КАРА-КӰРЕҤ АТТУ КАН-КӰЛЕР

Мал бажына,
Jон бажына турган
Ӱч ак-боро атту
Ӱч Ак-Бöкö маатырлу,
Ӱч Ак-Бöкöниҥ бажында
Кызыл.-jеерен атту
Кан-Мöскöчöк маатырлу,
Кан-Мöскöчöк бажын билген
Сегис айры мÿÿстÿ
Кара бука атту
Сокор-Кара маатырлу,
Ару-Чечен абакайлу,
Кара-кÿреҥ атту
Кан-Кÿлер jуртады.
Кары jажы jеде берген,
Катан сööги божой берген.
Бу jажына jеткенче,
Адына ээр салбайтыр,
Алтайына jÿрбейтир.
Эки тайгылы –
Кöк тайгыл ла кара тайгыл –
Бир де катап ÿрбейтир.
Чакы бажында
Эки тÿҥей кöк мÿркÿт
Ӱн божотпой отурыптыр.
Анча-мынча jатканча,
Кан-Кÿлер ширеезинеҥ тÿжет,
Мындый куучын айдып турат:
«Jес межелик тайгам
Тÿнде болзо тÿжимнеҥ чыкпас,
Тÿште болзо санаамнаҥ чыкпас
Боло берди.
Jес межелик тайгама
Барып аҥдап кöрöдим» – деди.
Ару-Чечен абакайы
Ого мынайда айдып турды:
«Каан кижи ширеезинде
Отуратан учурлу.
Адын ээртеп атанатан
Jаҥы jок.
Мен сени божотпозым» – деди.
Кан-Кÿлер кизиреди:
«Кандый мындый каан болгон:
Адыныҥ jоругын билбес,
Бойыныҥ маатырларыла тушташпас,
Бойыныҥ тайгазына аҥдап jÿрбес?
Сен мени тудуп болбозыҥ.
Ыраланып турган кижи болбойыҥ?» – деди.
Кан-Кÿлер анайда айдала,
Алтын ÿйген алып чыкты,
Кара-кÿреҥди тудуп алды,
Кÿмÿш ÿйген сугуп ийди,
Кÿбе токум салып ийди,
Арташ ээрле ээртеди,
Элен-чакка ÿзÿлбес
Ӱч куйушкан сукты,
Jажын-чакка айрылбас
Jети колоҥ тартты.
Анайда шыйдынып турганча,
Кÿнниҥ тÿш jанында
Кара тозын кайнап чыкты.
Кöрÿп турар болгожын,
Ӱч ак-боро атту
Ӱч Ак-Бöкö маатырлары келетти.
Олор jууктап келеле,
Мынайда айдып турдылар:
«Ширеедеҥ тÿшпес бойыгар
Ширеедеҥ не тÿштигер?
Кары jашка jеделе,
Кайдаар барарга шыйдындыгар?»
«Каан кижи
Кайдаар барарга турган болзо,
Слердиҥ не керегигер бар?
Малды, jонды башкарбай,
Бери не келдигер?» – деп,
Кан-Кÿлер айдала,
Камчызын уштып алып,
Ӱч Ак-Бöкö маатырларга удура басты.
Ӱч ак-боро аттыҥ
Куйругы ла туйгагыныҥ
Кыры ла кöрÿнии калды.
Анаҥ ары Ару-Чечен
Апшыйагына jÿгÿрип келип,
База ла божотпой турды:
«Каан кижи слер бойыгар
Ыралан турган эмес пе?» – деди.
Кан-Кÿлер катуланды:
«Каан кижиниҥ керегине
Кадыт кижи киришпейтен!
Барып айак-казанла бериш» – деди.
Анайда айдып, Кан-Кÿлер
Андый да болзо абакайыла
Колын jайып, jакшылашты.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Кара-Кÿреҥге минип алып,
Jÿрÿп ийбей канайтты.
Тÿрген-тÿрген jелип ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.
Jон чагынаҥ,
Мал чагынаҥ чыга конуп,
Jÿрÿп отурды.
Анайда барып турарда,
Арт-кийнинде
Табыштаҥ jаан табыш болды,
Кыйгыдаҥ jаан кыйгы угулды.
Кан-Кÿлер кöрöр болзо,
Кызыл-jеерен атту
Кан-Мöскöчöк маатыры
Келип jаткан эмтир.
Кыйгырып-кышкырып келет:
«Кайткан мындый каан слер?
Ширеегер артыргызып,
Кайдаары барып jадыгар?» –
«Каан сöзин укпас
Кандый мындый улус болгонзыгар?
Кижиниҥ jолын тутадып турар,
Кижиниҥ бажын бурып турар!» – деп,
Кан-Кÿлер камчызын уштып,
Кан-Мöскöчöк маатырыны
Кайра ойто сÿрÿп ийди.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Jолын кэстöп салып ийди.
Анаҥ ары барып jатса,
Кара туман теҥерее чыгат,
Кöк булут jерге тÿжет,
Кара талай чайбалып,
Jарадынаҥ ажып турат,
Кара тайга jемирилип,
Алтай ÿстин торгултып турат.
«Кандый мындый табыш?» – деп,
Кан-Кÿлер кайра кöрди.
Ат бÿдÿми ат эмес,
Кижи бÿдÿми кижи эмес,
Коо кырлаҥ тумчукту,
Кош аркадый кирбиктÿ,
Jарым кайа jаакту,
Jылтыс кöлдий кöстÿ,
Сегис айры мÿÿстÿ
Кара бука атту
Бир маатыр келип jатты.
Кан-Кÿлер Сокор-Караны
Кöрбöгöн учун сурап турды:
 «Адыҥ-jолыҥ кем эди?
Кайдаары барып турган эдиҥ?»
Сокор-Кара айдып турды:
«Ак-jарыкты, ай-кÿнди кöрбöс,
Jер ÿстине чыкпас,
Сегис айры мÿÿстÿ
Кара бука атту
Сокор-Кара деп маатыр болгом.
Кан-Кÿлер каанныҥ маатыры эдим.
Слер Кан-Кÿлер эмес пе?» –
«Jе мен болгон эдим» – деди.
Jалаҥ болгон алаканын
Jайа тудуп эзендешти,
Jарын-мойнын кучактажып,
Jаактарынаҥ окшошты.
Сокор-Кара айдып турды:
«Ак ширеедеҥ тÿшпес
Слер эмди не тÿштигер?
Ӱйген сукпас адыгарга
Эмди ÿйген не суктыгар?
Алтай ÿстине jÿрбес бойыгар
Эмди кайдаары барып jадыгар?» –
«Jес межелик тайгам
Тÿнде болзо тÿжимнеҥ чыкпас,
Тÿште болзо санаамнаҥ чыкпас
Боло берди.
Jес межелик тайгама
Барып аҥдап кöрöйин.:
Кара-кÿреҥ адымныҥ
Jоругын эмди кöрöйин.
Сен дезе кайра бурылып,
Jети ÿйелÿ чакыма
Кара букаҥды буулазаҥ,
Ак ширееде меншг ордыма
Каан болуп отурзаҥ.
Jаан болзо, jыл бажында,
Ас болзо, ай бажында
Мен jанып келерим» – деп,
Кан-Кӱлер айдып турды.
Сокор-Кара маатыры
Ого удура айдынды:
«Ат кулагы айрылбас,
Уй мÿÿзи астыкпас,
Öзöр болзо, кожо öзöрис,
Öлбр болзо, кожо öлöрис,
Мен слерле кожо барадым» – деди.
Кан-Кÿлер чугулданды:
«Каан кижи мени укпас
Кайткан маатыр сен болгоҥ?
Сен мени бийлебе,
Барып Кан-Мöскöчöкти бийле!» – дейле,
Сокор-Кара маатырын
База ла сÿрÿп ийди.
Сокор-Кара кайра барып,
Кара бука адын
Jети ÿйелÿ чакыга буулады,
Бойы дезе ак ширееде
Каан ордына каан болуп
Отура берди.
Кан-Кÿлер анаҥ ары
Элес эдип jÿрÿп калды.
Тÿрген-тÿрген jелип ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.
Эр бойында ÿде jок,
Ат бойында сооду jок.
Канча тайга ажып jÿрди,
Канча талай кечип jÿрди.
Анча-мынча jÿргенче,
Кöк булуттыҥ ортозынаҥ
Тÿнде болзо тÿжинеҥ чыкпас,
Тÿште болзо санаазынаҥ: чыкпас
Jес межелик тайгазы кöрÿнип келди.
