Сыбыскызын ала койды.
Тартар сыбыскыны
Бир катап тартканда,
Агаштар бажы биригип турат,
Экинчи катап тартканда,
Эки тууныҥ ээлери
Ӱн алыжып турат,
Ӱчинчи катап тартканда,
Ак-боро ады киштеп ийет.
Ак тайганыҥ бажында
Ак булут деп кöргöни
Ак-боро ады эмтир.
Алты тууны ажыра
Ала-jеле базып jÿртир.
Ак-Каан апшыйак
Ак-боро адыныҥ
Ай кулагынаҥ тудуп алат-
«Кайран эр-jине адым – дейт, –
Сÿттÿ кöлдиҥ jанына jÿрÿп,
Суу jакшызын ичиптириҥ.
Сÿÿрÿ тайга бажына jÿрÿп,
Öлöҥ jакшызын отоптырыҥ.
Тынданбас бойыҥ тындантырыҥ,
Бел балык чылап,
Тулкурайа семириптириҥ».
Ак-Каан апшыйак
Минген адын мактап турат,
Алдына барып ардактайт,
Кийнине базып кееркелейт.
Алтын тÿгин сыймап турат.
Ала токумын jайа салат,
Кÿмÿш ээрин арта салат.
Сыртынча öдöр
Тогус куйушкан сукты,
Алдынча öдöр
Алты колоҥ тартты.
Адар огын салынып алды,
Ак-боро адына мине сокты,
Ӱзеҥизин теҥдей тебип,
Алтын öргöзин болгожын
Алты катап
Айландыра чаап келди.
Эриккенин jазып алды,
Эл-калыгын кöрÿп келди.
Анаҥ ары мантадып,
Ак тайгазына чыга берди.
Томура кöрÿп,
Тогузон кийик адып турат.
Чике кöрÿп,
Сегизен кийик адып турат.
Аҥныҥ болзо jаражын
Талдап адып алды,
Эттиҥ болзо семизин
Талдап кезип алды.
Аткан аҥдарын
Ак кайышка тизе тартып,
Ак-боро адыныҥ
Кулак тöзине jетире
Артып албай кайтты.
Ары-бери кöргöлöктб,
Ак тайгазы бажынаҥ
Элес эдип тÿжÿп келди,
Алтын öргöзине jедип келди.
Ак-боро адын ат буулайтан
Алтын чакыга буулап ийди.
Адыныҥ ээрин албады.
Анаҥ лаптап тыҥдап турза,
Алтын öргö ичинде
Jаш баланыҥ ыйы угулды.
Мыны уккан Ак-Каан
Jÿгÿргенче ÿйге кирди.
Jаҥы чыккан баланы
Ала койорго тап этти.
Мыны кöргöн эмеени
Аайы jок калактап ийди:
«О-ой, о-ой, карыган чагыҥда
Ал сагыжыҥ аза берди бе?
Изип, терлеп калган бойыҥ J
аш баланы не каптыҥ?»
Jаткан капкыны ала койып,
Ак-Каанныҥ ак бажына
Шак берии ийбей кайтты.
Ак-Каанныҥ ал jÿреги
Сене бербей эмди кайтты.
Айлынаҥ ол чыга конды,
Темир узына jÿгÿрип барды,
Темир кабай соктырып алды.
Оноҥ ойто кирип келзе,
Чыккан уулы баатыр эмтир,
Jайбак айактый кöстÿ эмтир,
Jарды jалбак кезер эмтир.
Уул чыкканына сÿÿнип,
Карый берген Ак-Каан
Тастаракайларын алдырды.
«Аткан аҥдарды сойыгар – деди,
Эттиҥ jакшызын меге беригер,
Карььjодозын бойыгар алыгар».
Ак-Каан карган апшыйак
Аштыҥ болзо jакшызын салат,
Аракыныҥ болзо ачузын урат,
Карыыр чакта бала тапкан
Куртыйагын** мактап турат,
Аш jакшызын ого салат,
Араjан татузын ого урат,
Бойы дезе сÿÿнип айдат:
«Э-э, кайран куртыйагым!
Бала дезе бала таптыҥ!
Эр кемине jедер болзо,
Эр дезеҥ эр болор,
Алып дезеҥ алып болор,
Кулÿк дезеҥ кÿлÿк болор,
Бистиҥ jуртыбыс ÿзÿлбес эмтир».
Аштыҥ болзо jакшызын jийле,
Араjан-короjон ачузын ичеле,
Ак-Каан карган апшыйак
Арыбас бойы арый бертир,
Уктабас бойы уктай бертир.
Ойгонып келеле, кöрöр болзо,
Бир кÿн уйуктадым дезе,
Бир jыл öдÿп калган,
Эки кÿн уйуктадым дезе,
Эки jыл öдÿп калган.
Taп этире туруп келзе,
Куйун-тозын айланыптыр,
Кÿбÿр-Каан клееткен болуптыр.
Оныҥ уулы Кара-Кол
Jуулу-чакту клееткен эмтир.
«Jамызы jаан jайзаҥдарым!
Jаткан мениҥ jуртымды
Кÿбÿр-Каан уулыла кожо
Jуулап келип jаткан эмтир.
Jуулажар кÿчис jедер бе?» – деп,
Ак-Каан сурап турды-
«Jуулажар арга бары-jогын
Бис кайдаҥ оҥдойтоныс? – деп,
Калык-jоны айдыжат. –
Каан-бийибис бойы билгей.
Кÿбÿр-Каанды jеҥетен
Ийде-кÿч сенде туру.
Кӱрс этире кÿрешкенде,
Jыгар эбиҥ сенде туру.
Кÿбÿр-Каанныҥ черÿзиле
Кырыжары бисте туру.
Jуулажар дезеҥ – бойыҥ бил,
Jуулашпас дезеҥ – бойыҥ бил».
Мыны угуп ийген
Ак-Каанныҥ ак-борозы
Ары тепти,
Ак малыныҥ
Кабортозын jуда салды.
Бери тепти,
Эл-калыктын
Талортозын jуда салды.
Ак-Каан апшыйак болзо,
Jаш балазын jажырар деп,
Сананып албай кайтты.
Алтын торколо
Тогузон кат ороп ийди.
Ары базып, ары jанын кöрди,
Бери базып, бери jанын кöрди.
«Ак маҥдайыҥ, алып бÿдÿжиҥ
Кöрÿнет, балам, – деди, –
Акпас теҥиске кирип öс,
Кайран уулым», – деди.
Акпас теҥис талортозына
Уулчагын таштап ийди.
«Азырайтан баламды
Азыраар аргам jок болды.
Суу ээзин сурап турум:
Öрöкöн, баламды азырап салыгар – деди. –
Одус jылдыҥ бажында
Jер сыртына чыгарыҥ, балам», – деп,
Илби-тармыла тармыдап салды.
Ак-Каанныҥ эмегени
Эмчектериниҥ сÿдин саайла,
Бир борбуйга уруп салды.
Бир курут jазап койды.
Алтын öргöниҥ алдына
Чой кайырчакка сугуп салды.
Ак-Каанныҥ jер-алтайына
Кÿбÿр-Каан jеде конды.
«Менле кабыжатан
Алып кÿчиҥ бар болзо,
Кабышса да кайтсын, Ак-Каан,
Менле кÿрежетен
Кÿлÿк кÿчиҥ бар болзо,
Кÿрежели, Ак-Каан!» – деп,
Кÿбÿр-Каан кыйгырды.
Оныҥ кÿзÿрт ÿнинеҥ
Ак-Каан коркыйла,
Калык-jоныла кожо
Jыда-бычагын чачып,
Багына берген турбай кайтты.
Мыны кöргöн Кÿбÿр-Каан
Ак-Каанныҥ айлы-jуртын
Аҥтара бербей канайтты.
Очокторын оҥооры салды,
Талкан кÿлин соодып салды.
Тайгада турган малын
Тайгага кыстап туттырат,
Сууда турган малын
Сууга кыстап туттырат.
Ак-Каанныҥ калык-jонын
Колына эмди алган турды.
Мал тоолооры мал тоолойт,
Кижи тоолооры кижи тоолойт.
Ак-Каанныҥ калык-jонын
Барчан** тоолоп келерде,
Бир карган апшыйак jетпейт,
Бир карган куртыйак jетпейт.
Кижи тоолоочы улустар
Тоого jетпес апшыйакты,
Тоого jетпес куртыйакты
Кÿбÿр-Каанга айдар ба,
Айса айтпай jажырар ба? – деп
Ортозында шÿÿжип турат.
Бир тастаракай айда салды:
«Аны айдып кайдатан?
Кÿбÿр-Каанда улус ас па?
Бойыбысты ла бедредер,
Тапкыла деп кинчектеер».
Ак-Каанныҥ камык малын
Тоолоп, öҥдöп келерде,
Эки эчки jетпес болды.
Кÿбÿр-Каанныҥ кулдары
Эки эчки jетпезин
Каан-бийге айдар ба,
Айса jажырып салар ба? – деп
Шÿÿшкен, сананган турат.
Мында турган бир кул
Айда салбай канайтты:
«Аны айдып кайдатан?
Кÿбÿр-Каанда мал ас па?
Аны айдып ийзебис,
Бойыбысты ла бедредер,
Кизиреп бисти кинчектеер».
Ак-Каанныҥ карганадый ак малын
Айдап эмди браатканда,
Алдындаазы öлöҥ отоп барат,
Кийиндеези тобрак jалап барат.
(Биске айдарга jеҥил болды,
Олорго барарга кÿч болды).
Анаҥ ары барып jадала,
Шиҥдеп кöрÿп турар болзо,
Эбире jоктоп келер болзо,
Чоокыр атту Шолтой баатыр
Чоокыр адыла jок болды,
Jети башту Jелбеген
База jылыйып калган эмтир.
«Эмди мыны канайдар?
Каан-бийге айдар ба?
Айса jажырып салар ба? – дежип,
Кÿбÿр-Каанныҥ мал башкарар,
Jон башкарар улузы
Санааркашкан jолдо турат.
Jе мында турган бир тастаракай
Айда салбай канайтты:
«Чоокыр атту Шолтойдыҥ,
Jети башту Jелбегенниҥ
Jылыйыи, кайылып калганын
Каан-бийибиске айтсабыс,
Будысты кезип, бажыска салар,
Бажысты кезип, будыска салар.
Айтпазабыс артык болор».
Мал айдаган улус
Капшай ичкери барар эмес.
Канча туулар ажып турган,
Канча суулар кечип турган.
Беш конок бардыс дезе,
Беш jылга барган эмтир.
Jети конок бардыс дезе,
Jети jылга барган эмтир.
Араай барганын билбедилер,
Тÿрген барганын сеспедилер.
Öдÿп барган jерлери
Кара тобрак артып калат.
Кара кыртыш сойыл калат.
Арт-учында Кÿбÿр-Каанныҥ
Айлы-jуртына jедип келдилер.
Кÿбÿр-Каанныҥ айтканыла
Мал турар jерлерге
Ак малды тургустылар,
Jон турар jерлерге
Калык-jонды jуртаттылар.
Ак-Каанды ÿйиле кожо
Албаты ортодо артыр салды.
* * *
Азык jокто азып jÿрген,
Ток тойудаҥ тозуп jÿрген
Ак сагалду апшыйактыҥ,
Арсыл тиштÿ куртыйактыҥ
Jадар jери jок болды.
Ак-Каанныҥ öргöзиниҥ
Орды да jок эмтир.
Азып jÿрген карганактар
Бир кичинек айылга кирдилер.
Апшыйагы ойто чыгып келзе,
Эжикте эки эчки jÿрди.
Апшыйак айдары jок сÿÿнип,
Эки эчкини тудуп алды.
Эки карган мынаҥ ары
Эки эчкиниҥ сÿдибиле
Азырангылап jадар болды.
Мынайып jуртап jадала,
Бир катап эртен тура
Эчкилерин саап аларга
Эмеени ÿйдеҥ чыкты.
Эчкилерди саар болзо,
Эмчекте сÿт jок болды.
Мыны кöрÿп, куртыйак
Ачу-коронго бастырып,
Айлына jÿгÿрип кирди,
Аайы jок калактай берди:
«Э-э, кайран апшыйагым!
Эки эчкиге иженген эдис,
Эчкилеристе сÿт jок.
Эмди канай jÿрерибис?» –
«Куртыйагым, кунукпа – деп,
Апшыйагы айдып турат. –
Элик-эш адып ийбей,
Эттÿ мÿн ичип jÿрбей.
Эчкилеристиҥ сÿдин дезе
Кем саап ичип турганын
Кетеп кöрзö кайдар» – деди.
Ак сагалду апшыйак
Ары-бери ырабай,
Эчкилерин каруулдаар болды.
Бир jакшы айас кÿнде
Сырлап чыккан кÿн алдында
Карганак эчкилерин кетеди.
Эки эчкизи болгожын
Акпас теҥис jарадында
Jаҥыс тыттыҥ тöзине
Маҥтап барала,
Jаткылай берди.
Ак сагалду апшыйак
Агаш аразынаҥ шыгалап турза,
Акпас теҥис толкузынаҥ
Энедеҥ чыккан бойы
Куба jылаҥаш уулчак
Чыгып келбей канайтты.
Эки эчкиниҥ болгожын
Сÿдин тöгÿзе** эмеле,
Тениске ойто кире берди.
Мыны кöргöн апшыйак
Айлына солуктап jÿгÿр келди.
«Не jакшыны, не jаманды
Кöрÿп келдиҥ, апшыйагым?» – деп,
Арсыл тиштÿ куртыйагы
Эки кöстöри jашкайактап,
Удура базып, сурады.
«Эчкилеримди каруулдап,
Таҥ атканча бастым.
Кÿн сырлап чыгарда,
Акпас теҥис jаказына
Jаҥыс тьгттыҥ тöзине
Эчкилерим маҥтап барды,
Jергележе jада берди.
Эчкилер jада берерде,
Акпас теҥистиҥ тÿбинеҥ
Куба jылаҥаш бала чыкты.
Карс этире каткырарда,
Кайа таш jарыл турды,
Кӱрс этире каткырарда,
Кӱреҥ кайа силкин турды.
Анаҥ базып келеле,
Эки эчкини эмип алды.
Кöзи болзо отту болуптыр,
Кöкси болзо ойлу болуптыр.
Оноҥ jÿгÿрип барала,
Акпас теҥиске калыды – деп,
Ак сагалду апшыйак айдат,
Алаҥ кайкап калган турат. –
Сананганым кöп болды,
Аайлаганым ас болды».
«Э-э, апшыйагым, – деп,
Эмегени айтпай кайтты. –
Ол кандый бала болтон?
Кÿбÿр-Каанга jеҥдирген
Ак-Каан апшыйактыҥ
Jаҥы чыккан балазы болбой?
Ак-Каан уулчагын
Агар-акпас талайда
Jажырган деп уккан эдим.
Апшыйагым, эртен таҥла
Ол jерге барар туруҥ.
Кöбÿк ошкош jастык апар,
Кöбöҥ ошкош тöжöк апар,
Бала ойноор ойынчык апар.
Jараш тöжöк тöжöп сал,
Jымжак jастык jастап сал,
Ойынчыктарды jайып сал.
Jаҥыс тыттыҥ тöзине jажын,
Кичинек те билдиртпе.
Бала теҥистеҥ чыгып келзе,
Эчкилерди эмип алза,
Ары-бери кöрöлö,
Кöстöри тöжöккö тийер,
Ойноор оныҥ кÿÿни келер.
Арыганча ойнойло,
Анда ол уйуктай берер.
Бу ла тушта jÿгÿр барып,
Jаш баланы кучактай ал,
Акпас теҥистеҥ качып jÿгÿр».
Ак сагалду апшыйак
 Амырын ундып, базып турат.
Таҥ jарып ла келерде,
Талай jаар мендеп барат.
Ары айланып, арканы кöрди,
Бери бурылып, теҥисти кöрди.
Анча-мынча болбоды,
Акпас теҥиске jедип келди.
Тыт тöзине jедип келди,
Кöбÿк jастык jайып салды,
Кöбöҥ тöжöк тöжöп салды,
Тыт кийнине jажынып алды,
Козин албай кöрÿп jатты.
База ла бир кöргöжин,
Кара кöстÿ эчкилер
Jедип келгеи jÿрдилер.
Апшыйак бажын тырманды,
Алаҥ кайкап сакыды.
Кöп öй öтпöди ошкош,
Кöк теҥис кайнап чыкты,
Кöк теҥистиҥ толкузынаҥ
Шалтаҥ уулчак чыгып келди.
Тыт тöзине jÿгÿрип келип,
Эчкилерди эмип алды.
Кара кöзи тÿндий болтыр,
Как маҥдайы алыптыҥ болтыр,
Ак тöжöкти кöрÿп ийди,
Кижи jÿзи кöрÿнбеди.
«Тегин jерге коркыбайын,
Аар-кÿчим тÿшпезин» – деди,
Ак тöжöккö jадып кöрди,
Ойноор кÿÿни оныҥ келди.
Тöбöзине туруп алып,
Он беш катап айланды.
Ойынчыктарды колына алып,
Ойной бербей эмди кайтты.
Анча-мынча ойногондо,
Эр бойы арый берди,
Уйуктаганын сеспей калды.
Мыны кöргöн апшыйак
Бир казалап jедип келди.
Балтыр кежик баланы
Ала койбой эмди кайтты.
Сÿÿнбес бойы сÿÿне берди,
Каткырбас бойы каткыра берди.
«Э-э, балам, балам, – деди. –
Уул дезеҥ уул болтырзыҥ,
Эр дезеҥ эр болтырзыҥ.
Эр кемине сен jетсеҥ,
Эрлÿ аҥчы болорыҥ,
Алып кÿчтÿ сен болуп,
Алыптарды jеҥериҥ» – деди.
Ак сагалду апшыйак
Айлына капшай меҥдеди.
Колында jаткан jаш бала
Ойгоно бербей эмди кайтты.
Эки кöзин ачып ийди:
«Кÿÿним jеткен суу энем!
Санаам jеткен суу адам!
Мени кöрбöй канайттыҥ?
Мен аза колына калдым ба?
Албаты колына бардым ба?» – деп,
Бала ачу кыйгырарда,
Суу ээзи сÿрÿшти.
Акпас теҥис талортозы
Туу болуп кöдÿрил келди,
Кöк теҥистиҥ толкузы
Кöк теҥериге jеде берди,
Апшыйакка jедижип келди,
Бажына чыгара толку сокты,
Баланы карган салбады,
Там тыҥыда jÿгÿрди.
«Кÿлÿк дезе кÿлÿк болорыҥ,
Алып дезе алып болорыҥ» – деп,
Аксагал апшыйак сöзин айдат.
«Суу энем, суу адам!
Мени кöрбöс кайттыҥ?!» – деп,
Апшыйактыҥ колында бала
База катап кыйгырды.
Акпас теҥис толкузы
Аайы jок кöдÿрилип,
Кÿркÿреп, кÿзÿреп келеле,
Ак сагалду апшыйактыҥ
Тизезине чыгара сокты.
«Тереҥ сагыш сананба, балам,
Тереҥ сууныҥ ээзин
Тегине ле кычырба, балам.
Мениҥ колымда öзÿп,
Бала дезе бала болорыҥ,
Эр дезе эр болорыҥ,
Кÿлÿк дезе кÿлÿк болорыҥ.
Ал тайганы ажып турарыҥ,
Аба jышты öдÿп турарыҥ,
Агын сууны кечип jÿрериҥ.
Ачынып ыйлаба, балам,» – деп,
Ак сагалду апшыйак айдат.
Jе кижи jуртында öспöгöн бала,
Кижи сöзин укпаган бала
Апшыйак сöзин аайлабады,
Ачу-корон кыйгырып турды:
«Э-ээй! Суу энем! Суу адам!
Мени кöрбöс кайттыҥ?!»
Акпас теҥис сырты
База катап jайкалып,
Толкулары аҥданып,
Апшыйакты сÿрÿшти,
Jе арга-кÿчи чыгып,
Апшыйактыҥ эдегинеҥ
Сооро-маара тудуп калды,
Толкулар ойто тоолоно берди.
Ак сагалду апшыйак
Айдары jок сÿÿнип,
Арыганын да сеспеди,
Анаҥ артык меҥдеди.
Барган jери сööмдöл келди,
Баскан буды мактан келди.
Ӱйге jеҥил кире конды.
Колына туткан баланы
Кöбÿк тöжöккö jаттырды.
«Теҥисте öскöн кеен балам,
Тенип jÿрген кару балам,
Кемирчегиҥ каткалак эмтир,
Кеҥ сагыжыҥ öскöлöк эмтир» – деп,
Карган öбöгöн айдып турды.
«Э-э, кайран апшыйагым!
Ак-Каанныҥ алган ÿйи
Мынаҥ барар тужында
Эки эмчегиниҥ сÿдин саап,
Бир jалбак курут эткен,
Бир jодо сÿт эткен.
Ак öргöниҥ jанында,
Корум таштыҥ алдында,
Кÿлер кайырчак ичинде
Апарып оны сугуп салган.
Оны барып экелер туруҥ,
Jаш балага берер туруҥ» – деп,