Jес межелик тайгазына
Кан-Кÿлер jууктап келип,
Бöрÿгин ушта соголо,
Тайгазына бажыр ийди.
Анаҥ ары тайгазыныҥ
Эдегини эки эбирди,
Эш неме таппады,
Арка-кобызын ажып турды,
Алар неме таппады.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Кандый да öскö каан
Тайгазыныҥ аҥы-кужын
Кырала, jÿре бертир.
Кан-Кÿлер аны кöрöлö,
Ол каанныҥ изиле
Сыдырыжып* jÿрÿп ийди.
Анаҥ ары барып jатса,
Темир тайга турат,
Ол тайганыҥ бери jанында
Куба чöл jадат,
Ол чöлдиҥ ортозында
Темир терек турат.
Бу теректиҥ алдына
Кандый да кижи конуптыр.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Темир тайгаа чыгып келет.
Кöрöр болзо,
Бу тайганыҥ ары jанында
Кара агаштый албаты кöрÿнет,
Чымалыдый мал кöрÿнет.
Албатыныҥ-бажын билген
Темир-Чугуй бöкöлÿ,
Малыныҥ бажын билген
Алтын-Чугуй бöкöлÿ,
Темир-боро ат минген
Темир-Каанныҥ jери эмтир,
Байзыҥ öргöзи
Теҥери тÿбине jедиптир,
Алтын чакызы
Кöк айасты öдö бертир.
Бу мыны ончозын
Кöжöö таштыҥ кийнинеҥ
Кан-Кÿлер кöрÿп отурды.
Анайда кöрÿп отурарда,
Алтын чакыда турган
Темир-боро ат
Кан-Кÿлерди кöрÿп ийтир.
Киштебес бойы киштей берди,
Шакпырылбас* бойы шакпырланды,
Кара jерди чапчый берди,
Ат чакызын айланып турды.
Темир-Каанныҥ абакайы
Аны кöрöлö,
Апшыйагына кыйгырды:
«Бу адыҥ нени сезип,
Чакпыланып туру,
Чыгып кöрзöҥ!»
Темир-Каан чыгып кöрзö,
Темир-боро ады
Тиркиреде киштеп,
Кара jерди чапчып,
Балкажын чачып турды.
Темир-Каан базып келип,
Адыныҥ бажы тöмöн
Камчызыла сого берди.
«Ичиҥ сениҥ jин,
Тыштыҥ дезе туулак,
Нени сен билериҥ, сокор?
Ыралан турган ийне!» – деп,
Тыҥыда-тыҥыда согуп турды.
Темир-Каанныҥ абакайы
Темир тайга jаар кöрöлö,
Кан-Кÿлердиҥ суркурап турган
Сыҥар кöзин кöрÿп ийди.
Апшыйагына мынайда айтты:
«Ол атты анайда
Аайы-бажы jок соккончо,
Ат кöргöн jер jаар кöрзöҥ:
Кандый кижиниҥ кöзи
Темир тайга арказынаҥ
Таҥ чолмондый кöрÿнет?»
Кан-Кÿлердиҥ сыҥар кöзин
Темир-Каан да кöрÿп ийди.
«Кан-Кÿлер болор» – деди.
Ачынбас бойы ачынды,
Тарынбас бойы тарынды,
Мынайда кыйгырып айтты:
«Айылдап келген кижи болзоҥ.
Айылга тÿшпей не туруҥ?
Jуулаш келген кижи болзоҥ,
Jуулабай, кырда не отурыҥ?»
Кан-Кÿлер эрмек те айтпай,
Адына минип ийди,
Темир тайгадаҥ кайра тÿжÿп,
Айлы тöмöн jанып ийди.
Ол jанып браатса,
Арт-кийнинеҥ
Табыш.эмес табыш болды,
Кÿзÿрт эмес кÿзÿрт болды.
Кайра кöрöр болзо,
Темир-боро адын минген
Темир-Каан сыдырып келетти.
Jедип ле келеле,
Кара-кÿреҥ аттыҥ
Тискининеҥ каап, тартты,
Мынайда айдып тура берди:
«Айылдап келген кижи болзоҥ,
Аттаҥ тÿжÿп, айылга не кирбес?
Jуулаш келген кижи болзоҥ,
Jуулашпай, не бурылдыҥ?» – деп,
Алтан кулаш камчызыла
Кара-кÿреҥ аттыҥ
Байказына сого салды.
Кан-Кÿлер айдып турды:
«Jес межелик тайгама
Аҥдап jÿрген кижи эдим.
Аҥдап неме таппадым.
Кöрöр болзом, тайгамныҥ
Аҥ-кужын öскö каан кырып бартыр.
Изин истеп келер болзом,
Темир тайганы ажа бертир,
Сениҥ jериҥе кириптир.
Аны ла кöрÿп алала,
Ойто jанып ийген эдим.
Сен, кулугур, jедижип келип,
Мениҥ адымды не согодыҥ?
Jаман болзом, мени соксо кайдар.
Атта не jаман бар?
Ат мениҥ бажымды
Баштап турган эмес,
Мен аттыҥ бажын ;
Тартып jÿрÿм не!»
Кан-Кÿлер алтан кулаш
Камчызын ала койды,
Темир-Каанды бойын
Jарынын jара сокты,
Тогус кат куйагын öтрö сокты.
Эки каан эмди болзо
Ат сыртынаҥ калып тÿштилер,
Jака бойдоҥ тудушты,
Jарын бойдоҥ тартышты,
Булут кептÿ табарышты,
Бука кептÿ сÿзÿшти.
Тöҥöзöк jерде сас болды,
Сас jерде тöҥöзöк болды.
Jерде туман теҥерее чыкты,
Теҥериде булут jерге тÿшти.
Кара талай чайбалып,
Jарадынаҥ ажып турды,
Кара тайга jемирилип,
Алтай ÿсти силкинди.
Анча-мынча тудушканда,
Кан-Кÿлердиҥ эди изип,
Темир-Каанды туткан бойынча,
Кöк булутка кöдÿрип чыкты,
Ак айаска алып чыкты,
Темир тайга сÿÿризине
Jетиреле, jаба сокты.
Каны талай болуп чачылды,
Сööги тайга болуп jада тÿшти.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Темир-Каанныҥ минген адын –
Темир-бороны тудуп алды.
Тискинин бажына ороп ийеле,
Jерине оны божодып ийди.
«Jаман болзо – кижи jаман болгой,
Атта не jаман бар?» – деп,
Öштÿ адын öштöбöди.
Анаҥ ары адына минип,
Айлы-jуртын кöстöп jеле берди.
Онойдо барып jаткажын,
Кöк булут jерге тÿшти,
Jер туманы теҥерее чыкты,
Кара тозын кайнады,
Алтай ÿсти торгулды.
Кан-Кÿлер эмди кöрзö,
Сегис айры мÿÿстÿ
Кара бука атту
Сокор-Кара маатыры удура клеедири.
Кан-Кÿлерди кöргöн бойынча,
Теҥери чилеп кизирт этти,
Темир чилеп шыҥырт этти,
Мынайда ого айдып турды:
«Тöрööн jериҥе тöҥöш бÿтсин,
Бÿткен jериҥе таш бÿтсин!
Каан болгончо, каат болзоҥ кайт,
Бий болгончо, кул болзоҥ кайт!
Темир-Каанды öлтÿреле,
Адын не öлтÿрбес.болгон?
Катын не артызатан?»
Кан-Кÿлердиҥ jÿзине тÿкÿрерге
Ӱч катап таптанды,
Камчызыла согорго
Ӱч катап талайды,
Анаҥ ары ыйламзырап,
Темир-Каанныҥ jурты jаар уча берди.
Кан-Кÿлер неме оҥдободы.
«Бу не болды?
Сокор-Кара не чугулданды?
Неге меҥдеп барады?» – деп,
Алаҥ кайкап,
Jурты jаар атанды.
Айлына jууктап келзе,
Ат чакызы бажында
Эки тÿҥей кöк мÿркÿт
Кан-Кÿлерге айттылар:
«Каанды öлтÿрген болзоҥ,
Адын не öлтÿрбедиҥ?
Катын не артыстыҥ?
Каан болгончо, каат болзоҥ кайт,
Бий болгончо, кул болзоҥ кайт!»
Кан-Кÿлерди теберге турала, токтоп,
Ыйламзырап,
Сокор-Караныҥ кийнннеҥ уча бердилер.
Анаҥ ары jууктап келзе,
Эки тайгылы –
Kqk тайгыл ла кара тайгыл –
Кынjыларын ÿзеле,
Кан-Кÿлерге удура
База ла онойдо айдадылар:
«Каанды öлтÿреле,
Адын не öлтÿрбес?