Арсыл тиштÿ эмеени айтты.
Ак сагалду апшыйактыҥ
Сыны болзо jеҥил болды,
Арыганын оҥдобой турды,
Ары-бери телчип турды.
Кырык** тиштеҥ ÿн чыкпады,
Эжиктеҥ чыга базып ийди.
Ак-Каанныҥ jуртаган
Ак öргöниҥ jанына барды,
Ал корумды jайладып ийди,
Кÿлер кайырчакты алып чыкты,
Jаш баланыҥ азыгын
Алып jанбай эмди кайтты.
«Jе, кару балам, – деди. –
Ары кöрÿп тарынба,
Бери кöрÿп каткырба,
Салган ашты jип ал.
Jиген ажыҥ ток болзын,
Ичкен сÿдиҥ ийде болзын!»
Ак тöжöктö jаткан бала
Айткан сöсти jартап укты.
Кебис тöжöктöҥ тап турды,
Салган ашка сÿÿне берди,
Jалбак курутты ала койып,
Japа тудуп ийбей кайтты.
Карс этире каткырып ийди,
Каjырт-быjырт jип ийди,
Сÿттеҥ уруп, ичип ийди.
Алып кöзи jарый берди,
Кÿлÿк кöзи кÿйÿп чыкты.
Аштыҥ jыдын алып ийди,
Сÿттиҥ jыдын сезип ийди.
«Ак сагалду адам, – деди, – •
Кандый jерде öстим? – деди. –
Кöзим мениҥ кöл болгондо,
Кöрÿп болбос кайттым?» – деди.
«Э-э, балам, балам! – деп,
Ак сагалду апшыйак айтты. –
Сен jаҥы ла чыгарыҥда,
Ак-Каан адаҥды
Кÿбÿр-Каан jуулап келген.
Арсыл тижи тÿже берген,
Алтын бажы агара берген адаҥ,
Кабыжарга алып кÿчи
Jетпезин оҥдоп,
Кÿрежерге кÿлÿк кÿчи
Jетпезин сезип,
Калык-jонын jуубады,














































Адар огын чыгарбады,
Кÿбÿр-Каанга бойы бакты.
Jаҥы чыккан jаш сени
Азыраар аргазы jок болды.
«Jаш баламды канайдайын?
Кÿбÿр-Каанга бергенче,
Агар-акпас теҥиске
 Таштап ийзем – торт» – деп,
Ыйлап-сыктап айткан эди.
Оноҥ бери öйлöр öтти,
Эки кöзим курч кöрÿп,
Агар-акпас теҥисти
Айлана базып тыҥдагам.
Барган jолыҥ jок болды,
Аккан каныҥ jок болды.
Агын сууны кечпедиҥ,
Ал тайганы ашпадыҥ,
Акпас теҥистиҥ ээзи
Алганын мен сеспедим» •— деп,
Ак сагалду апшыйак айдат.
«Эки алып jажын jажа,
Арсыл тижиҥ тÿшкенче jÿр,
Акпас теҥис мени алган эмтир,
Суу ээзи болордоҥ jастаган эмтирим,
Мени айрып алганыҥ
Jакшы болды, адам!
Ак-jарыкка алып чыктыҥ,
Эл-jонго кожуп салдыҥ.
Сен jок болгон болзоҥ,
Менде jÿрÿм jок болор эди.
Jакшыдаҥ jакшы адам
Сен болдын, öрöкöн.
Сениҥ айтканыҥ угарым,
Јакылтаҥды бÿдÿрерим, адам.
Азырадым деп ачынба,
Кичеедим деп кимиренбе,
Эр кемине jедип келзем,
Jакшыҥды ундыбазым» – деп,
Ак-Каанныҥ уулчагы айтты,
Бир кÿн уулчак
Апшыйакка айтпай кайтты:
«Э-э, адам, адам! – деди. –
Аҥдап мен кöрöтöм – деди, –
Баскан аҥды база ададым,
Учкан кушты учушта ададым,
Согоонымныҥ сокконын кöрöдим,
Кöзимниҥ кöргирин биледим»,
Ак сагалду апшыйак
Айткан сöстöҥ кыйышпады,
Адар jааны jазап берди,
Солоондорын учап берди.
Уулчак болзо айдып турды:
«Эр темине jеткенчем,
Эриккенче мен адарым,
Аткан огым тийбезе,
Jер алдына тÿжерим. .
Аткан аҥым аҥ болзо,
Анаҥ да ары барарым.
Кÿлÿк кÿчим кÿч болбозо,
Куру jерде öлöрим».
Ар саадагын алган бойынча,
Ак тайгага чыгып келди,
Ары кöрÿп, алтан аҥ атты,
Бери кöрÿп, бежен аҥ атты.
Аҥдап-суулап jанып келди.
Эттиҥ болзо семизин экелди,
Киштиҥ болзо каразын экелди,
«Мениҥ атканым аҥ болды,
Анаҥ ары барбадым, адам,
Мениҥ атканым куш болды,
Куру мен келбедим, адам», – деп
Ада-энезине айдып турды.
«Эр кемине jедип jÿрÿҥ,
Эди-сööгиҥ тыҥып jÿрÿ.
Мен де аҥдап jÿрген эдим,
Сендий аҥчы кöрбöдим.
Кыс бала тушташса,
Оöс айткадый болтырзыҥ,
Алып-баатыр тушташса,
Тартышкадый болтырзыҥ.
Кÿлÿктерди кÿле тудар кÿчиҥ бар,
Алыптарды аҥтара салар аргаҥ бар» – деп,
Ак сагалду апшыйак айтты.
Арсыл тиштÿ куртыйак,
Ак сагалду апшыйак
Уулыныҥ адып экелген
Аҥ-куштарын сойып,
Эттеҥ эҥтере кайнадып,
Араjан-короjонын азып,
Jыргап, сайрап отурат.
«Эмди мен эр болдым – деп,
Эрке уулы айдып турат. –
Алты тууны ажып барзам,
Агын сууны кечип барзам,
Эр бойыма эр туштажар,
Адым-jолымды ол сураар,
Ого нени айдарым?»
Ак сагалду апшыйак ла
Арсыл тишту куртыйак
Ӱн алыжып айдып турды:
«Азырап алган уулыбыс
Эр кемине jеде бериптир,
Алты тайганы ажыра базып,
Агын сууны кечире базып,
Аткан огы ок болуп,
Айлына ойто jанып келтир.
Эрдин адын ада ар керек,
Эр саадагын салар керек» – деп,
Экилези сÿÿнип отурды.
«Э-э, кайран апшыйагым, –
Эмеени айтпай кайтты. –
Уулыска ат адаарга
Мындый керек этсеҥ кайдар.
Чоокыр атту Шолтойок,
Jети башту Jелбеген
Алдырып келзеҥ – jакшы болор».
Мыны уккан аксагал
Кайра мöрÿп карыкпады,
Алтан алты тайганы
Ажыра базып jÿре берди,
Jетен jети сууны
Кечире базып jÿре берди.
«Алып болгон эр бойына
Адын адаар кÿн jетти,
Эр кемине jедип келеле,
Ээр колоҥын тартатам – деди. –
Кыс jаражы туштаза,
Оöс айдар кÿÿни келди,
Алып бöкöзи туштаза,
Ала койор öйи jетти – деп,
Ак сагалду апшыйак
Чоокыр атту Шолтойокко,
Јети башту Jелбегенге
Jетирип барбай канайтты. –
Айлы-jуртыма келигер,
Айылчы улус болыгар.
Аш jакшызын саларым,
Араjан ачузын урарым».
Кычыртуга келерис деп,
Эки баатыр jöбин берди.
Ак сагалду апшыйак
Саат болбой jанып ийди.
Апшыйак ла куртыйак
Очогына одын салды,
Кӱлер казанды азып ийди,
Тогус аҥныҥ эдин болзо
Томура кезип кайнат ийди.
Араjанныҥ ачузын асты,
Короjонныҥ кöбин салды.
Анча-мынча болбоды,
Чоокыр атту Шолтойок келди,
Jети башту Jелбеген jетти.
«Аш jакшызын салдыҥ ба? – дешти, –
Аракы ачузын урадыҥ ба?» – дешти.
«Аштыҥ болзо jакшызы туру,
Араjан болзо ачузы туру» – деп,
Ак сагалду апшыйак айтты.
Айылдап келген айылчылар
Аш jакшызын jидилер,
Ара-jан ачузын ичтилер.
Арсыл тиштÿ, ак санаалу
Куртыйагаш айдып турды:
«Карган чакта болгожын
Азырап алган уулыбыс
Уул дезе уул болды,
Алып дезе алып болды.
Jарды jалбак бöкö болды,
Jана баспас кезер болды.
Эки кöзи казан ошкош,
Эки кабак арка ошкош.
Ат jакшызын адайлык,
Айылчы улус кеен уксын,
Ак-Каанныҥ балазы эди,
Алтын-Эргек деп атту болгой.
Алтын-Эргек балабыстыҥ
Минер ады эки эмтир.
Бирÿзи jерде минер
Кызыл-jеерен ат болор,
Экинчизи теҥериле jÿретен
Ак-коҥыр ат болор – деди. –
Алтын-Эргек баатырдыҥ
Минип jÿрер аттары
Ак тайганыҥ бажында .
Ӱч Могол деп jерде
Туруп jат» – деп jартады.
«Ак-Каанныҥ уулын
Алтын-Эргек деп адаганы
Айдары jок jакшы туру.
Анаҥ артык атты
Адаар кижи табылбас туру.
Ак санаалу куртыйактыҥ,
Арсыл тиштÿ öрöкöнниҥ
Айтканыла болгой» – дежип,
Чоокыр атту Шолтойок,
Јети башту Jелбеген
Бир ÿнле айдышты.
Аштыҥ болзо jакшызын jидилер.
Араjанныҥ ачузын ичтилер.
«Ак-Каанныҥ балазы
Алтын-Эргек jаш баатыр
Эр дезеҥ эр болзын,
Алып дезеҥ алып болзын,
Алыптарга jеҥдиртпес болзын,
Кÿлÿк дезеҥ кÿлÿк болзын,
Кÿлÿктерди кÿлÿй тутсын.
Арсыл тижи тÿшкенче jÿрзин,
Арка-сыны jеҥил jÿрзин» – деп,
Эки баатыр алкап айдала,
Айры-тейри кожоҥдожып,
Алтайына jана берди.
Ак чачту апшыйактыҥ
Азырап алган уулы
Алып сагыжын сананып ийди.
Ак тайганы ажыра кöрÿп,
Айландыра базып ийди.
Айыл-jурттаҥ чыга басты,
Ак тайгага чыгып барды.
Бир арканыҥ талый сойды,
Тал терезин толгой тудуп,
Тогус армакчы эдип алды.
«Ат бажына саларым – деди, –
Тогус армакчыны болгожын
Толгой тудуп таштазам,
Тогус тайга ажар» – деди.
Армакчыны артына салды,
Анаҥ ары база берди.
Ак тайганыҥ бажына чыкты,
Айландыра кöрÿп турды.
Ак тайганыҥ бажында
Ӱч Могол деп сÿмер турды.
Ӱч Моголды эбире басты.
«Мениҥ адым бар болзо,
Ай бажынаҥ сестирер,
Андый ырыс jок болзо,
Öскö jерге барадым» – деп,
Jаш баатыр сананды.
Элбек кöзин эбире кöрди.
Орто Моголдыҥ алдына келип,
Jер тöжöнип jадып ийди.
Суу дезе, суу эмес,
Туу дезе, туу эмес.
Jадайын дезе, jадын jок,
Уйуктайын дезе, уйку jок.
Таҥ атканча тыҥдап jатты,
Ат басканы угулбады.
Шыр этире кун чыкты,
Шыкаалап jерди карады,
Ат кöзине кöрÿнбеди.
База бир эмеш jатты,
Тал бажына кÿн jетти,
Ат суулугы таре этти,
Тибирт эдип туруп келди.
Кызыл-jеерен ат
Чыга маҥтап келбей кайтты.
Jеерен аттыҥ тепкени
Теҥис болуп артып турды,
Тартынганы кайа болуп
Артып турды.
«Ашпа, ашпа, jеерен ат, – деди,
Толгоп эткен армакчызын
Ат бажына jайа чачты, –
Ат бажына илин – деди, –
Аттыҥ ээзи мен» – деди,
Толгой эткен армакчызы
Ат бажына илине берди,
Колын jара кыйып турды,
Ал тайганы ажыра тартты.
Агашка тепсе, агаш сынат,
Ташка тепсе, таш jарылат.
«Алтын-Эргек алып-баатыр
Мен болорым – деди, –
Алдыма минер адым
Сен болорыҥ – деди. –
Сениҥ бажыҥ тутпазам,
Эр кемине jетпегеним
Ол туру» •— деди.
Jаза-бÿге тудужа берди.
Алтын-Эргек алып-баатыр
Каныкпас бойы каныга берди.
База катап чиренерде,
Тогус кат jерди jара басты,
Ойылбас jерди ойо тепти.
Армакчыны белдей тутты,
Эҥмек тууныҥ эдегине
Нык этире отура тÿшти,
Jеерен адып токтодып алды.
«Айры белиҥди болгожын
Ӱзе тартарга санангам» – деп,
Кызыл-jеерен ат айтты.
«Арка-мойныҥды болгожын
Сый тартарга санангам» – деп,
Алтын-Эргек каткырды.
Кызыл-jеерен адын
Армакчы бажына jединип,
Уч Моголдыҥ тайгазына
Чыгып барбай канайтты.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Кызыл-jеерен аттыҥ
Корып турган jеринде
Ээр дезеҥ ээр jатты,
Саадак дезеҥ саадак jатты.
Мыны кöргöн Алтын-Эргек
Карс этире каткырарда,
Кара таш jарылып турды,
Кÿрс этире каткырарда,
Кÿреҥ кайа оодыл турды.
Кызыл-jеерен ат бажына
Кÿмÿш ÿйген сугуп ийди,
Арташ ээр белине салды,
Тогус колоҥ тоолоп тартты:
«Эленчекке тÿшпезин!» – деди.
Алтын-Эргек баатыр
Тогус кат куйак кийди:
«Эр jажыма ийнимнеҥ
Тÿшпей jÿрзин куйагым» – деди.
Тынду огын салынды:
«Эленчекке кожо болзын
Тынду огым» – деди.
Ай кылыжын тагынды:
«Ӱргÿлjиге мениҥ кылыжым
Болзын» – деди.
Тогус кат торко курын
Курчанды: «Эр jажыма
Мениҥ курым болзын» – деди.
Кызыл-jееренге мине сокты,
Эки ÿзеҥини теҥдей тепти,
Jети теҥерини öдÿи чыкты.
Тептиргени теҥис болуп
Артып турат.
Тартынганы тайга болуп
Туруп калат.
Ал тайганы эже бастырат.
«Арка-мойныҥды ÿзе тартарга санангам.
Алдыма минер адым болтырзыҥ» – деп,
Алтын-Эргек баатыр айдат.
«Сын-арканды сый чачар деп санангам.
Сыртыма отурар эр болтырзын», –
Кызыл-jеерен ат айдат.
Кайра болуп jанып клееделе,
Анду-суулу тайгазына барды.
Кызыл-jеерен адыла
Ары бастырып,
Алтан кийик адып турды,
Бери бастырып,
Бежен кийик адып турды.
Jеерен аттыҥ кулак бойго jетире
Аҥдар эдин артын келди.
Ак сагалду апшыйак ла
Арсыл тиштÿ куртыйак
Ак кийиктер эдинеҥ
Амтанду jакшы курсак эдет,
Араjан-короjон азып,
Аштажы jок jыргап jÿрет.
Алтын-Эргек баатыр
Ары кöрÿп арызынат,
Бери кöрÿп jÿрексирейт.
Калык j аткан как jер
Ээн арткан эмтир.
Мал турган кеен jер
Маргаа* баскан эмтир.
Мыны ончозын кöрÿп,
Кунукпас бойы кунуга берди,
Карыкиас бойы карыга берди.
«Эй, адам, адам, – деди. –
Jурт болгон jерге
Jурт тудар керек,
Öрго турган jерге
Öргö тудар керек.
Мал jÿрген jерге
Мал тургузар керек.
Мыны ончозын эдерге
Чоокыр атту Шолтойокты,
Jети башту Jелбегенди
Барып айдып келзеҥ кайдар?»
Ак сагалду апшыйак
Анча-мынча болбоды,
Эки баатырды элчилеп экелди:
«Каан-бийиҥ Алтын-Эргек
Экиленди алдырат» – деди.
Чоокыр атту Шолтойок,
Jети башту Jелбеген
Jедип келген турбай кайтты.
«Не болды, кааныбыс? – дешти. –
Не алдырдыҥ, бийибис?» – дешти.
Алтын-Эргек баатыр айтты:
«Калык j аткан jерде
Калык jадар учурлу,
Мал турган jерде
Мал турар учурлу.
Алтын орш туттурарга
Слер экÿни алдырдым.
Јети башту Jелбеген
Öлö адыла агаш тартсын,
Чоокыр атту Шолтойок
Ол агаштардаҥ он эки кып
Алтын öргö тутсын!»
Jети башту Jелбеген
Öлö адын jегип ийди.
Алты тоголоктоҥ бириге салып,
Агашты тартып турды,
Jети тоголоктоҥ jÿктенип турды.
Ай кулагы батпады,
Алтан тоормош белен болды.
Jети конок öтпöди,
Jеткил агаш белен болды,
Чоокыр атту Шолтойок
Алтын öргöни тудуп ийди,
Алтын шаҥын буулап ийди.
Öргöни тыштынаҥ кöрзö,
Теҥериле кабыш калган,
Jылтыркай сÿмер ошкош,
Ичинеҥ кирип кöрзö,
Кöс кылбыгар jараш.
Алтын-Эргектиҥ адазыныҥ,
Ак башту Ак-Каанныҥ,
Алтын очогын таап алдылар.
Тескери тургускан очокты
Оҥооры тургустылар,
Тескери кадаган чакыны
Оҥооры кададылар.
Алтын-Эргек баатыр айтты:
«Кубÿр-Каан деп каанда