Катын не jоголтпос?»
Эки тайгыл Сокор-Караныҥ
Кийнинеҥ ары jÿрÿп ок калды.
Абакайына jууктап келзе,
Абакайы база ла чугулдап турды:
«Каан кижини öлтÿрзе,
Адын не öлтÿрбес?
Малын-jонын айдап келзе,
Артык ол болор бо?» – деди.
«Бу ончозы не чугулданады?
Неме мындый бол о берди?» – деп,
Кан-Кӱлер кайкады.
Анаҥ ары айыл-jуртында
Амыр-энчÿ jада берди.
Анча-мынча jуртаганча,
Ӱч jыл öдö берди.
Ӱч jылдыҥ бажында
Сокор-Кара маатыр,
Эзер-казар эки тайгыл,
Эмил-jамыл эки мÿркÿт
Темир-Каанныҥ малын-jонын
Кöчÿргенче бу jеттилер.
Кан-Кÿлерди чугулдап турдылар:
«Каанды öлтÿргенде,
Адын база öлтÿрзе кайдар!
Каггын база öлтÿрзе кайдар!
Темир-Каанныҥ каты
Темир-бороны минеле,
Кайдаары барганын
Ӱч jылга чыгара таппадыс».
Сакор-Кара маатыры
Jер ÿстин ле jер алдын
Öткÿре шиҥдеп, таппайтыр.
Ӱч jылга чыгара бедреп,
Ийде-кÿчи чыга бертир,
Келген ле бойынча, jада тÿшти.
Эмил-jамыл эки мÿркÿт
Теҥери тÿбинеҥ бедреп,
Бир де неме таппайтыр.
Канаттарыныҥ чагы чыгып,
Эмди келип, тÿней бердилер.
Эзер-казар эки тайгыл
Jердиҥ ÿстин айланып,
Ончо jырык-тежиктерди jытап,
Таман-саманы сойылган,
Келип, эжикке jада тÿштилер.
Сокор-Кара jети кÿн jадала,
Öрö турды,
«Эмди мен jанадым» – деди.
Сегис айры мÿÿстÿ
Кара бука адын минип,
Jер алдына jÿре берди.
Кан-Кÿлер айлы-jуртында
Амыр-энчÿ jуртай берди.
Эзер-казар эки тайгыл
Тÿндÿ-тÿштÿ ÿрÿп турдылар,
Эмил-jамыл эки мÿркÿт
Тÿндÿ-тÿштÿ шакылдаар** болды.
Кан-Кÿлер
Анча-мынча jадып турза,
Jес межелик тайгазы база ла
Тÿнде болзо тÿжинеҥ чыкпас,
Тÿште болзо санаазынаҥ чыкпас
Боло берди.
«Jес межелик тайгама
Барып аҥдап кöрöдим» – деп,
Кан-Кÿлер сананды.
Абакай сöзин укпады,
Кара-кÿреҥди тудуп алды,
Ээр-токумын салып ийди.
Адына эмди минип алып,
Jес межелик тайгазы jаар
Элес эдип jÿрÿп ийди.
Ару-Чечен абакайы:
«Эмди бис кöрÿшпес болдыс па» – деп,
Кийнинеҥ айдып калды.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Тÿрген-тÿрген jелип ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.
Jон чагынаҥ öдö берди,
Мал чагынаҥ чыга берди.
Канча тайга ажып ийди,
Канча талай кечип ийди.
Анча-мынча барганча,
Кöк айастыҥ тÿбинеҥ
Jес межелик тайгазы кöрÿнип келди.
Кан-Кÿлер jууктап келип,
Ак сÿтти чачып турды.
Jалама болзо салып турды,
Бöрÿк уштып, тайгазына бажырды.
Анаҥ ары аҥдай берди.
Јес межелик тайгазынаҥ
Эш ле неме таппады,
Эдегин эки збирди,
Арка-кобызын ажып jÿрди,
Алар ла неме таппады,
Сары талайына кармак салза,
Бир де неме каппас болды.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Jес межелик тайга бажында
Мукурында* мÿÿстÿ
Ашыр кара сыгын турды.
Аны кöргöн Кан-Кÿлер
Адынаҥ тÿже сокты.
«Эр болгон бойым
Бу сыгынды öлтÿрбеенче,
Калбазым!» – деди.
Саадагын тартып келди,
Огын божодып ийди.
Кöрöр болзо – jазып ийтир.
Экинчи катап тартып келди –
База ла jасты.
Учинчи катап тартты –
База ла jасты.
Чугулданбас Кан-Кÿлер
Эмди бойына чугулданды,
Тÿкÿрбес бойы Кан-Кÿлер
Эмди мында тÿкÿрди.
«Кулугурды сени
Ок-саадакла öлтÿрбезем,
Сÿрÿжип jетпегенче, калбазым!» – деди.
Кан-Кÿлер чертенип турды.
Кара-кÿреҥди мине сокты,
Аткыр кара сыгынды
Сÿрÿжип jÿрÿп ийди.
Jес межелик тайганы
Jети эбирип келдилер,
Сыгынга jедижип болбой турды.
Айдарда Кара-Кÿреҥ айдат:
«Ыйык jалымныҥ алдында
Камчыны алала, сок,
Ол тушта сыгынга jедижерим».
Кан-Кÿлер адыныҥ
Ыйык jалын ачып ийзе,
Курулгак камчы анда jадыры.
Кан-Кÿлер аны билбейтир.
Ол камчыны алала,
Ат jалмажын jара сокты.
Аткыр кара сыгынды
Сыдырыжып jÿрÿп калды.
Билинип-билинбей ле jÿрди.
База ла кöрзö, Кара-Кÿреҥ
Сыгынга jедижип келтир.
Кан-Кÿлер коштой öдÿп,
Аткыр кара сыгынныҥ
Мукурында мÿÿзиниҥ
Тöзинеҥ чике капты,
Бойы jаар тартты.
Аткыр кара сыгын
Силкинип ийеле,
Кара-мыйгак атка минген
Кара-Бöкö маатыр боло берди,
Анаҥ ары олор экÿ
Jака бойдоҥ тудушты,
Jарын бойдоҥ тартышты.
Эки булуттый табарышты,
Эки букадый сÿзÿшти.
Jерде тозын теҥериге чыгат,
Теҥериде булут jерге тÿжет.
Кара тайга куба чöл болот,
Куба чöл кара тайга болот.
«Темир-Кааннаҥ чакту немее болуптыр» – деп,
Кан-Кÿлер сананып калды.
Чöйилбеген сыны чöйилип турды,
Кайышпаган кабыргазы
Кайыжып турды.
Jети кÿнге тудуш турды,
Jерге неме тÿшпеди,
Тогус кÿнге тудушты,
Тобракка неме тÿшпеди.
Анча тудужып турганча,
Кан-Кÿлер кöрÿп турза,
Кара-кÿреҥ ады
Кара-мыйгакты тееп турды,
Jарды-мойнынаҥ тиштеп турды,
Кан-jинин агызып турды.
Кан-Кÿлердиҥ бойыныҥ
Эди-каны изип келди,
Эрдини тиштенип турды,
Кöзи-бажы канап келди,
Чактаҥ кöп чак кожулды.
Кара-Бöкöни туткан бойынча,
Кöк булутка кöмö тутты,
Ак айаска алып чыкты,
Мынайда оноҥ сурап турды:
«Адыҥ-jолыҥ кем болор?
Сыгын болуп кубулала,
Нени амадап jÿрген эдиҥ?
Мениле кöс-баш jок
Нениҥ учун согужадыҥ?» – деди.
«Кара-мыйгак ат минген
Кара-Бöкö маатыр болгом.
Темир-Каанныҥ jеени болгом.
Кижи канын тöккöҥ учун,
Jес-межелик тайгаҥ шоктоп,
Бойыҥды базарга санангам» – деп,
Кара-Бöкö каруун берди.
«Темир-Каанныҥ адаанын алып,
Мени истеп jÿрген болзоҥ,
Мени öлтÿрерге сананган болзоҥ,
Менеҥ озо
Алтыы ороонго барып,
Анда мени сактап ал!» – дейле,
Кан-Кÿлер Кара-Бöкöни
Сай корумга jаба сокты.
Каны талай болуп ага берди,
Сööги корум болуп jада тÿшти.
Кан-Кÿлер барала,
Кара талайга jунунып,
Курыла* арчынып турды.