Ӱч кыс бала бар,
Ол кыстарды кöрöргö
Jети башту Jелбеген
Барып келзе кайткай не?»
«Э-э, кааным, бийим! – деп,
Jелбеген öрöкöн унчукты. –
Кÿбÿр-Каанныҥ jуртына
Баратаны jеҥил эмес.
Кÿлÿк дезеҥ кÿлÿк керек,
Алып дезеҥ алып керек.
Ого jедер адым да jок,
Сок jаҥыс öлö адым
Агаш тартып арыды,
Арка-мойны сойылды.
Мениҥ барар аргам jок,
Кыстарга jедер кÿчим jок»,
«Сен барзаҥ кайдар? – деп,
Алтын-Эргек баатыр
Шолтойоктоҥ сурап турды. –
Аргымак адыҥ jедер бе?
Алып кÿчиҥ чыкпас па?»
Мыны уккан Шолтойок
Мактанып ийбей канайтты:
«Минер адым кÿчтÿ ошкош,
Алып бойым алып ошкош.
Кубÿр-Каанга jедерим,
Кÿлÿк кÿчин билерим.
Минип барар адым бар,
Ала койор кÿчим бар».
Чоокыр атту Шолтойок
Кöп санаа сананбады,
Чоокыр адын тудуп алып,
Кулер ээрин ээртеп ийди.
Кеп jакшызын кийип алды,
Аш jакшызын ичип алды.
Ок-саадагын салынып,
Эрjине атка мине сокты.
«Öлÿп калзам, карара берзин,
Тирÿ jÿрзем, jалтырап турзын – деп,
Адар огыла айры тытка
Кадай адып, айдып турды. –
Мында арткан улус
Оны кöрÿп jÿрзин» – деди.
Чоокыр атту Шолтойок
Эзен-салам айтпай калды,
Элее эдип jÿрÿп калды.
Биске айдарга jеҥил болды,
Шолтойокко барарга куч болды.
Тепкен jерде тежик артат,
Тартынган jерде таш артат,
Jети теҥери тÿбибиле,
Суу-талайдыҥ алдыбыла
Барып jадым деп санан калат.
Бир конок браадым дезе,
Бир jыл брааткан эмтир.
Ӱч кÿн браадым дезе,
Ӱч jыл брааткан эмтир.
Кÿбÿр-Каанныҥ jерине
Jедип эмди барганча,
Кöп jылдар öдÿп калды.
Бара-бара кöргöжин,
Каан-бийдиҥ öргöзи
Туу чылап теҥкейген турды,
Теҥериле кабышкан турды,
Учы-бажын аайлабады.
Мыны кöргöн Шолтойоктыҥ
Эт jÿреги шимирт этти,
Коркыбас бойы корко берди,
Ӱркÿбес бойы ÿрке берди,
Эди-каны jымжай берди,
Эрлÿ бойы тырлажа берди.
Jе чоокыр атту Шолтойок
Коркыдым деп jана болбоды,
Кÿбÿр-Каанныҥ алты туудый
Алтын öргöзин алты катап
Айландыра чаап келди.
«Эрлик болзо, эр бойым
Jана болбой тартыжарым – деди, –
Кийик болзо, кижи бойым
Кезе-быча тудужарым» – деди.
Ат буулайтан алтын чакыга
Аргымак адын буулап ийди.
Алтын эжикти ача тартты,
Темир эмикти тескери тартты.
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйи болзо
Taп этире туруп келди.
Мыны кöргöн Шолтойок
Тарс этире каткыр ийди.
«Чоокыр атту Шолтойок
Мен болорым – деди. –
Сени кöрöр кÿÿним бар,
Мактап айдар сöзим бар» – деди.
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿгдегези*
Алтын столын тартып ийди,
Аш-курсакты салып берди,
Бир тажуур аракы тургусты.
«Jе, чоокыр атту Шолтойок!
Ыраак jердеҥ келген кижи,
Кеен jерди кöргöн кижи,
Кен jерди öткöн кижи,
Аштабас та болзоҥ,
Аштаган болорзыҥ,
Суузабас та болзоҥ,
Суузаган болорзыҥ.
Мениҥ öргöмö кирдим деп, кунукпа,
Мениҥ jÿзимди кöрдим деп, тарынба.
Ас та болзо, аш jип ал,
Jаман да болзо,
Аракы ичип ал» – деди.
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйиниҥ сöзинеҥ
Шолтойок баатыр кыйышпады.
Алтын столго отурып ийди,
Абакай-келин болгожын
Коштойына отурып алды.
Аш-курсактаҥ jигилей бердилер,
Араjаннаҥ ичкилей бердилер.
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйи болзо
Толо урулган чööчöйди
Шолтойокко туда берет,
Орто чööчöйди бойы ичет.
Шолтойокто не болзын!
Чööчöйлöрди ээчий-деечий
Кöҥкöрö тудуп турбай кайтты.
Анча-мынча болбоды,
Араан-тереен эзире берди,
Айдар сöзи кöптöй берди.
«Кÿбÿр-Каанныҥ ÿч кызын
Кöрöргö келген эдим – деди. –
Аларга jÿрÿ деп сананбагар,
Айбыга келген эдим – деди. –
Ак-Каанныҥ уулы,
Алтын-Эргек баатыр
Амадап ийген эди» – деди.
«Бой-бой, Шолтойогым!
Ак-Кааннын арткан тазылы
База бар болгон бо?
Сананарда сананбадым,
Тÿженерде тÿженбедим» – деп,
Кÿбÿр-Кааннын ÿйи кыйгырды.
Аш-курсактаҥ jип алып,
Аракыдаҥ ичип алып,
Эзирбес бойы эзирди,
Кыҥзыбас бойы кыҥзыды.
Ары-бери базып турды,
Алтын эжикти ача салды,
Темир эжикти тебип ачты.
Чоокыр ады тобракты '
Торсыкка чыгара казыптыр,
Кара jерди болгожын
Капталга чыгара чачыптыр.
Шолтойокты кöрÿп ийеле,
Чоокыр ады бышкырып айтты:.
«Э-э, Шолтойок баатырым!
Бистиҥ бу jерге
Келер jолыбыс бар болгон,
Jанар jолыс jок болор!»
Шолтойок jерге мыч jыгылды,
Оноҥ тап туруп келди,
Алтын öргöгö кире берди.
«Jиир ажын бар болзо,
База катап салып бер,
Араjаныҥ бар болзо,
База катап уруп бер» – деп,
Чоокыр атту Шолтойок
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйин
Мойнынаҥ кучактап, айтты.
Кÿбÿр-Каанныҥ алган каты
Эрлик терезин кийип алтыр,
Эгер* тÿги чыгып калтыр.
«Кÿбÿр-Каан эриҥ кайда?» – деп,
Шолтойок баатыр оноҥ сурады.
«Кÿбÿр-Каан алтын ширеезинде
Jетен jылдыҥ уйкузын уйуктайт,
Керегиҥ бар болгожын,
Кирип кöрзöҥ кайтсын» – деп,
Каан абакайы ого айтты.
Мыны уккан Шолтойок
Кöп неме сананбады,
Алтын ширееге кире басты,
Кÿбÿр-Каанды кöрöр болзо,
Канча jыл уйуктаптыр.
Аайына оныҥ чыкпады.
Ак кöбÿги болгожын
Оозынаҥ ажып jатты.
Мыны кöргöн Шолтойок
Казырланып чыкпай кайтты:
«Эй, Кÿбÿр-Каан, бери ук!
Эр болдым деп тыҥзынба!
Эр болзоҥ, эр бол,
Кÿлÿк болзоҥ, кÿлÿк бол.
Чоокыр атту Шолтойок
Мен болгоным билип ал!» –
Кÿбÿр-Каанныҥ будынаҥ тудуп,
Тöжöгинеҥ силке тартты.
«Бай-бай! Бу не болды?
Уйку бербес кем келди?
Бери келигер, кыстарым!» – деп,
Кубÿр-Каан кыйгырарда,
Кÿбÿр-Каанныҥ тун** кызы
Алтын ширееге кире конды:
«Не болды, адам? – деди, –
Тун кызыҥ jÿгÿрип келдим,
Бут кырында турум» – деди.
«Кандый кöрмöзиҥ келип,
Мениҥ будымнаҥ тартып jат,
Алтын уйкум алып jат?
Оны ары сÿр» – деди.
Мыны уккан тун кызы
Чоокыр атту Шолтойокты
Бажынаҥ будына тÿжÿре кöрди..
Будынаҥ бажына чыгара кöрди,
Кыҥыс эдип сöс айтпады,
Ширеелÿ кыптаҥ чыга берди.
Кÿбÿр-Каанныҥ тун кызы
Чыга берген кийнинде
Оттыҥ ту руны ошкош
Тас кара уул келди.
Ары-бери баспады,
Арказын ого кöргÿспеди.
Чоокыр атту Шолтойокло
Лака баштан кабыжа берди,
Jаак томöн согужа берди.
«Кер jылан чылап,
Jылып кирген сен бе? – деди, –
Керек jок jерге келип,
Келишпести баштаган сен бе?» – деди.
Ары-бери силкип кöрди,
Эки кöзине казыр кöрди,
Алаканла тарс саларда,
Чоокыр атту Шолтойок
Бир толукка бар тÿшти,
Экинчи катап саларда,
Экинчи толукка келип тÿшти.
Эки будынаҥ кабыра тутты,
Как маҥдайын jара чапты,
Öлгöн сööгин чачып ийди.
Чоокыр аттыҥ болгожын
Тöрт санын бириге тутты.
Тöбö бажын ойо чапты,
öлгöн сööгин чачып ийди.
* * *
Ак-Каанныҥ уулы
Алтын-Эргек баланыҥ
Ар-кÿчи кирип турды,
Айлар сайын чыдап турды.
Шолтойок баатыр баргалы,
Айлар айланып öтти,
Jылдар jылыжып öтти,
Суру-чап jок болды.
Алтын-Эргек баатырдыҥ
Бек сагыжы бузулды,
Кунукпас бойы кунукты,
Тарынбас бойы тарынды.
Алтын öргöзин айлана сокты,
Кÿлер сыбыскы тартып ийди,
Кÿмÿш тайгага jаҥыланды,
Алтын сыбыскы тартып ийди,
Ак тайгага jаҥыланды,
Jеерен ады jелип келди.
Ай кулактаҥ тудуп алды,
Алтын ÿйген сугуп ийди,
Ат чакызына буулап ийди.
«Чоокыр атту Шолтойымныҥ
Аткан огы бар эди,
Оны барып кöрзöм кайдар?» –
Алтын-Эргек бойында сананды.
Алты тууны ажыра басты,
Шолтойоктыҥ jуртына келди,
Айландыра базып кöрди,
Айыл-jуртты эбиреде
Узак öлöҥ öскöн эмтир,
Ак öргöзи jантыйа бертир,
Аткан огы т.атай бертир.
«Айбыга ийген Шолтыйагым
Айланып ойто келбес эмтир,
Аткан огы татаган эмтир» – деп,
Алтын-Эргек сананды.
Карыкпас бойы карыкты,
Кунукпас бойы кунукты,
Как мандайга тер чарчады,
Кара кöскö кан чарчады.
«Эр алыптыҥ каны бар,
Каныккан эрдиҥ ады бар» – деди
Айлына ойто базып ийди,
Кöстиҥ jажы тоолоно берди.
Кызыл-jеерен адына келди.
Алдынча келип,
Алты катап окшоды,
Кийнинче базып,
Кийин будын сыймады.
Чакыда турган jеерен адын
Быжулап туруп ээртей берди.
«Кан-кызыл jеерен адым,
Кыза тудар jерге барарыс.
Мениҥ адамды кулга алган,
Шолтойокты öлтÿрип салган
Кÿбÿр-Каан кÿлÿктиҥ
Бажын кезер кÿчис бар,
Канын тöгöр ийдебис бар» – деп*
Алтын-Эргек айдып турды.
Аргымак адыныҥ сыртына
Тогус кат то кум салды,
Тогус куушкан тоолоп сукты,
Алтан колоҥ бектеп тартты.
Алтын öргöзине кире конды,
Кизиреде* jепсене берди.
Тогузон пуд сопок кийди,
Тогус кат куйак кийди,
Торко курды тогус катап
Орой тартып курчанды.
Мöҥÿн бöркин кийип ийди,
Алтын саадагын салынып алды.
Ары кöрÿп, алтан казан
Кöчö ичти,
Бери кöрÿп, бежен казан
Кöчо ичти.
Тап этире туруп келди,
Ачар эжигин ачып чыкты,
Ары кöрзö, албаты jок.
Бери кöрзö, малы jок.
Кызыл-jeepeн адына минди.
«Эзен-салам, jерим!» – деди,
Ээрге эптеп отурганча
Jети теҥерини öдö берди.
Тептиргени тенис болуп
Артып турды,
Тартынганы таш-корум болуп
Артып турды.
Тоҥ jерди тобыкка** чыгара
Каза тептирди,
Эру jерди эҥзеге*** чыгара
Ыра тептирди.
Јер сыртыла баадым дезе,
Адыныҥ эки кулагы
Теҥерини чийип бартыр.
Теҥериле учуп браадым дезе,
Адыныҥ тöрт туйгагы
Јердиҥ ÿстин чийип бартыр.
Куш öтпöс теҥисти кечип турды,
Кийик jÿрбес кырларды ажып турды.
Эҥмек тууларды ажарда,
Ӱзеҥилери олорго тийип,
Јети конок шыҥырады.
Кан-jеерен адыныҥ jалы
Аба jышты бöктоп барат,
Бойыныҥ эр бÿдÿми
Элкем jерди бöктöп барат.
Бийик сынга чыга конуп,
Бийлер jолын jолдоп барат,
Узун сынга чыга конуп,
Каандар jолын jолдоп барат.
Бир конок бардым дезе,
Бир jыл барган эмтир,
Эки конок бардым дезе,
Эки jыл барган эмтир.
Барган-барган бажында
Ары-бери кöрÿп турды.
Ары jанында немени
Кара булут болор дезе,
Кара булут эмес болды.
Аба jыштыҥ бажы дезе,
Туудаҥ тууга кöчÿп турды.
Оноҥ кöрÿп турар болзо,
Ары болуп алтан мал jуткан,
Бери болуп бежен мал jуткан
Кызыл-jеерен аттар эмтир.
Кызыл-jеерен аттарды
Эки алып-баатыр
Кырык jылга сÿрÿшкен болтыр.
Кара бÿдÿштÿ алыптар эмтир.
Мыны кöргöн Алтын-Эргек
Каныга бербей эмди кайтты.
Тарынбас бойы тарына берди,
Ачынбас бойы ачына берди.
Эки алыпты адарга
Тынду огын колго алды.
«Адар тынду огым, – деди, –
Эки алыптыҥ кöксин öдÿп,
Öкпö jÿрегин jара согуп,
Ойто меге кел!» – деди.
Эки алыпты öлтÿре атты,
Аткан огы ойто келди.
Алыптарга сÿрдÿрген
Эки кызыл-jеерен ат
Айлана согуп кöргöжин,
Олорды сÿрÿшкен алыптар
Аттарынаҥ jыгылыптыр.
Кандый алып олорды
Ат сыртынаҥ тÿжÿрди?» – деп,
Кайкап олор кöрдилер.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Алып кÿлÿк баатыр,
Ак-Каанныҥ уулы,
Алтын-Эргек болгон эмтир.
Эки jаагы – аба jыш,
Эҥзе-jарды – jылым таш.
«Э-э, эр дезеҥ эр болтырзыҥ,
Эр jакшызы бар турбай!
Баатыр дезеҥ баатыр болтырзыҥ,
Баатыр jакшызы бар турбай!
Бис экÿдиҥ кийнистеҥ сÿрÿшкен
Эки алыпты jыга аткан
Эрлÿ баатыр бу турбай» – деп,
Эки ат киштежет.
Олор экÿ киштежинен
Тереҥ теҥис чайпалды,
Эҥмек туулар jайкалды.
Алтын-Эргектиҥ кызыл-jеерени