Кара-кÿреҥ Кара-мыйгакты
Бажын-мойнын ÿзе тиштеп,
Öзöк-jÿрегин jара тееп,
Öлтÿрип ок койгон эмтир.
Эмди Кан-Кÿлер угуп турза,
Бойыныҥ алтай jеринде
Калак дезе калак эмес,
Сыгыт дезе сыгыт эмес
Кандый да табыш угулат.
«Бу не атазы болды? – деп,
Кан-Кÿлер адына минди,
Айлын-jуртын кöстöп jÿрÿп ийди.
Аткан октоҥ арай jобош,
Учкан куштаҥ эмеш тÿрген,
Меҥдештÿ ле барып jадат.
Мал чагына кирип келет,
Jон чагына кирип келет.
Алтайын кöрöр болзо,
Кандый да каан келеле,
Малды, jонды кырып бартыр.
Эр артыгы
Эр ÿстинде jадат,
Мал артыгы
Мал ÿстинде jадат.
Каны талай болуп ага бертир,
Сööги тайга болуп jада калтыр.
Канча маатырлары, канча алыптары
Ончозы мында öлÿптир.
Бир де тынду неме
Туштабай турат,
Бир де кöстÿ неме
Кöрÿнбей турат.
Aк байзыҥ öргöзи
Турган jеринде jок эмтир,
Jети ÿйелÿ чакызы
Тайга ажыра jадыры.
Jууктап келип, кöрöр болзо,
Кандый да кижиниҥ чаба берген
Изи jадыры.
Бойыныҥ адыныҥ туйгагын
Барган аттыҥ изиле
тÿҥдештирзе,
Бир öлÿге jаан эмтир.
База кöрзö – ок jадыры.
Бойыныҥ огыла тÿҥдештирзе,
Бир öлÿге узун эмтир.
«Кандый кижи мында келип,
Ончозын тÿртÿп барды не?» – деп,
Кан-Кÿлер сананып,
Оргö тöзине базып келди.
Алтын кайырчак мында jатты.
Ачып ийеле, кöрöр болзо,
Эки тажуур аракы jатты,
Аш-курсагы мында ок jатты,
Самара бичик база jатты,
Ару-Чечен абакайы
Анда мынайда бичиген эмтир:
«Кижи сöзин укпас болгоҥ,
Кижи айтканын тыҥдабас болгоҥ.
Эмди Темир-Каанныҥ уулы
Кöк-боро атту Аламыр-Тайчы
Малыс-jоныс кырып салды,
Айлыс-jуртыс чачып салды. ,
Боро койон болуп кубулып,
Мен ортолык jаар качтым.
Сен jангадый да болзоҥ,
Сеге ойто бурылбас турум.
Аламыр-Тайчыны сыдырып барба!
Ады болзо аттаҥ башка,
Бойы дезе кижидеҥ башка,
Чактаҥ артык чакту,
Кÿчтеҥ артык кÿчтÿ.
Jуулажар деп сананба,
Согужар деп сананба!
Аш-курсак бедренип,
Амырынча ла jÿр» – деп,
Абакайы бичип салтыр.
Кан-Кÿлер кычырала,
Ачынбас бойы ачынды,
Тарынбас бойы тарынды,
«Каан кижи мен
Эмди барып улуска jалынып,
Аш-курсак сурайтан jадым?
Карый береле, улуска
Кул болотон jадым?
Öлгöдий болзом –
Öлÿп те калзам кайдар ол!
Баргадый болзом –
Барзам да кайдар ол!
Улуска элек болбозым!
«Барбаган» деп айдышканча,
«Барган» деп айдышсын!
«Jуулашпаган» деп айдышканча,
«Jуулашкан» деп айдышсын!»
Анайда Кан-Кÿлер айдала,
Эки тажуур ар акыны иче салды,
Алама-ншкир ашты jип алды.
Кара-кÿреҥ адына минди.
Аламыр-Тайчыны сыдырыжып,
Темир-Каанныҥ jуртына jÿрÿп ийди.
Ол jÿрÿп отурза,
Темир-Каанныҥ черÿзи
Эр артыгы эр ÿстинде,
Мал артыгы мал ÿстинде,
Каны мында аккан эмтир,
Сööги мында jаткан эмтир.
Канча маатырлары, канча алыптары
Мында öлгöн эмтир.
«Мениҥ адааным кем алды не?
Мен учун кем jуулашты не?» – деп,
Анайып сананып, барып jатса,
Кызыл-jеерен jал jастантыр,
Кан-Мöскöчöк jеҥ jастантыр.
Аламыр-Тайчыны сÿрÿжип,
Jол ортодо öлгöн эмтир.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Тÿрген-тÿрген jелип ийди.
Тÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Куба чöлдиҥ ичинде
Кара тайга кöрÿнет.
«Мында тайга jок болгон,
Качан бÿде берди не?» – деп,
Кан-Кÿлер сананып,
Jууктап келер болзо,
Кара тайга дегени
Кара бука эмтир.
Бир мÿÿзиле jетен маатырды,
Бир мÿÿзиле алтан маатырды
Кайаа jаба сÿзÿп алып,
Турган бойынча öлö бертир.
«Jе кара бука öлгöн болзо,
Сокор-Кара база ок öлгöн болор» – деп,
Кан-Кÿлер сананып,
Тыҥыдада jÿрÿп ийди.
Аткан октоҥ капшай барды,
Учкан куштаҥ тÿрген салды.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Темир тайганыҥ бери jанында
Кара тайга турган эмтир.
«Алдында мында тайга jок болгон эди,
Качан öзö берди не?» – деп,
Кан-Кÿлер сананып,
Jууктап келип, кöрöр болзо,
Кара тайга дегени
Сокор-Кара маатыры эмтир.
Бир кöзин jумуп алтыр,
Бир кöзиле кöрÿп jатты.
Кан-Кÿлер келеле,
Уч катап эбирип ийди,
Мынайда оноҥ сурап турды:
«Öлöргö туруҥ ба?
Öзöргö туруҥ ба?
Не jадырыҥ, Сокор-Кара?» –
«Öлöрдиҥ алдында сени сакыйдым.
Эзендежеле, jакшылажала,
Олöргö санангам.
Сениҥ öлöриҥ-öлбöзиҥ билбезим,
Jе мен эмди öлÿп jадым,
Алтыы ороонго барып jадым».
Кан-Кÿлерле jакшылажып,
Окшоныжып алала,
Сокор-Кара öлö берди.
Кан-Кÿлер
Ама-томо сыгырды,
Ачу-корон кыйгырды.
Сокор-Кара маатырына ачынып,
Кöстиҥ jажын тöгÿп турды.
Канча тайга ээзи,
Канча jÿзÿн аҥдар,
Канча jÿзÿн куштар келип,
Ого мынайда айдып турдылар:
«Кöк-боро атту Аламыр-Тайчыны
Сокор-Караны öлтÿрбе деп,
Сурап, jайнап болбодыбыс».
Канча аҥдар ыйлаш турды,
Канча куштар сыкташ турды.
Сокор-Кара öлгöнине.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Кара-кÿреҥ адын минди.
Темир тайгаа чыгып барды.
Темир тайга бажынаҥ
Темир-Каанныҥ jуртын
Шиҥдеп кöрÿп отурды.
Кöрÿп отурар болзо,
Ады аттаҥ башка,
Бойы кижидеҥ башка
Аламыр-Тайчы
Кöк-борозын буулап койгон,
Бойы дезе от jанында
Эт быжырып jип отурды.
Кан-Кÿлер кыйгырды:
«Албаты канын тöгöтöн
Кандый jаҥду кижи болгоҥ?
Малдыҥ канын тöгöтöн
Кандый учурлу кижи болгоҥ?»
Аламыр-Тайчы мыны угала,
Этти чайнай-чайнай,
Бажын кайра бурыды.
Мынайда эмди айдып турды;
«Тегин jаткан алтайды
Озо кем чакпыратты?
Тегин jаткан каанды
Озо кем öлтÿрди, Кан-Кÿлер?,
Сыдырыжып келген болзоҥ,
öлöргö белетенип ал!
Бир ле катап соксом,
Öлö берериҥ!
Алтыы ороонго барарыҥ!
Анда барала,
«Сокподым, тутпадым» деериҥ.
Анайдарда,
Озо оок, озо тут!
Аныҥ соҥында мен согорым,
Аныҥ соҥында мен тударым»! –
«Jаш болгон болзом,
Кулугурды сени
Туткан ла бойынча,
Алтыы ороонго jетирер эдим!
Кайып ийер база!