Мыны кöрÿп ийеле,
Олордоҥ артык киштеди,
Тайга таштар силкинди.
«Ак-Кааннын балазы,
Алтын-Эргек баатырдыҥ,
Минген ады мен эдим.
Ада каанды олjологон
Кÿбÿр-Каанла тартыжарга
Барып jадыс» – деп,
Кызыл-jеерен ат киштеди.
«Бисти сÿрген алыптар
Бир окко тизилди.
Бисти тудар алып jок.
Бистиҥ туткан ак малды,
Бистиҥ jууткан калык-jонды
Ак-Каан jуртына jедип,
Анда бис jайарыс» – дешти.
Эки кызыл-jеерен аттар
Элес эдип jÿрÿп.калды,
Тепкен jери теҥис болды,
Калыган jери кажат болды.
* * *
Бара-бара келгенде,
Алтын-Эргек баатыр
Барган jерин таныбас болды,
Jÿргён jолын билбес болды.
Канча тайгаларды ашканда,
Канча сууларды кечкенде,
Тогус теҥерини öткöндö,
Аба jыштый jылкы турды.
Ак тенистиҥ jаказында
Ӱч толукту айыл турды.
«Тирÿ кижи бар ба? – деди, –
Öлгöн кижи бар ба? – деди, –
Айыл ичине кирип барды. –
Кандый каанныҥ jылкызы болды?
Кандый бийдиҥ эли болды?»
Айылдыҥ ээзи унчукты:
«Азыйда болзо, Ак-Каанныҥ
Jылкызы болгон эди,
Озодо болзо, Ак-Каанныҥ
Эли болгон эди.
Ак-Каанныҥ алып кÿчи
Чыга берерде,
Кÿбÿр-Каан барып,
Олjолоп келген эди.
Арга jокто айдаттыбыс,
Эрик jокто кыйналдыбыс,
Уур ишке артадыбыс».
«Бу турган jылкыныҥ бирÿзин
Айылчы кижиге не сойбос?» – деп,
Алтын-Эргек сурап турды.
«О-о, балам, баатырым!
Эр дезеҥ эр болтырыҥ,
Баатыр дезеҥ баатыр болтырыҥ.
Мал карам эмес.
Ыраак jердеҥ келген кижиге
Малдыҥ бирÿзин сойып та бербей база..
Jе Кÿбÿр-Каан мениҥ
Будымды кезип, бажыма салар,
Бажымды кезип, будыма салар.»
«Jе андый болзо, керек jок,
Арга jокто алыш jок.
Андый болорын билген эдим,
Аргымагыма минедим,
Анаҥ ары барадым,
Аштап, байла, öлбöзим» – деп,
Алтын-Эргек айдала,
Ары болуп элес этти.
Тептиргени теҥис болуп калды.
Тартынганы таш болуп калды.
Ал тайгалар ажып турды,
Агын суулар кечип турды.
«Эмеш-эмеш эрмек болор,
Эмеш jаан табыш болор» – деп,
Алтын-Эргек айдып браатты.
Анан ары барып jатса,
Jалаҥга батпас уйлар турды.
Jаҥьгс тыттыҥ тöзинде
Сок jаҥыс айыл турды.
Алтын-Эргек баатыр.
Адынаҥ тÿжÿп, ÿйге кирди.
«Кандый каанныҥ малы эди?
Кандый бийдиҥ jоны эди?» – деп,
Алтын-Эргек алып сурады.
Айылдыҥ ээзи айдып турды:
«Азыйда болзо, Ак-Каанныҥ
Малы болгон эди,
Бойыбыс болзо,
Ак-Каанныҥ Јоны болгон эдис.
Ак-Каанныҥ алып кÿчи чыгарда,
Кÿбÿр-Каан jуулап алган,
Калык-jонын олjолоп алган,
Эрик jоктыҥ jÿрÿми болды,
Эрелтендÿ салым болды».
«Бу малдыҥ бирÿзин
Айылчыга сойзо кайдар?» – деп,
Алтын-Эргек баатыр сурады.
«Э-э, кööркий,
Эр дезе
Эр бÿдÿштÿ эмтириҥ,
Алып дезе
Алып кеберлÿ эмтириҥ.
Мал кысканган эмезим.
Ыраак jердеҥ келген кижиге
Бу малдыҥ бирÿзин
Сойып та бербей база.
Jе Кÿбÿр-Каан мениҥ
Бажымды кезип, будыма салар,
Будымды кезип, бажыма салар».
«Jе андый болзо, керек jок,
Арга jоктоҥ алыш jок,
Аргымак адыма минедим,
Ары болуп барадым.
Кан-jеерен ат эзенде,
Курсактаҥ торолоп öлбöзим» –
Алтын-Эргек адына минди,
Ары болуп учуртып ийди.
Канча тайганы ажа берди,
Канча теҥерини öдö берди.
Бир ле кöрÿп тургажын,
Чöл jалаҥныҥ ÿстинде
Jыраа ошкош койлор jÿрди.
Карган тыттыҥ тöзинде
Сок jаҥыс айыл турды.
Алтын-Эргек баатыр
Адынаҥ тÿжÿп, айылга кирди.
«Кандый каанныҥ койы болды?
Кандый бийдиҥ эли болды?» – деп,
Алтын-Эргек сурап турды.
«Алдында болзо,Ак-Каанныҥ
Малы болгон эди,
Бойыбыс болзо, Ак-Кааннын
Калыгы болгон эдибис.
Кааныбыстыҥ алып кӱчи тÿжерде,
Кÿбÿр-Каан jуулап алган,
Эл-калыкты олjолоп алган.
Арга jокто айдаттыбыс,
Эрик jокто кыйналдыс» – деп,
Айыл ээзи апшыйак айтты.
«Бу койлордыҥ бирÿзин
Айылчы кижиге сойзо кайдар,
Аш-курсакты салза кайдар?» – деп,
Алтын-Эргек сурап турды.
«Айылчы да болзо, арга jок.
Сойып берер jаҥым jок.
Кÿбÿр-Каан сезип ийзе,
Кылду бажымды кезер,
Кызыл канымды тöгöр» – деп,
Айыл ээзи карган айтты.
«Jе андый болзо, керек jок,
Арга jоктоҥ алыш jок.
Аш-курсактаҥ öлбöзим,
Алдыма jÿрзем, табарым» – деп,
Алтын-Эргек айдала,
Ары болуп элес этти.
Канча тууны ажып турды,
Канча сууны кечип турды.
Кийнинеҥ улус кöргöжин,
Алтын-Эргек баатыр
Ак булуттыҥ алдыла,
Кара булуттыҥ ÿстиле
Учуп барып jаткан эмтир.
Jе учуп барып jаткан дезе,
Кызыл-jеерен аттыҥ
Тöрт туйгагы jердиҥ ÿстин
Чийип барып jаткан эмтир.
Jер ÿстиле брааткан дезе,
Кызыл-jеерен аттыҥ эки кулагы
Теҥери тÿбин чийип бартыр.
Улус мыны кайкап кöрöт,
Улу баатыр бÿткен дежет.
Бара-бара барып jада,
Алтын-Эргек баатыр
Бир ле кöрÿп тургажын,
Кÿбÿр-Каанныҥ тайгазыныҥ
Бажына чыгып барган эмтир.
Бу тайганыҥ бажынаҥ
Каан кижиниҥ айлы-jуртын
Кöрÿп ийбей эмди кайтты.
Кÿбÿр-Каанныҥ алтын öргöзи
Кöк теҥериле тудуш эмтир.
Мыны кöргöн Алтын-Эргек
Кÿбÿр тайгадаҥ тÿжÿп келди.
Алтын öргöни кÿн аайынча
Алты катап эбире jортты.
Кызыл-jеерен адын болзо
Алтын чакыга буулап койды.
Агаш бозогоны сый базып,
Темир бозогоны бÿге базып,
Каан öргöзине кирип барды.
Тор бажына базып барып,
Темир орынга отурарда,
Темир орын бÿктеле берди.
Мыны кöргöн бойынча
Кÿбÿр-Каанныҥ абакайы
Коркыбас бойы корко берди,
Ӱркÿбес бойы ÿрке берди.
«Эй, мениҥ кулдарым! – деп,
Каан абакайы кыйгырды. –
Ыраактан келген jаан кижиге
Менин кÿлер канзама
Таҥкы азып беригер!» – деди.
Кӱлер каҥзаны тургустылар,
Кÿрекле кÿреп таҥкы астылар,
Бутла оны тыктай бастылар,
Турунла камызып, кулер канзаны
Алтын-Эргекке туда бердилер.
Алтын-Эргек баатыр
Кÿндÿлÿ каҥзаны колго алды.
Бир ле темденип соргои ыжы
Jети тенери тÿбине чыгат,
Кара булут болуп jайылат.
Кÿбÿр-Каанныҥ эмегени
Алтын столын jылдыр ийди,
Аш jакшызын салып ийди.
Тажуур аракы тургус берди.
«Айылчы кижи ажанза кайдар?
Аракы jакшызын ичсе кайдар?» – деп,
Могол чööчöйгö аракы уруп,
Алтын-Эргекке туда берди.
«Аш ичерге мен келбедим,
Аракы ичерге мен jÿрбедим,
Улу-jаан керекке келдим» – деп,
Алтын-Эргек айдала,
Каныкпас бойы каныга берди,
Ачынбас бойы ачына берди.
Как маҥдайына тер чарчады,
Кара кöзине кан чарчады.
Кижи бÿдÿжи чыга берди,
Кийик бÿдÿжи кире берди.
Колыныҥ тÿги кол кирези
Болуп öзö берди,
Качарынын туги болзо
Карыш кире öзö берди.
«Мениҥ ийген элчимди,
Чоокыр атту Шолтойокты, .
Кайдаар слер эттигер?
Эмди ле табып беригер!» – деди.
Кӱрс этире теберде,
Таш такта jарыла берди.
Анча-мынча болбоды,
Турун ошкош тас кара уул
Једе конуп келди.
Тарынбас бойы тарына бертир,
Каныкпас бойы каныга бертир.
Чырай-бажы кубулыптыр.
Ары-бери кöрбöди де,
Ачынтанду кыйгыр ийди.
«Кижини базынып jÿретен
Кандый неме табылды? – деди.
Тыштанарга тыш бербес,
Амыр jадарга ой бербес
Кандый мындый неме?» •— деди.
Алтын-Эргек баатырдыҥ
Оҥ кулагына чабарда,
Алтын-Эргек селес этти,
Ле отурган jеринеҥ турбады.
Турун ошкош кара уулды
Чала тапту саларда,
Ийиктелип тура тÿшти.
Анча-мынча болбоды,
Лака баштан кабыжа берди.
Лаак бойго согужа берди.
Кабыш-согуш тыныды.
Алтын öргöдöҥ чыгып,
Кÿрежетен jерге барды.
Эки алып кабыжьш,
Кара ташты jара базат,
Эру jерди ыра базат.
Алтын-Эргек баатыр дезе
Кара уулдыҥ эдин ÿзÿп,
Кара кускунга таштап турды.
«Саҥысканга сек бол!» – деди.
Анаҥ ары кÿреже берди.
«Бу öлбöс, jыдыбас немеле кабыжып,
Jакшы адым артар эмес,
Бöкö деп бöкö адым кал ар эмес.
Ас тудужып, арыырым ба?
Кол тудужып, кööрööрим бе?» – деп,
Алтын-Эргек айдала,
Тес кара уулды
Бир темденип, тобыкка jетире,
Экинчи темденип, тизеге jетире,
Ӱчинчи темденип, ийинге jетире,
Тöртинчиде кол бажына кöдÿр чыкты.
«Алып колынаҥ öлдим деп ачынба!
Кÿлÿк колынаҥ öлдим деп кунукпа!
Калганчы сöзиҥ айт!» – деди.
«Jакшыланзаҥ, кал корум эт,
Jаманданзаҥ, кара таш эт» – деп,
Тас кара уул кыйгырды.
«Кара каным куруза,
Кара таш эдерим,
Jакшы кÿÿним тутса,
Кал корум эдерим!» – деп,
Алтын-Эргек баатыр айтты.
Jе кара каны куруп,
Кара уулды чачарда,
Сööктöри кара таш болуп
Тура берди.
Кара каны кара суу болуп
Ага берди.
Аба jыштыҥ агажына
Илин калды.
Алтын-Эргек баатыр
Jалбак ташка чыгып алды,
Кÿлер каҥзазын азып алды.
Тынданар бойы тынданып,
Соодынар бойы соодынып,
Таҥкызын тарта берди.
Оозынаҥ ÿрген ыжы
Теҥериге чыгып jайылат,
Кара булут болуп jылат.
Эмди кöрÿп отургажын,
Кÿбÿр-Каан кöрÿнип келди.
Кускун кара адына минип,
Алтын öргöзин алты катап
Айландыра чаап келди,
Эки катап эбирип келди.
«Э-э, Ак-Каанныҥ уулы,
Алтын-Эргек таҥма! – деди. –
Алып öлтÿрдим деп амтажыба,
Эр öлтÿрдим деп эремжибе!
Чирик тöҥöш jыктым деп мактанба!
Кабыш дезе кабыш болор,
Кÿреш дезе кÿреш болор.
Баатыр öлтÿрдим деп тыҥыба,
Улу табыш мында болор,
Кÿлÿк öлтÿрдим деп кÿлÿмзиренбе,
Кÿбÿр-Каан бойы тудар.
Каныҥды кайа-ташка чачарым,
Эдиҥди кара кускунга берерим!»
Мыны уккан Алтын-Эргек
Анаҥ артык каныкты,
Анаҥ артык тарынды.
Как маҥдайына тер чарчады,
Кара кöзине кан чарчады.
Кÿлер каҥзазын кагып ийди,
Карманына сугуп алды,
Кызыл-jеерен адына минди,
Јалбак таштаҥ тÿже конды.
Ат бажынаҥ чуражып келди,
Jака баштаҥ кабыжа берди,
Jаак тöмöн согужа берди.
«Сен jаман öлзöҥ,
Сен öлгöйиҥ – деди, –
Эр jакшызы мен öлзöм,
Мен öлгöйим!» – деди.
Алтын-Эргек ле Кÿбÿр-Каан
Кабыжып ок турдылар.
Ат тепкен jерлер
Теҥис болуп кайнап турды.
Эки алыптыҥ тартыжынаҥ
Агаш-таштар сайалып турды.
Ат ÿстинеҥ тартыжып,
Алты кат jер алдына тÿштилер,
Оноҥ ойто öрö чыгып,
Кезе-быча тудужа бердилер.
Ат ÿстинеҥ тÿже секирип,
Эки алып кабыжа берет.
Кускун-кара ла кызыл-jеерен
База согужа берген турат.
Эди-оööгин ÿзе тиштежип,
Jара-мыра тебижип барат.
Кускун-кара аттыҥ
Тебижери астай берди,
Тентирилери кöптöй берди.
Тиштежери астай берди,
Тыштанары кöптöй берди.
Кызьинjеерен аттыҥ
Маҥдайына тер чарчады,
Кöбÿктелип агып турды,
Эки кöскö кан чагылды,
Эбирилип тебип турды.
Бурыла соккон бойынча
Кускун-кара атты
Эки будыла теберде,
Öзöк-бууры ÿзÿле берди.
Эбиреде тепсеп келди,
Тепшиге толор эт артты.
Эҥмек тайгага чыга калыды,
Сÿттÿ кöлдöҥ суу ичти,
Сÿт öлöҥин отоп jиди.
Кÿбÿр-Каан ла Алтын-Эргек
Там тыҥыда тартыжа берет.
Толголыжа тартышканча,
Тогус jыл öдö берди,
Ала койып тудушканча,
Алтан jыл öдö берди.
Jай келгенин jарыннаҥ таныйт,
Кыш келгенин jакадаҥ таныйт,
Кÿбÿр-Каанныҥ алып тудары
Астап турды,
Jер тайанары
Кöптöп турды.
«Кирбес кöрмöстиҥ колына
Не кирдим?» – деп сананар болды.
Алтын-Эргек там каныгат.
«Сен jаманла кабыжары
Jаш балдарла ойын эмес,
Сен jаманла тартыжары
Jажык аттыҥ эди эмес! – деп,
Алтын-Эргек кородоп айдат. –
Сениле узак тудужып,
Jакшы адым калар ба?
Сениле соот кÿрежип,
Бöкö адым артар ба?» – •
Бир темденип тизеге кöдÿрди,
Экинчи темденип ийнине кöдÿрди,
Ӱчинчиде кол бажына
Кÿбÿр-Каанды алып чыкты.