Jажаҥ сööгим када берген,
Катан сööгим божой берген,
Апагаш тижим саргара берген,
Кара бажым агара берген.
Эмди сен шоктобой база».
Анайда айдала,
Ай карагай саадагын тартып,
Саадак огын божодып ийди.
Тогус кат куйагын öткÿре атты,
Jарын эдин japа атты,
Ок барала,
Аламыр-Тайчыныҥ эдине туруп калды.
Аламыр-Тайчы туруп чыкты, 
Мынайда ого айдып турды:
«Jаш тужында
Эр ок болгон jадыҥ!
Эмди алтыы ороонго барарга
Кÿниҥ jеде бертир» – дейле,
Ай карагай саадагын алды,
Корон ок божодып ийди.
Öкпö-jÿрегин öткÿре атты,
Öзöк-буурын ÿзе атты.
Кан-Кÿлер
Темир чöлгö тескине берди,
Алтын чöлгö толголо берди,
Темир терек jанына jеделе,
Кайра jыгылды.
Анаҥ ары Аламыр-Тайчы
Кара-кÿреҥди адарга сананды,
Кара-кÿреҥниҥ
Турган jери артып калды,
Барган изи jок болды.
Кан-Кÿлер
Шыралабас бойы шыралап jатты,
Кыйналбас бойы кыйналып jатты,
Аламыр-Тайчыны jайнап турды:
«Öлтÿрер болзоҥ, капшай öлтÿр,
Мени мынайда кыйнаба!» – деди.
Аламыр-Тайчы удура айтты:
«Мениҥ адамды öлтÿргеҥ учун,
Бойыҥ кыйналып öл!» – деди.
Бойы дезе одузына барып,
База ла эт быжырып, jип отурды.
Бир jыл боло берди.
Терек алдында Кан-Кÿлер кöрöр болзо,
Тууныҥ-сууныҥ ÿстинде
Бос бороон тÿжÿп ийтир,
Айдыҥ-кÿнниҥ алдында
Кара туман кайнап турды.
Jер тозыны теҥерее чыгат,
Теҥери булуды jерге тÿжет.
Тизирт эмес тизирт угулат,
Тибирт эмес тибирт угулат.
Кан-Кÿлер кöрÿп турар болзо,
Кайнап турган кара туман ортозынаҥ
Ирбис-чоокыр ат кöрÿнди,
Jаш баланыҥ чырайы кöрÿнди.
База уул ок бÿткен эмтир.
Ол бала
Сокор-Караныҥ сööгине келип,
Карап оны кöрÿп турат.
Аныҥ соҥында
Кан-Кÿлерге базып келди,
База карап йöрÿп турды.
Кан-Кулер сурады:
«Кемниҥ уулы болгон эдиҥ?
Кажы jердеҥ келген эдиҥ?
Кайдаары барып jаткан эдиҥ?» –
«Jок, озо сен айт» – деп,
Бала айдып турды.
«Jес межелик тайгалу,
Ару-Чечен абакайлу,
Кара-кÿреҥ атту
Кан-Кÿлер болгон эдим».
Аны уккан jаш бала
Бир тайганы кöдÿреле,
Бирÿзиниҥ сыртына салды.
Экинчизин кöдÿреле,
Тууразына салды,
Эки тайга ортозына
Кебис экелип тöжöди.
Кан-Кÿлерди кучактап алып,
Кебиске экелип салып койды.
Эки тажуур аракы чыгарды,
Аш-курсактаҥ салып турды.
Кан-Кÿлерге бир чööчöй аракы берди,
Кан-Кÿлердиҥ сагыжы эмеш jарыды,
Экинчи чööчöй берерде,
Оноҥ эмеш jарыды,
Ӱчинчи чööчöй берерде,
Кан-Кÿлер jакшы боло берди.
Jаш баладаҥ сурады:
«Кемниҥ балазы келип,
Meгe тожöк салып,
Meгe аш-курсак береди,
Мени аракы ичиреди?»
Бала ого айдып турды:
«Сегис айры мÿÿстÿ
Кара бука атту
Сокор-Кара адам болгон.
Энемнеҥ ÿч конок jетпей чыктым.
Слердиҥ абакай бисте келген.
Олордоҥ ончозын угала,
Адыма меҥдеп минеле,
Jер алдынаҥ jер ÿстине чыгып келдим.
Ай-кÿн кöрбöгöн бойым
Айды-кÿнди кöрöлö,
Ӱч айга чыгара талган jаттым.
Эмди турала, келгеним бу.
Адым мениҥ –
Ирбис-чоокыр атту
Эрке-Мендир болор».
Оны уккан Кан-Кÿлер
Сÿÿнгени коркушту болды,
Чочыганы да коркушту болды.
Эрке-Мендирге айдып турды:
«Эдиҥ сениҥ тыҥыбаган,
Каныҥ сениҥ кызыбаган,
Сен мынаҥ кач!
Аламыр-Тайчы кöргöн соҥында
Сеге коомой болор.
Jаш тыныҥды кыйып салар,
Кичинек jÿрегиҥ уужап салар».
Эрке-Мендир айдып турат:
«Мениҥ тыным тын ба?
Мениҥ каным кан ба?
Öлзöм до кайдар ол?
Аламыр-Тайчыдаҥ коркып,
Ат бажын бурыбазым!»
База бир тажуур аракы чыгарды,
База аш-курсак экелип турды.
«Баштапкы ашты,
Баштапкы курсакты
Мениҥ энем эткен эди,
Бу ашты, бу ар акыны
Слердиҥ абакайыгар эткен» – деп,
Кан-Кÿлерге туда берди.
Кан-Кÿлер аракызын ичеле,
Аш-курсагын jийле,
Кышкыда болзо тоҥбос болуп,
Jайгыда болзо терлебес болуп,
Озогызынаҥ он артык болды,
Эскидегизинеҥ эки артык болды.
Анаҥ ары Эрке-Мендир
Ирбис-чоокыр адына минди,
Аламыр-Тайчыны кöрöр деп,
Адын бурып jÿрÿп ийди.
Аламыр-Тайчы адына минген,
Удура келетти.
Ат ÿстине
Этти уужап-уужап jип келетти.
«Сокор-Караныҥ эреҥис уулы,
Мени сыдырыжып келдиҥ бе?
Адаҥныҥ кийнинеҥ алтыы ороонго
Меҥдеп барарга келдиҥ бе?» – деп,
Ӱлдӱ бажыла jакшылаштылар.
Эрке-Мендир айтты:
«Озо чыккан кулактаҥ
Соҥ чыккан мÿÿс узайтан.
Айса болзо, алтыы ороонго
Адаҥды ээчий
Сен озо барарыҥ!»
Ай карагай саадактарын
Уштып алып, адыштылар.
Аткан октор тöшкö тийип,
Этке кирбей, тайкыл турды.
Jыдабыла сайыш турза,
Jыда этке тыгынбас болды.
Анаҥ ары экилези
Ат ÿстинеҥ калыган бойынча,
Jака бойдоҥ тудушты,
Jарын бойдоҥ тартышты.
Теҥери тÿби тизирт калды,
Алтай ÿсти тибирт калды.
Jерде тозын теҥерее чыкты,
Теҥериде булут jерге тÿшти.
Тайга турган jерде
Сас тура берди,
Сас турган jерде
Тайга тура берди.
Кара тайгаа jöлöнишкенде,
Кара тайга jарылат,
Кара талайга басканда,
Кара талай jарадынаҥ ажып,
Алтай ÿстин чайыктадып турат.
Эрке-Мендир кöрÿп турза,
Ирбис-чоокыр ады
Кöк-боро аттыҥ
Арка-сыртын сыйрып салган,
Кызыл эди кöрÿнип турды.
Эрке-Мендирдиҥ де эди
Эмди кызып келди,
Эрдин тиштеп турды,
Кöзи канап турды.
Аламыр-Тайчыны туткан бойынча
Кöк булутка кöмö тутты,
Ак айаска алып чыкты.
«Тегин jаткан албатыныҥ
Канын тöккöҥ учун,
Мениҥ адамды öлтÿргеҥ учун
Алтыы ороонго озо барып,
Казан кайнадып отур!
Мени анда сактабазаҥ,
Кан-Кÿлерди сакта!» – деди.
Канча тайга ээзи келип,
Канча jÿзÿн аҥ-куш келип,
Мынайда айдып турдылар:
«Сокор-Караны öлтÿрбе!» – деп,
Канча кире сурадыбыс,
Канча кире jайнадыбыс.
Укпаган болзоҥ – ол ийне!