«Алып колынаҥ öлдим деп,
Jаман сагыжыҥ сананба.
Кÿлÿк колынаҥ öлдим деп,
Кÿбÿр-Каан, мактанба.
Кереес сöзиҥ айдып бер,
Keeн jериҥнеҥ jÿре бер.
Кара каным куруза,
Сööгиҥди кара таш эдерим,
Кара каным курубаза,
Кал корум эдерим,
Кара каныҥды агызарым!» – деп,
Алтын-Эргек айдып турды.
«Jакшыланзаҥ, мениҥ сööгимди
Кал корум: эткейзиҥ,
Jаманданзаҥ, мениҥ сööгимди
Кара таш эткейзиҥ» – деп,
Кÿбÿр-Каан сöзин айдынды.
Мыны уккан Алтын-Эргектиҥ
Кара каны кайнап чыкты.
Кÿбÿр-Каанды болгожын
Кара ташка арта сокты,
Арка-мойнын ÿзе чапты,
Кара каны ага берди,
Кату сööги арсайып калды.
«Бу jаманныҥ сööгин
Артыргызарга болбос – • деди, –
Jаманы артардаҥ айабас» – деди.
Аба jыштыҥ агажын jууп,
Кÿбÿр-Каанныҥ сööгин öртöп салды.
Арткан кÿлин, кубарын
Куйун-салкынга чачып ийди.
Алтын-Эргек баатыр
Jалбак ташка чыгып алды,
Кÿлер каҥзазын азып алды.
Тыштанар бойы тыштанды,
Соодынар бойы соодынды.
Таҥкызыныҥ ыжы болзо
Теҥериге jедип турды,
Кара булутка тÿҥей болды.
Алтын-Эргек угуп отурза,
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйиниҥ
Калактаган калагынаҥ
Jер-теҥери силкин турат.
«Кандый кÿлÿк келди?
Калык-jоным артпады – дейт,
«Кандый алып келди?
Алыптарым артпады – дейт. –
Улу jуртым ÿзÿлди» – дейт.
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйиниҥ
Тал-табыжы теҥериде
Jайаачыга jедип турды,
Jер алдында Эрлик jуртына
Торгулып турды.
Мыны уккан Алтын-Эргек
Каҥзазын кагып ийди,
Карманына салып ийди.
Сыбыскызын тартып ийди,
Кызыл-jеерен ады
Тибиреде jелип келди.
Jеерен адына минип алды,
Кÿбÿр-Каанныҥ алтын öргöзин
Алты катап айлана jортты.
Ат буулайтан алтын чакыга
Адын болзо буулап койды.
Агаш эжикти jap а тееп,
Темир эжикти бÿктей тееп,
Öргö ичине кирип барды.
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйиниҥ
Эки тулуҥынаҥ кабыра тутты.
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызын
Оҥ билекке jылдыр ийди.
Кÿбÿр-Каанныҥ эмегенин
Камчылай бербей эмди кайтты.
«Койон бажынча ак эмиҥди
Капшай бер» – деп айдып турды.
Мыны кöргöн ак-коҥыр
Кöк теҥери тÿбинеҥ
Jибек болуп тÿжÿп келди.
«Э-э, мениҥ jайаган кеен кызым,
Койон бажынча ак эмиҥди
Алтын-Эргекке бербезеҥ,
Алып колынаҥ öлöриҥ,
Кÿн jарыктаҥ барганча,
Ол эминди берип ийзеҥ» – деп,
Ак-коҥыр ат
Jайаачы кудай ÿниле айтты.
Jайаачы кудай сöзинеҥ
Кыйыжарга болбос болды,
Койон бажынча ак эмди
Эрик jокто алып берди.
Мыны алган Алтын-Эргек
Камчылашты токтотподы.
Кÿбÿр-Каанныҥ эмегенин
Aнaҥ ары сабай берди.
«Ат бажынча кара эмди
Meгe база бербес болзоҥ,
Кыл тыныҥды ÿзерим,
Кызыл каныҥ тöгöрим» – деп,
Алтын-Эргек айдып турды.
«Э-э, jайаган jараш кызым,
Сениҥ шыраҥды кöрÿп болбой,
Кöк теҥеридеҥ тÿжÿп келдим.
Мениҥ айтканым укпазаҥ,
Кижи болорын jок туру.
Ат бажынча кара эмди
Алып бер капшай» – деп,
Ак-коныр ат айтты.
Кÿбÿр-Каанныҥ эмегени
Ат бажынча кара эмди
Алтын-Эргекке алып берди.
Jе Алтын-Эргек баатыр
Камчылашты токтотподы.
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызыла
Кÿбÿр--Каанныҥ эмегенин
Анаҥ ары сабай берди.
«Чоокыр атту Шолтойокты
Чоокыр адыла кожо,
Тиру болзо, тирÿзиле экелигер,
Öлгöн болзо, сööгин экелигер.
Ӱйе-сööгин бириге салыгар.
Бу jакылтам бÿдÿрбезеҥ,
Бажыҥды кезип, будыҥа саларым,
Будыҥды кезип, бажыҥа саларым» – деп,
Алтын-Эргек казырланат.
«Алып кÿчтÿ Алтын-Эргек,
Мени тирӱге божотсоҥ.
Чоокыр атту Шолтойоктыҥ
Тиру бойы jок то болзо,
Öлгöн сööгин таап берерим.
Оныҥ минген чоокыр ады
Тирÿ бойы jок то болзо,
Сööктöрин бириктир берерим!» – деп,
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿйи кыйгырды.
Кÿбÿр-Каанныҥ эмегени
Тарынганын да билбеди,
Бар кÿчин салып ийди.
Шолтойоктыҥ сööгин
Jууй тартып, алып келди,
Чоокыр аттыҥ сööгин
База алып келбей кайтты.
Jаҥыс jерге jууп берди,
Ӱйе сööкти бириктирди.
Алтын-Эргек ат бажынча
Кара эмди алып,
Баштап чачкан тужында
Баатыр ады-бойыла
Тирÿ кебин тартынып ийди.
Ак эмди алала,
Экинчи катап чачарда,
Озогы бойлоры боло берди.
Алтын-Эргек баатыр
Шолтойокты теберде,
Тап этире туруп келди.
Чоокыр атты теберде,
Шоокыртанча туруп келди.
«Бай-бай, чоокыр адым!
Кандый терен уйуктадым» – деп,
Шолтойок баатыр айтты.
Ак-Кааннын уулы
Алтын-Эргек баатырла
Эзен-салам сурашты,
Ээк-jаактаҥ окшошты,
Сырт-арказын сыймашты.
«Сен де тыҥ уйуктадыҥ,
Чоокыр атту Шолтойым!
Кызыл эдиҥ jок болды,
Куу сööгиҥ кургап jатты.
Тынын салып томдодым.
Айлы-jуртыҥа jана бер,
Аҥдап-суулап jÿре бер,
Мен jанганчам, jакшы jÿр,
Алыптарга алдырба,
Кÿлÿктерге jеҥдирбе» – деп,
Алтын-Эргек айдып турды.
Анан ары Алтын-Эргек
Кÿбÿр-Каанныҥ калык-jонын,
Азыраган ак быйанын
Jууй бербей эмди кайтты.
«Тууда малды тууга кыстап,
Сууда малды сууга кыстап,
Тудутар» – деп, jакып турды.
Кÿбÿр-Каанныҥ кÿлер очогын
Кÿн тескери тургус салды,
Алтын чакызын кодорып чачты,
Алтын öргöзин оодып салды.
«Чоокыр атту Шолтойогым!
Кÿбÿр-Каанныҥ малы-jуртын
Сен алып jанарыҥ.
Калык-jонын болгожын
Сен башкарып апарарыҥ» – деп,
Алтын-Эргек алып айтты.
Мыны уккан Шолтойок
Сÿÿнбес бойы сÿÿне берди,
Кÿбÿр-Каанныҥ ÿч кызыла
Кöкип ойноп турбай кайтты.
Калык-jонын jууп,
Айлы-jуртына jанып ийди.
Алдында барып jаткан мал
Jажыл öлöҥ отоп барат,
Кийнинде барып jаткан мал
Кара тобрак jалап барат.
Алтын-Эргек баатыр
Кызыл-jеерен адыла
Кара jаныскан артып калды,
Ары-бери базып турды,
Öкпööрижин базып турды.
«Калык-jоным jана берди,
Мынаҥ jанып кайдар? – деди, –
Мынан ары барадым,
Мус*-Каанныҥ кызын
Темир-Каракты аладым» – деди.
Кызыл-jееренге мине сокты,
Эки ÿзеҥини теҥдей тепкенче,
Jети теҥерини öдö берди.
Ээрге jазап отурганча,
Jети тайганы ажа берди.
Тÿнде болзо, толку чылап,
Тÿрÿлип барыптыр.
Тÿште болзо теҥери тÿбиле,
Куш чылап, учуп барыптыр.
Jетен тууны ажа берди,
Jетен сууны кече берди.
Алты конок бардым дезе,
Алты jылга барган эмтир,
Jети конок бардым дезе,
Jети jылга барган эмтир.
Мус-Кааннын мус тайгазына
Чыгып барган турбай кайтты.
Аргымак адынаҥ тÿшпеди,
Кÿлер каҥзазына таҥкы азып,
Чаҥкыр ыжын jайыл ийди.
Мус-Каанныҥ алтын öргöзин
Кöрöр jердеҥ- кöрÿп ийди.
«Кÿÿним jеткен jер эди,
Кöс jеткеним мында эди» – деп,
Баатыр бойыида санан калды.
Кÿлер каҥзазын кагала,
Карманына сугуп алды.
Мус-Каанныҥ алтын öргöзин
Кÿн аайынча айландыра
Алты катап чаап келди,
Кÿнчыгышка айлан келди.
Кÿÿни кайра jанбады.
Ат буулайтан алтын кастыкка*
Аргымагын буулап салды.
Анаҥ кайра базып келди,
Агаш бозогоны сый басты,
Темир бозогоны бÿге басты.
Тöр jанында темир орынга
Отурарда, бÿктеле берди.
Эзен-салам сурады,
Эрмек-куучын башталды.
«Козин болзо чокту болтыр,
Кöксиҥ болзо отту болтыр.
Кандый каанныҥ балазы болдыҥ
Ады-jолыҥ кем болор?
Ыраак jерден jÿрÿн бе?
Jуук jердеҥ келдин бе?» – деп,
Мус-Каан сурап отурды.
«Ак-Каанныҥ уулы
Алтын-Эргек мен болорым.
Кызыл кийик туштаза,
Окко кыстап, адарга jÿрÿм.
Кыс балазы туштаза,
Сöскö кыстап, аларга jÿрÿм.
Алыптарыҥ туштаза,
Jака баштан кабыжып,
Тудужарга jÿрÿм,
Кÿлÿктериҥ туштаза,
Кÿрежерге jÿрÿм» – деп,
Алтын-Эргек баатыр айтты.
Мыны уккан Мус-Каан:
«А-а – деп кыйгырып ийди. –
Кыс балазы туштаза,
Сöскö кыстап, аларга jÿрÿҥ бе?
Алыптары туштаза,
Jака баштан кабыжарга jÿрÿҥ бе?
Эр тебине* jеткениҥ jок,
Ийде-кÿчиҥ киргени jок.
Эрликтиҥ колына берерим,
Кöрмöстиҥ бойына ийерим!» – деп,
Мус-Каан айдала,
Алтын-Эргекке чурап келди.
Jака бойдоҥ кабышты,
Jаак томöн согушты.
Алыпла теҥ кабыштылар,
Кÿлÿкле теҥ кÿрештилер.
Тоҥ jерди тобыкка jетире
Ойо бастылар,
Эрÿ jерди ийинге jетире
Jыра бастылар.
Беш конок кабыштыс дезе,
Беш jыл кабышкан эмтир.
Алты конок кÿрештис дезе,
Алты jыл кÿрешкен эмтир.
Кыштыҥ кату соогы
Jака башта кырудаҥ танылат,
Jайдыҥ изÿзи келгени
Эки jарын теринеҥ танылат.
Алтын-Эргек баатыр
Каныкпас бойы каныга берди,
Тарынбас бойы тарына берди.
Качарыныҥ тÿги карыш öсти,
Кара кöскö кан чарчады,
Как маҥдайга тер чарчады.
«Сен jаманла кабыжары
Jаш баланыҥ ойыны эмес.
Сениле кöп тудужарга
Jажык эттиҥ мÿни эмес – деп,
Алтын-Эргек кыйгырала,
Мус-Каанды ӱч темденип,
Кол бажына кöдÿрип чыкты. –
Алып колынаҥ öлдим деп ачынба,
Кÿлÿк колынаҥ öлдим деп кÿйÿнбе!
Кеп-тоныҥды кий,
Кереес сöзиҥ айт!
Кара каным куруза,
Сööгиҥди кара таш эдерим,
Кара каным курубаза,
Кал корум эдерим». –
«Jакшыланзаҥ, мениҥ сööгимди
Кал корум эткейиҥ,
Jаманданзаҥ, сööгимди
Кара таш эткейиҥ» – деп,
Мус-Каан айдынды.
Мыны уккан Алтын-Эргектиҥ
Jаман каны куруды,
Мус-Каанды кара ташка
Арта-керте согордо,
Арка-мойны ÿзÿле берди,
Акпас каны ага берди.
«Бу jаманныҥ сööгин
Артызарга болбос – деди, –
Jаман чыкпай калбас» – деди.
Аба jыштыҥ агажын jууп,
Мус-Каанныҥ сööгин
Кок jок öртöп салды,
Ак кубарын учуртып ийди.
Алтын-Эргек баатырдыҥ
Jÿреги чек сеенбес* болды.
Кызыл-jеерен адына минип-
Кыйалада jелдир ийди,
Мус-Каанныҥ öргöзине
Ойто jедип келбей кайтты.
Мус-Каанныҥ абакайы
Кирип келген баатырды
Тöр бажына отургузып,
Тöп ÿниле сурап турды:
«Кöзиҥ болзо чокту болтыр,
Кöксиҥ болзо ойлу болтыр.
Кандый каанныҥ уулы болдыҥ,
Ады-jолыҥ кем эди?
Айдып берзеҥ, балам, – деди. –
Ыраак jердеҥ jÿрÿҥ бе?
Jуук jердеҥ келдиҥ бе?» –
«Кызыл кийик туштаза,
Окко кыстап, адарга jÿрÿм.
Кыс балазы туштаза,
Сöскö кыстап, аларга jÿрÿм.
Ак-Каанныҥ уулы эдим,
Алтын-Эргек баатыр эдим» – деп,
Алтын-Эргек айдып берди.
Мус-Каанныҥ эмегени
Алтын стол тартып ийди,
Аштыҥ болзо jакшызын салды,
Араjанныҥ ачузын урды.
Алтын-Эргекке коштой отурып,
Могол чööчöйгö аракы сусты,
Jаш баатырды кÿндÿлей берди
Ашты ичкен Алтын-Эргек
Келген керегин jарт айтты:
«Сагыжым jеткен jер
Мус-Каанныҥ jери болгон,
Кÿÿним jеткен кыс
Мус-Каанныҥ кызы
Темир-Карак бала болгон.
Темир-Карак кызыҥды
Мен кöрбöгöнчö, jанбазым.
Jакшыла беретен болзоҥ,
Jаткан jерин айдып бер.
Jаманданып, бербес болзоҥ,
Канду эдиҥди ÿзерим,
Кара кускунга берерим.
Кызыл каныҥ агызарым».
Мус-Каанныҥ ÿгдегези
Мыны угуп айтпай кайтты:
«Э-э, Алтын-Эргек балам!
Мениҥ эдимди
Кара кускунга
Берии кайдатаҥ?
Мениҥ канымды
Кара jерге
Тöгÿп кайдатаҥ?
Jажымды jажап öлöйин.
Эр кемине jеткен
Алып кÿчтÿ эр эмтириҥ.
Кöзиҥ болзо отту эмтир,
Кöксиҥ болзо ойлу эмтир.
Кызым jолына баштайын.
Jарашсагар, jаражар тураар,
Jарашпаган тужында
Албанла берип болбозым,
Кÿÿн jетпегенин бойыҥ бил» – деп,
Каан абакайы айдала,
Кызына кирер jол кöргÿсти.
Алтын-Эргек баатыр
Мус-Каанныҥ кызына
Киретен эжикке келип,
Лаптап, jазап кöргöжин,
Кижи кирип болбос эмтир,