Ижиҥди алып туруҥ на!»
Эрке-Мендир Аламыр-Тайчыны
Темир тайгаа j аба сокты.
Каны талай боло берди,
Сööги тайга боло берди.
Ирбис-чоокыр кöк-бороны
База öлтÿрген эмтир.
Ээзине jелип келди.
Эрке-Мендир
Кара талайга jунунып ийди,
Кара курыла арлан ийди.
Ирбис-чоокырына минип,
Кан-Кÿлерге jортуп келди.
Кан-Кÿлер айдып турат:
«Эрдеҥ артык эр бÿттириҥ,
Аттаҥ артык ат бÿттир.
Мындый маатыр кöрбöдим,
Мындый кӱчти укпадым» – деди,
Окшонышты, jакшылашты.
Эрке-Мендир эмди айдат:
«Jаан кижи слер
Ирбис-чоокырга минип jаныгар,
Jаш кижи мен слердиҥ кийнинеҥ
Jойу jедижип келейин»,
Аны уккан Ирбис-чоокыры айдып турды:
«Мен маатыр кижиниҥ ады болгом,
Каан кижи меге минбейтен болгон.
Каан кижи минзе,
Каборто кÿчим таппай каларым».
Кан-Кÿлер айдат:
«Jок, мен тегин де минбезим,
Jойу jанадым» – деди.
Эрке-Мендир айдып турды:
«Каан кижи jойу не jанатан?
Кара-кÿреҥди сактап албай».
Агаштаҥ jапаш jазап ийди,
Аш-курсактаҥ салып ийди.
Экÿ ажангылап отурды.
Анча-мынча болгон jок,
Кöрöр болзо,
Кара булут кайнап келет.
Ол булут келген-келген,
Jерге тÿжеле,
Ат аайлу неме боло берди.
Jапашка jууктап келерде,
Кан-Кÿлер адын jÿк ле танып ийди.
Эди-каны агып калган,
Арык-торык болуп калган,
Куру сööк эмтир.
Кан-Кÿлер сурады:
«Jе бу сен кайттыҥ?
Кайда jошкындап jÿрдиҥ?
Мен Аламыр-Тайчыга аттырала,
Мындый болдым.
Сен кайттыҥ?
Сени кем шыралатты?»
Кара-кÿреҥ айдып турды:
«Бышкырып ийзем,
Бир чарак öлöҥ чыгар.
Ол öлöҥди торт башка сындыр» – деди.
Кара-кÿреҥ бышкыр ийди,
Чындаза да,
Бир чарак öлöҥ чыкты.
Кан-Кÿлер базып келип,
Ол öлöҥди алала,
Тöрт башка сындырды.
«Бирÿзин jи» – деди.
Кан-Кÿлер jип ийди.
Кабыргазы кыбырт этти,
Топчылары чачылды,
Тоны дезе сöгÿлип турды.
Ак бажы карара берди,
Сары тижи агара берди.
Озогыда кандый болгон,
Андый ок боло берди.
Кара-кÿреҥ бирÿзин jиди.
Сыны бир кулаш кожулды,
Тууразына база бир кулаш кожулды.
Озогыда кандый болгон,
Андый ок боло берди.
Бирÿзин Эрке-Мендир jийле,
Чакка ÿзеери чак кожулды,
Кÿчке ÿзеери кӱч кожулды.
Бирÿзин Ирбис-чоокыр jийле,
Ийдези, кӱчи кожулды.
«Jе мыны кайдаҥ таптыҥ? – деп,
Кан-Кÿлер сурады. –
Öчкöн отты камыстыҥ,
Öлгöн бисти мыныла тиргистиҥ» – деди.
Кара-кÿреҥ ады
Мындый куучын айдып турды:
«Сени Аламыр-Тайчы адып ийерде,
Мен анаҥ ла барган соҥында
Сени эмдеерге эм бедреп jÿрдим.
Теҥери тÿбин öткÿре учуп,
Бир де неме таппадым.
Алтай ÿстин алты айланып,
Агаш-таштарды айландыра кöрÿп,
База неме таппай jÿрдим.
Анаҥ ары
Jер тÿбине** jÿрÿп, бедредим.
Анайда jÿрзем,
Эрлик-бийдиҥ карындаштары –
Алмыс каан ла Шулмус каан
Аракылап отурган эмтир.
Анда мындый куучын уктым:
Алмыс каан айдат:
«Бу айлу-кÿндÿ jерде
Кара-кÿреҥ атту
Кан-Кÿлер деп каанды
Темир-Каанныҥ уулы –
Аламыр-Тайчы адып ийген,
Шыралап эмди jадыры дежет.
Аны эмдейтен эм jок,
Байла, öлöр болор» – деди.
Айдарда,
Бир курту** бир куртуга айдат:
«Аны эмдейтен эм бар ийне.
Ол эм кандый да öлгöнди тиргизер.
Ол эм Шулмус каанныҥ
Темир чедени ичинде.
Кÿреш тайбас
Jетен тÿҥей Темир-Бöкö,
Адып jаспас
Jÿс тÿҥей Кур-Солоон
Бу эмди каруулдаган.
Ол эм –
Куртук* кара балгачка** öскöн
Бир ле чарак öлöҥ болор».
Оны уккан Шулмус каан
Бу куртуны
Алаканла тажыган бойынча
Оны öлтÿрип ийди.
Мен аны угала,
Шулмус каан болуп кубулдым.
Каруулчыктардыҥ jанынча öдöлö,
Куртук кара балгачка öскöн
Бу блöҥди ÿзÿп алдым.
Аны алала,
Капшай ла jанып ийдим.
Ол келип jатсам,
Jер тамырын сактаган
Jелбеген кÿлÿк турды.
Бу Jелбеген jанынча
Чымын болуп öдÿп ийдим.
Оноҥ бери келзем,
Jети jолдыҥ белтирин каруулдаган
Јети Буура турды.
Олордыҥ jанынча
Салкын болуп öдö бердим.
Оноҥ бери келип jатсам,
Айлу-кÿндÿ алтайыма чыгатан jерде
Öткÿшти каруулдаган
Эрлик бийдиҥ эки Сокоры турды.
Кöбööн болуп кубулала,
Öткÿшле öдöйин дезем,
Эки Сокор салып койгон
Тар кабуга*** каптырдым.
Эки Сокор тудуп алып,
Мени абра-чанакка сугуп,
Арка-мойным бош ло эттилер.
Бир ай кирелÿ аларды тарттым.
Бир ай öткöн соҥында
Алар мени кынjылап салдылар.
Бойлоры дезе уйуктай бердилер.
Катап кыйнаар кÿни
Јууктай берерде,
Мен бар кÿчимле туйладым.
Канча бар чагымла
Ол кынjыны ÿзеле,
Олордоҥ качтым.
Алар мени öткÿшке jетире сыдырды.
Мен ай-кÿнге чыгып келеримде,
Менеҥ алар айрылды.
Анаҥ ла бери келгеним бу».
Кара-кÿреҥ анайып куучындады.
Кан-Кÿлер айтты:
«Öчкöн отты камыскан,
Öлгöн бисти тиргискен
Сеге бистеҥ алкыш!» – деди.
Анаҥ ары
Кан-Кÿлер ле Эрке-Мендир
Аттарына мингилеп,
Сокор-Карага jеттилер.
Сокор-Караны ÿч катап
Айландыра jортуп ийдилер,
Сокор-Кара кыймыктанбады.
Айдарда, оны корумдап койдылар.
Эрке-Мендир эмди
Кан-Кÿлерле jакшылажала,
Ирбис-чоокырына минип,
Jер алдында jаткан
Энезине меҥдеди.
Кан-Кÿлер кара-кÿреҥин минип,
Кöк öлöҥди кöмö баспай,
Кöни jорго jорголоды,
Jаш öлöҥди jайа баспай,
Jараш jорго jорголоды.
Ол барып jадала,
Алтан тилдÿ шоорын
Jÿзÿн-базын тартып ийди,
Тогузон тилдÿ комузын
Толгой согуп барады.
Оҥ jанында jарында
Чаал мöш öсти,
Jÿзÿн-jÿÿр куш
Аа отурып угуп турат.
Сол jанында jарында
Чаал кайыҥ öсти,
Ол кайыҥда алтын кÿÿк
База кожо кожоҥдойт.
Jети ÿйелÿ сыр кожоҥ кожоҥдойт,
Ӱч ÿйелÿ коо кожоҥ кожоҥдойт.