Тогус теекти тартып салтыр.
Баш кезетен
Тынду кылыш тургус салтыр.
Алтын-Эргек баатыр
Агаш эжикти ача тартты,
Темир эжикти тиле тартты.
Тогус теекти тÿжÿре тартып,
Тын кылышты болгожын
Ӱчинчи теекте артырып,
Кыс кыбына кирип барды.
Эмди кöрÿп тургажын,
Темир-Карак кыс
Алтын межикте jаткан эмтир.
Анаҥ лалтап кöрöр болзо,
Темир-Карактыҥ jилиги
Кÿн öткÿре кöрÿнип турды,
Алтын межик jайкан турды.
Мыны кöргöн Алтын-Эргек
Тырлашпас бойы тырлашты,
Кыймык jок туруп калды.
«Адаҥ да кыс болзын! – деди. –
Мындый кысты кöрöрим деп,
Ӱч тÿжÿмде сананбадым.
Кандый санаа санандым!
Кандый jолды jолдодым!
Чырайы jараш болтыр,
Бойы öлÿ болтыр!»
Анаҥ ары чыдашпады,
Алтын-Эргек баатыр
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызыла
Темир-Каракты туда берди.
Темир-Карак кыс
Тап этире туруп келди.
Эки кöзин кöрÿп ийзе,
Эр дезеҥ эр турды,
Алып дезеҥ алып турды.
Как маҥдайы jалаҥдый,
Кÿрдек jарды тайгадый.
Темир-Карак кыс
Коркьгбас бойы корко берди,
Jалтанбас бойы jалтана берди.
«Бой-бой! Мениҥ jуртыма киретен
Кандый алып болдыҥ?
Ады-jолыҥ кем эди?
Ак сагышла айдып бер!
Ыраак jердеҥ jÿрÿҥ бе?
Jуук jердеҥ келдиҥ бе?» – деп,
Айылчы кижидеҥ сурап,
Бойы тынду кылышты
Барып, jазап кöрöр болзо,
Ӱч теекке jетире
Тÿжÿре тартып салган эмтир.
«Бой-бой! Кöрзöҥ мыны,
Билетен ле таҥма болтырзыҥ!
Тынду кылыжымды сен
Тÿжÿре тартпаган болзоҥ,
Мойныҥды ÿзе чабар эди!» –
«Ак-Каанныҥ уулы
Алтын-Эргек мен болорым.
Кызыл кийик туштаза,
Окко кыстап, адарга jÿргем.
Кыс jаражы туштаза,
Сöскö кыстап, аларга jÿргем.
Сагыжым jеткен jер
Мус-Каанныҥ jери болгон,
Кÿÿним jеткен сыргалjым
Темир-Карак сен болгоҥ – деп,
Алтын-Эргек айдып турды. –
Сени албаанча, jанбазым.
Jакшыла болзо, барарыҥ айт.
Jаманла болзо, эдиҥди ÿзÿп,
Кара кускунга берерим,
Кызыл каныҥ тöгöрим.
Барар ‘болзоҥ, барарыҥ айт.
Барбас болзоҥ, барбазыҥ айт!»
Мыны угуп, Темир-Карак
Маҥзаарганду айдып турды:
«Ашпа, ашпа, Алтын-Эргек!
Кичинек токтой тÿш.
Маҥзаарыйла, маҥтабазыҥ!
Бистиҥ алыжарыс-алышпазыс
Бис чыгарысла кожо бÿткен
Алтын бичикте болор» – деп,
Темир-Карак айдала,
Алтын кайырчакты ачып,
Ай судурлу бичик алды.
Ол бичикти ачып, кычырза,
Темир-Карак ла Алтын-Эргек
Бир кÿн чыккан болуптыр,
Бир салымду бÿткен болуптыр.
Алыжатан кÿнинеҥ
Бир кÿн öдÿп калыптыр.
«Ээ, Алтын-Эргек, – деп,
Темир-Карак айтпай кайтты. –
Бис бир кӱн чыктырыс,
Бистиҥ jайаачыбыс бир эмтир,
Киндигибис бирге кезилтир,
Кирибис бирге jунултыр».
Алтын-Эргекти ала койып,
Алын тöжин окшой берди,
Кийин jанын сыймай берди.
Алтын межигине кожо салды,
Койдоныжып уйуктадылар.
Бир конок уйуктады дезе,
Бир jыл уйуктаган эмтир.
Эки конок уйуктадыс дезе,
Эки jыл уйуктаган эмтир.
Мында jуртап калганын
Алтын-Эргек сеспей калды.
Ак-Каан адазыныҥ
Ак тайгазыныҥ бажына
Чыга базар кÿÿни келди.
«Ӱйдеҥ чыкпаган
Jуртабас болор.
Мус-Каан адаҥныҥ
Мус тайгазына чыксам кайдар?
Аҥдап-суулап jÿрзем кайдар?
Ал сагыжым jарытсам кайдар?» – деп,
Алтын-Эргек айдала,
Атанарга jепсене берди.
Сыбыскызын тартып ийди,
Кызыл-jеерен jелип келди.
Сÿÿри тайгада jÿреле,
Куйругы барбайа семириптир,
Сÿттÿ кöлдöҥ ичеле,
Бел jалбайа семириптир.
Толгоп эткен ÿйген сукты,
Тогус кат токум салды,
Кÿлер арташ ээр салды,
Эрлÿ бойы атка минди.
Алтын саадагын салынды,
Адар огын кыстанды.
Эки ÿзеҥини теҥдей тееп,
Мус тайгага чыга конды.
Тогра* кöрÿп,
Тогузон кийик адып турды.
Чике кöрÿп,
Jетен кийик адып турды.
Аҥ jакшызын талдап атты,
Эт семизин талдап алды.
Бу öйдö Темир-Карак
Айлында ыйлап отурды:
«Мус-Каан адам
Аамайынаҥ улам öлди.
Улу алып келерде,
Jакшы сöс айтса кайдар,
Jакшы кÿлÿк келерде,
Кÿндÿ-кÿрее салза кайдар» – деп,
Темир-Карак комудап айдат,
Эки кöстиҥ jажы агат.
Ол jаштарды Темир-Карак
Торко платка тÿÿп алат.
Алтын-Эргек эш-нöкöри
Айлы-jуртына jанып келди.
Аткан аҥдарын тÿжÿрди,
Тас кулдар сойо берди.
Темир-Карак кööркийи
Алтын стол тартып алтыр,
Аш jакшызын салып койтыр,
Араjанныҥ ачузын салтыр.
Эки колдоҥ тудуштылар,
Эзен-салам айдыштылар.
Тöкпöй-чачпай ажандылар.
Алтын-Эргек баатыр
Кайын энезине айдып турды:
«Аштыҥ болзо jакшызын jип,
Араjанныҥ ачузын ичип,
Эзирбес бойым эзире бердим,
Эрикпес бойым эриге бердим.
Малды-jонды ÿлежер керек.
Нени айдадаар, энебис?» – деди.
Кайын энези: «Jöп» – деди.
Алтын-Эргек öрö туруп,
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызын
Билек бойго jылдыр ийди.
Бар-jок малды jууп,
Кап ортодоҥ бöлий сокты,
Ас-мас jонды jууп,
Талортодоҥ бöлип ийди.
«Кызыл-jеерен адым! – деди, –
Бу бöлинген ак малды,
Бу бöлинтен эл-jонды
Алтайыма jетир» – деди.
Алтын-Эргек ойто келди,
Столына ойто отурды.
Аш-курсакты jий берди,
Араjанын иче берди.
Азыйдаазынаҥ тыҥ эзирди,
Арга jокто уйуктап калды.
Бир конок уйуктадым дезе,
Бир jыл уйуктаптыр.
Эки конок уйуктадым дезе,
Эки jыл уйуктаптыр.
Алтын-Эргек ойгон келди,
Тап этире туруп келди.
«Jе, Темир-Карак, – деди, –
Jуртту кижи jуртына jанар,
Jерлÿ кижи jерине jанар.
Сениҥ сагыжыҥ кандый эди?
Барар болзоҥ, баралы» – деди.
«Канайып барбай артатам?
Сенеҥ артар кÿÿним jок,
Öскö jерге jолым jок» – деп,
Темир-Карак каруу берди.
Темир-сур адын экелип,
Ээртеп тура берди.
Ак коҥыр ат экелди,
Алтын-Эргек эжине берди.
Алтын-Эргек баатыр
Ак-коҥырын ээртеп ийди.
Темир-Карак ла Алтын-Эргек
Аттарына минип ийдилер.
Мус-Каанныҥ алтын öргöзин
Алты катап айлан келдилер,
Албаты-jонло эзендештилер.
Алтын-Эргек ак-коҥырын
Öргö jанына токтодып ийди.
«Энем ошкош энем – деди, –
Эзен-салам болзын! – деди. –
Ак малыҥ амыр турзын,
Албаты-jоныҥ jакшы jатсын».
Эки ÿзеҥини теҥдей тепти,
Тептиргени теҥис болуп артат,
Тартынганы таш болуп калат.
Темир-Карактыҥ темир-суры J
ергележип барып jадат.
«Аттар дезеҥ аттар болуптыр,
Алыптар дезеҥ алыптар болуптыр» – деп,
Темир-Карак сананып турды.
Качарла.ры кара ташты
Бöктöп барып jат,
Аттарыныҥ jалдары
Аба jышты бöктöп барып jат.
Олорго барарга ыраак болды,
Биске айдарга jеҥил болды.
Jети теҥерини öдÿп чыктылар,
Jетен сууны кечип чыктылар.
Канча тайгаларды ашканда,
Канча сууларды кечкенде,
Темир-Карак кайкай берди.
Олордыҥ минген аттары
Учуп барып jат дезе,
Канаттары jоок болды.
«Эрдиҥ jакшызы чыгатан туру,
Ат jакшызы бÿдетен туру – деп,
Темир-Карак келин айтты. –
Эр бойына jедижерге
Ээр кажынаҥ öтпöдим,
Ат бажын акалап,
Алдыҥа кирип болбодым». –
«Ээр кажынаҥ öткÿрзем,
Эр адым адалбас.
Эл-калыгым jок болор.
Алдыма сени божотсом,
Алып кÿчим астап калар,
Сендий бала меге барбас» – деп,
Алтын-Эргек айтпай кайтты.
Анаҥ ары барып jадала,
Аштабас бойлоры аштай берди,
Суузабас бойлоры суузай берди.
Алтын-Эргек баатыр
Аба jышка кире конды.
Ары кöрÿп, алтан аҥ атты,
Бери корÿп, бежен сыгын атты.
Ак jалаҥга алып чыкты,
Jаан оттоҥ салып ийди,
Аҥдар эдин тиштеп ийди.
Темир-Карак эжиле
Тойо-кана ажанып алды.
Арыгандары jоголды.
Ак jалаҥныҥ ÿстинде
Ойноп, соотоп jаткаҥча,
Аттар отоп тойынды,
Арка тÿктери сергиди.
Эриккенче ойнойло,
Эмеген-öбöгöн турдылар,
Сыбыскыларын теҥ тарттылар.
Ак-коҥыр ла темир-сур
Киштеп, маҥтап келдилер.
Эрjине аттарын ээртеп алып,
Элее эдип бардылар.
Ээрге jараш отурганча,
Эки тайга аштылар,
Ат тискинин тутканча,
Айры сууны кечтилер.
Айлы-jуртына jууктады,
Ак тайгаларын кöрÿп ийди,
Калык-jонын танып ийди.
«Каан дезеҥ каан jаткан болуптыр,
Алып дезеҥ алып j аткан болуптыр.
Кандый каанныҥ малы,
Кандый алыптыҥ jоны?» – деп,
Темир-Карак сурап турды.
«Бу кöрÿнген ак тайгалар
Мениҥ ээлеген тайгаларым.
Бу jаткан калык-jон
Мен зэлеген албатым.
Кыймыраган ак малы
Мениҥ jööжöм, быйаным» – деп,
Алтын-Эргек айдып берди.
Алтын-Эргек ÿйиле кожо
Ак тайганыҥ бажына чыкты.
Оноҥ кöрÿп турар болзо,
Калык-jонныҥ кöби коркуш,
Ак jалаҥга батпай турды.
Ак малыныҥ кöби коркуш,
Арка-тууга батпай турды.
Калык-jонныҥ ортозыла
Öдöр jол jок болуптыр,
Шаала турган улус эмтир.
Мыны кöргöн Алтын-Эргек
Тогус чардыҥ терезинеҥ
Толгоп эткен камчызыла
Эл-калыкты эки башка бöлий сокты,
Бöлине тÿшкен улустыҥ ортозынча 
Ат маҥыла чаап öттилер.
Алтын öргöни алты катап
Айландыра чаап келдилер.
Эзен-салам сураштылар.
Аскан казан коп эмтир,
Той эдерге jазалтыр.
Аттаҥ тÿже кондылар,
Айландыра бастылар.
Алтын öргöниҥ jанында
Албаты-jон кöп эмтир,
Алтын-Эргек, Темир-Каракты
Колтуктай тудуп кирдилер.
«Адам, энем, эзен! – деди, –
Алтын-Эргек мен болорым.
Мениле кожо келгени –
Кÿÿним jеткен кару эжим
Темир-:Карак кööркий болор.
Кöп jылдарга кöрбöдим,
Кöргöн кöзим сÿÿнди» – деп,
Алтын-Эргек айдып турды.
«Эр кемине jеткеҥ jакшы,
Кÿбÿр-Каанды баскаҥ jакшы.
Кÿрÿмниҥ jурты кÿл болды,
Эдÿниҥ jурты ээн калды.
Тöрöл jериме экелдиҥ, балам,
Тöрдö одым камыстыҥ, балам».
Ак-Каан апшыйак
Мынайда айдып, ыйлап ийди,
Кöзиниҥ jажы табырап акты.
«Кÿбÿр-Каанныҥ канын тöгÿп,
Калык-jоным jайымдадым.
Мус-Каанныҥ кызыла
Темир-Карак кööркийле
Jажын-чакка jуртаарга
Той-jыргал эдедим» – деп,
Алтын-Эргек айдып турды.
Калык-jонын jууй берди.
Jууктазына элчилер ийди,
Ыраактазына бичиктер ийди.
Алтын стол тартып алдылар.
Аштыҥ болзо jакшызын салдылар.
Араjанныҥ ачузын урдылар.
Калык-jоны jыргай берди.
Алтын-Эргекти азыраган
Ак сагалду апшыйак ла
Арсыл тиштÿ куртыйак
База jыргап отурат.
Беш конок тойлодыс дезе,
Бежен конок тойлоптыр.
Алты конок тойлодыс дезе,
Алты jыл тойлоптыр.
Казан тÿби кагыла берди,
Калык-jоны тарай берди,
Тепши тÿби тежиле берди,
Текши jоны тарай берди.
Алтын-Эргек öрö турды.
Чоокыр атту Шолтойокты
Кöс алдына кычыр алды.
«Не болды, кааным?» – деп,
Шолтойок баатыр сурап турды.
«Кÿбÿр-Каанныҥ кичÿ кызын
Сен алатан туруҥ» – деди.
Шолтойок баатыр сÿÿне берди,
Кÿбÿр-Каанныҥ очы кызыла
Айлы-jуртына jана берди,
«Тойго келигер, кааным», – деди.
Jети башту Jелбегенди
Алтын-Эргек база алдырды.
Мыны уккан Jелбеген
Taп тургуза jедип келди:
«Не болды, кааным?» – деди.
«Кÿбÿр-каанныҥ ортон кызын
Сен алатан туруҥ» – деп,
Алтын-Эргек айдып турды.
Јети башту Jелбеген
Айдары jок сÿÿне берди.
«Тойыма келигер- кааным», – деди.
Öлö адына минип ийди,
Айыл-jуртына jанып ийди.
Алтын-Эргек баатыр
Кÿбÿр-Каанныҥ тун кызын алдырды.
Оны уккан кыс бала
Тап тургуза jедип келди.
«Не болды, кааным?» – деди.
«Эки сокор эрлердиҥ
Ӱйи сен болорыҥ» – деди.
Анаҥ ары Алтын-Эргек
Темир-Карак кööркийиле
Амыр-энчÿ jуртай берди.
Албатызы кöптöп турды,
Ак малы öҥжÿк турды.
Артык айдарым jок,
Чöрчöк болзо божоды.
Чöрчöк jеринеҥ jан келдим.

АК-КААН ЛА КӰБӰР-КААН

1953 jылда Туулу Алтайда история, тил ле литература аайынча научный шиҥжÿ öткÿрер институт узак öйдиҥ туркунына «Алтайдыҥ чолмоны» газетте иштеп, оноҥ пенсияга чыккан В. Софроновты куманды jерине барып, кайчылар таап, олордоҥ чöрчöктöр бичизин деп командировкага ийген. В. Софронов узак jоруктап, бир канча кай чöрчöктöр бичип алып, институтка экелип, табыштырган, ол тоодо – «Ак-Каан ла Кӱбÿр-Каан». Оны Алтайский крайда Солтон райондо Кожаа-Бажы деп jуртта jаткан Чинчикеев Александр Иванович (кумандылар оны Санька деп адайтан), ол тушта 86 jашту кайчы, айдып берген. Чинчикеев бу чöрчöкти jаш тужында ол ок райондо Кылташ jуртта jаткан Саҥзар деп jарлу кайчыдаҥ уккан эмтир.
Чöрчöк куманды диалектле бичилген. Jе оны литературно jазаган кижи – алтай поэт Аржан Адаров – чöрчöк бастыра алтай кычыраачыларга jарт болзын деп, бир канча кумандылап айдылган jерлерди ле сöстöрди алтайлап берген. Jе чöрчöк кубулбаган, айдылганы аайынча арткан.
Кумандылардыҥ кай чöрчöктöри тÿштÿк алтайлардыйынаҥ башкаланбай jат. Ол керегинде бу да кай чöрчöк керелейт. Оныҥ бир канча сюжеттери (Кубÿр-Каан Ак-Каанды jуулаганы; Ак-Каан jаҥы чыккан уул балазын jажырганы; Алтын-Эргек Шолтойок баатырын Кÿбÿр-Каанга элчи эдип ийгени; Алтын-Эргек Кÿбÿр-Кааннаҥ öчин алганы, оноҥ до öскöзи «Маадай-Кара» (А. Калкин), «Алтын-Мизе» (Е. Таштамышева) деп кай чöрчöктöрдö учурап jат. Jе андый да болзо, кайчы А. И. Чинчикеев бу чöрчöкти аҥылу айткан, оныҥ кöп саба jерлери кычыраачыларга jаҥы ла jилбÿлÿ болор.
 

 



* Куртыйагын – карган эмеенин.

* Барчан – узе.

* Тöгÿзе – тÿгезе.

* Кырык – тöртöн.

* Маргаа – баргаа.

* Eгдегези – ÿйи.

* Эгер – ийт.

** Тун – баштапкы.

* Кизиреде – кÿркÿреде

** Тобыкка – торсукка.

*** Эnзеге – ийинге.

* Мус – тош.

* Кастык – чакы.

* Тебине – кемине.

* Сеенбес – токунабас.

* Тогра – туура.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.