Сырлу сыгын эткендий,
Сыгыр-сырлап кожоҥдойт,
Коо мыйгак эткендий,
Коолодо кожоҥдойт.
Анаҥ ары jÿрÿп отурды,
Алтайына jууктап келди.
Мал чагыны öдö берди,
Jон чагына кирип келди.
Эмди кöрÿп турар болзо,
Кызыл-jеерен атту
Кан-Мöскöчöк
Тирилип келген – мында эмтир.
Каанын кöрÿп ийеле,
Тура jÿгÿрди.
Анаҥ ары барып jатса,
Ӱч Бöкöзи тирилген эмтир.
Албаты-jоны орныккан,
Малы отоп турган эмтир.
Öргööзи ойто тура бертир,
Чакызы ойто öзö бертир.
Эзер-казар эки тайгыл
Ойто кынjыда чым jаттылар.
Эмил-jамыл эки мÿркÿт
Шакылдатпай отурдылар.
Эрке-Мендир jеринеҥ
Малын-jонын айдаган,
Алтын-Топчы энезиле
Келип jаткан эмтир.
Ару-Чечен абакайы
Ак-боро атка минген,
Эки jанында аракылу,
Аш-курсакты артынган,
Эзирик аайлу келип jатты.
Эрини кöрÿп ийеле,
Мынайда айдып турды:
«Кижи сöзин укпайтаныҥ,
Кижи айтканына бÿтпейтеҥ.
Эмди öргöдöҥ чыгарыҥ ба?
Эмди аҥдап jÿрериҥ бе?».
«Jо-ок» – деди Кан-Кÿлер.
Аш-курсакты jип баштадылар,
Аракы-саракы ичип баштадылар.
Эрке-Мендир коштой
База öргö тургусты.
Ат чакызына коштой
База чакы тургусты.
Анча-мынча jатканча,
Эрке-Мендир аракылаар ла болды
(Аракызак буткен кижи эмтир!)
Айдарда
Ирбис-чоокыр ады айдып турды
Эрке-Мендирге:
«Энедеҥ чыккан ла бойынча
Аракы ичер – бу не jаҥ?
Аракы ичерге сен кичинек эмес пе?
Маатыр бÿткен адыҥ кайда?
Маатыр кижи аракылап отуратан ба?
Ол эки Сокор
Кара-кÿреҥди канайда кыйнаган эди?
Олордыҥ барып
Ижин берип ийзе кайдар!»
Оны уккан Кара-Кÿреҥ
Экилезине айдып турды:
«Эки Сокорды некеер деп
Сананбагар.
Олорды барып туштаар деп
Шыйдынбагар.
Öлбöгöн бойыгар öлöрзигер,
Барбаган бойыгар барарзыгар.
Ирбис-чоокыр jал jастанып jадар,
Эрке-Мендир jеҥ Јастанып jыгылар.
Эки Сокордыҥ
Кыйылып öлöр .тыны jок,
Кызарып агар каны jок.
Эки Сокорды некеп барганча,
Кадыт бедреп барбай» – деди.
Ирбис-чоокыр айдады:
«Барза да кайдар ол?
Öлзö дö кайдар ол?
Маатыр кижи öлÿмнеҥ коркыйтан ба?
Маатыр кижи jуудаҥ качар ба?»
Адыныҥ каарып айтканына
Эрке-Мендир чыдашпады.
Кÿмÿш ÿйген ала койды,
Ирбис-чоокырды ӱйгендеди,
Кÿбе jалаҥ токум салды,
Элен-чакка ÿзÿлбес
Ӱч куйушкан сукты,
Jажын-чакка айрылбас
Тогус колоҥын артты.
Jууга-чакка кийетен
Кийимин кийип ийди.
Алтын ÿлдÿ таҥын ийди.
Ок-саадагын салын ийди.
Кан-Кÿлерле, Ару-Чеченле,
Алтын-Топчы энезиле
Эзендежнп, jакшылажып алып,
Ирбис-чоокыр адына минди,
Эки Сокорды бедреп,
Jер алды jаар jÿрÿп ийди.
Кан-Кÿлер, Ару-Чечен,
Алтын Топчы энези
Кара тайгаа чыгала,
Уулыныҥ кийнинеҥ ары
Кöргилеп турдылар.
«Эр ок бÿткен эмтир» – деп,
Айдыжып турдылар.
Эрке-Мендир анаҥ ары
Тÿрген-тÿрген салып ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ jÿрÿп ийди.
Аткан октоҥ капшаай барат,
Учкан куштаҥ тÿрген учат.
Канча талай кечип барат,
Канча тайга ажып jÿрет.
Тереҥ талай кечкенде,
Куйрук кырыла табарбайт,
Бийик тайга ашканда,
Туйгак кырын тийдирбейт.
Jалмажында ок-саадак
Табыштанып турбай кайтты.
Анча-мынча барганда,
Jер тамыга jедип келди,
Ай-кÿн jарыбас jерге
Öткÿшке jеде конды.
«Айланайын алтайым,
Айлу-кÿндÿ öскöн jерим!
Бир алкыжыҥ бергин!
Сеннеҥ узакка баратан турум.
Jакшы болзын!» – деп айдала,
Ай-кÿн jарыбас
Jер тÿбине калып ийди.
Эки алтын сырганы
Ирбис-чоокырдыҥ эки кулагына
Илдирип алды.
Эки алтын сырга
Айландыра jарыдып турды.
Анаҥ ары барып jатты.
Ол барып jатканча,
Ирбис-чоокыр ады
Алын колын алынбай,
Кийин будын тартынбай,
Оҥ кулагын олый салып,
Jер ÿстин тыҥдаган,
Сол кулагын солый салып,
Jер алдын тыҥдаган,
Тура тÿшти.
Эрке-Мендир сурады:
«Элен-чакка нöкöрим,
Jажын-чакка канадым!
Öлöристи билдиҥ бе,
Öзöристи сестиҥ бе?» –
«Öлöристи билбедим,
Öзöристи сеспедим.
Бистиҥ барып jатканысты
Эки Сокор билип ийтир,.
Jолдо бисти сактаган,
Эки jандап турулар.
Сен олорго jедип келзеҥ,
Ортозынча. öдÿп,
Улдÿ-jыдала согушпа.
Öлöтон аларда тын jок,
Кызарып агар кан jок.
Сен аларды камчыла сок!
Öкпö-jÿрегине бутла теп!»
Анайда Ирбис-чоокыр
Айдып турды.
Анаҥ ары Эрке-Мендир
Тÿргендеде jелип ийди,
Капшайлада салып ийди.
Тыҥ саат барган jок,
Jолдыҥ эки jанында
Эки кара тайгадый
Эки Сокор кöрÿнди.
Кижи аайы jок эмтир:
Jарым кайа jаакту,
Кодыр кайа какпакту**,
Коо кырлаҥ тумчукту.
Эрке-Мендир jууктап келип,
Ортозынча öдöргö санаарда,
Эки Сокор эки jанынаҥ:
«Кап! тут!» – деп кыйгырышты.
Эрке-Мендирди эки jанынаҥ тудала,
Эки башка тартып турды.
«Божотпо! Божотпо!
Тарт! Тарт!» – деп кыйгырыжып,
Эрке-Мендирди аттаҥ тÿжÿре
Тартып болбой турдылар.
Эрке-Мендир айтты:
«Ба-таа! Мен слерди
Ойноп туру дезем,
Слер чындап турган эмтиреер не!
Кöндÿре öткöн кижини
Тоноорго турган улус болбойоор?» – деп,
Тогус чардыҥ терезинеҥ толгой эткен
Тогус кырлу камчызыла.
Бир Сокорды согуп, согуп,
Бир Сокорды согуп турды.
Мындый сöстöр айдып турды:
«Кара-кÿреҥди тудуп алып,
Абра-чанакка сугуп,
Арка-мойнын сыйрала,
Эмди Ирбис-чоокырды
Аларга санандыгар ба?»
Экилезин кабала,
Арка терезин сыйра сокты.
Кайыш камчы чыдашпай,
Тозо берерде,
Мöҥÿн камчы ала койды,
Эки jандап эки Сокорды
Бар кÿчиле согуп турды.
Ирбис-чоокыр бар кÿчиле
Туйлап-туйлап барып jатты.
Анча-мынча болгончо,
Ирбис-чоокыр ат
Кара терге тӱже берген,
Ийде-кÿчи чыга берген.
Эрке-Мендир адынаҥ тÿже калыды.
Эки Сокордыҥ эки сагалын
Бириктиреле,
Искей тартып, камчылай берди.
Соккон, соккон соҥында
Эки Сокор кыйгыр турдылар:
«Калак-кокый, Эрке-Мендир,
Бисти божот! öлööзöбис,
öлöҥ ÿзÿп берерибис!
Барбазабыс,
Баргаа ÿзÿп берерибис!
Бажыҥа jастык саларыбыс, J
алмажыҥа тöжöк саларыбыс!
Эр jажына кул болорыбыс!»
Айдарда Эрке-Мендир айдат:
«Андый болзо,
Айга-кÿнге чертенеригер бе?» –
«Jок» – дештилер.
«Андый болзо, ма!»
База ла сагал-чачын искей,
Öкпö-jÿрегин ойо тееп,
Ат камчызыла сого берди.
Анайда согуп турганча,
Эки Сокордыҥ
Сагал-чачы ÿзÿле берди.
Эки Сокор
Эки кара чойлошкон бололо,
Jер тöмöн кире бердилер.
Эрке-Мендир дезе
Колында сагал-чач тудунган,
Куру артып калды.
Эки Сокорды тудуп болбой салды.
Анаҥ ары Эрке-Мендир
Адын соодып турды,
Акту бойы амырап турды.
Аныҥ соҥында анаҥ ары
Эки Сокор jеринеҥ чыгып,
Тÿрген-тÿрген jелип ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.
Анча-мынча барганча,
Ирбис-чоокыр ады
Оҥ кулагын олый салды,
Jер ÿстин тыҥдады,
Сол кулагын солый салды,
Jер тÿбин тыҥдады.
«Öлöристи билдиҥ бе?
Öзöристи сестиҥ бе?» – деп,
Эрке-Мендир сурап турды.
«Öлбристи билбедим,
öзöристи сеспедим.
Jети Буура
Бистиҥ бар jатканыс билип ийген,
Jолдо сактап алган эмтир.
Сен барган бойынча,
Тöрт Буураны öткÿре адып,
Ӱч Буураны тудуп алып,
Jерге согуп öлтÿрзеҥ,
Сениҥ мöриҥ болор туру.
Анайда öлтÿр болбозоҥ,
Олордыҥ мöри болор туру».
Анаҥ ары Эрке-Мендир
Jÿрÿп ийди.
Ол барып jатканча,
Jети тÿҥей jети Буура
Айылдаҥ jÿгÿр чыгала,
Аны jолдо сактап турулар.
Эрке-Мендир тöрт Буураны
Ок-саадакла адып ийди,
Артып калган ÿч Буураны
Ат бажынаҥ тудуп алды,
Jерге согуп öлтÿрди.
Jети Буура сööгини
Отко öртöп ийди,
Когыны чачып ийди.
Jети Буура jеринеҥ чыгып,
База ла jÿрÿп отурды.
Ол барып jатса,
Сары-белчеҥ чар минген
Jелбегенниҥ jери кöрÿнет.
База малду болгон эмтир!
Мал чагына кирип келди,
База jонду болгон эмтир!
Јон чагына кирип келди.
Jелбеген jуртына jууктап келди.
«Адыҥ-jолыҥ кем болгон?
Кажы jердеҥ келген болгоҥ?» – деп,
Јелбеген сурап турды.
Эрке-Мендир карууна айдат:
«Кÿни jок jерде jаткан,
Кара бука ат минген
Сокор-Кара маатыр уулы
Ирбис-чоокыр атту
Эрке-Мендир деп кижи мен» – деди.
Јелбеген оп-соп болды:
«Ээ jайла!
Наjымныҥ уулы эмтир не!
Је, jакшы ба?
Андый болзо, тÿш!
Бистиҥ айылга кирип,
Амырап ал» – деп,
Эрке-Мендирди албанла
Аттаҥ тÿжÿрди.
Ыраактаҥ катына кыйгыр турды:
«Наjымныҥ уулы келди,
Аш-курсагыҥды jаза!
Аракы-чегениҥ ур!
Алтын кебис капшай тöжö!»
Ат тискинин аларга турды,
Чакыдаҥ айылга jетире
Јайган кебисле
Колтуктап апарарга турды.
«Јок, мен бойым буулаарым,
Бойым барарым» – деп,
Эрке-Мендир айдып турды.
Анаҥ айылга кирип келип,
Аш-курсагын jип отурды,
Аракы-чеген ичип отурды.
Аракыдаҥ ичип-ичип,
Эрке-Мендир кел эзирди.
База сурап турды.
Тажуур сайын тажуур
Ичир турды Јелбеген.
Эзиреле, Эрке-Мендир
Јелбегенниҥ ширеезине
Чыгып, jадып ийди.
«Бойыҥ, сокор, jерде jат!» – деп,
Јелбегенге кышкырды.
Јелбегенниҥ ширеезинде
Амырап jатты.
Јелбеген болзо айдып турды:
«Бу сен адаҥды ла уктаган эмтириҥ!
Сокор-Кара база келип,
Эзиреле,
Мениҥ ширеемде jадатан болгон».
Эрке-Мендир кыйгыр турды:
«База аракы бар ба?
Бар болзо, бер!» – деди.
Јелбеген тура jÿгÿреле,
Алтын кайырчагын ачып ийди,
Бир тажуур сары корон алып,
Эрке-Мендирге уруп берди.
«База бар ба?» – деп,
Эрке-Мендир кыйгырды.
Јелбеген мöҥÿн кайырчагын ачала,
Бир тажуур кöк корон алып,
База ок уруп берди.
Эрке-Мендир ширее ÿстине
Эзиреле, уйуктай,берди.
Јелбеген сÿÿнип, айдып турды:
«Эмди меге бир кезек jиирге
Эрке-Мендир jедер болбой.
Ирбис-чоокырдыҥ эди
База бир канча jедер болбой».
Айдарда
Јелбегенниҥ каты айдат:
«Эрке-Мендир эр ок болтыр,
Сеге jидиргедий эмес болтыр.
Ирбис-чокыр ат ок болтыр,
Сеге jидиргедий эмес болтыр». –
«Мен öлтÿрип болбозом,
Јер тÿбинде
Эрлик бийдиҥ карындаштары
Алмыс каан, Шулмус каан бар ийне,
Алар öлтÿр болбос по?» – деп,
Јелбеген айдала,
Томурагын уштып алып,
Ширеени айландыра
Jер кыбын кезип ийди.
Ширеени jайкап-jайкап ийерде,
Эрке-Мендир jер тÿбине. Тÿже берди.
Кийнинеҥ катыны
База божодып ийди.
«Барып
Алмыс каанга, Шулмус каанга айт деди. –
Эрке-Мендирди öлтÿрзин» – деди.
Бойы дезе
Ирбис-чоокырды öлтÿрерге
Айлынаҥ чыга конды.
Ирбис-чоокыр ат дезе
Алтын тискинди ӱзеле,
Ары болуп jÿрÿп калтыр.
Јелбеген
Сары-белчеҥ чарына минди,
Ирбис-чоокырды сыдырып jÿрÿп калды.
Ирбис-чоокыр
Јелбегенниҥ jес межелик тайгазыны
Айландыра ла jÿрер болды.
Јелбеген сыдыр-сыдыр,
Тудуп болбос болды.
Айлында арткан Кан-Кÿлердиҥ
Тÿнде болзо тÿжинеҥ,
Тÿште болзо санаазынаҥ
Эрке-Мендир чыкпас болды.
«Бу не саадады?» – деп,
Ширеезинеҥ тÿже калыды,
Алтын судурды ала койды.
Кöрöр болзо,
Эрке-Мендир эки Сокорды
Ат камчызыла сабап,
Арка-сыртын сыйра согуп,
Сагал-чачын ÿзÿп алтыр.
Эки Сокор айрылала,
Кара чойлошкон болуп,
Јерге кире берерде,
Тудуп болбой калтыр.
Анаҥ ары Эрке-Мендир
Јети тÿҥей jети Буураны
Öлтÿреле, сööгини öртöптир.
Анаҥ ары
Јелбегенниҥ jерине кириптир.
Анаҥ ойто чыкпайтыр.
База кöрÿп турар болзо,
Сары-белчеҥ чарга минген
Јелбеген Ирбис-чоокырды
Јес межелик тайга айландыра
Сÿрÿп,
Тудуп болбой турган эмтир.
«Кулугурды сени!
Эрке-Мендирди канаары* jидиҥ?
Карыган да болзом,
Мен сеге jедерим!» – деди.
Кара-кÿреҥ адын тутты,
Ӱлдÿ-jыда салын ийди.
Адына минип алып,
Эрке-Мендир изиле
Тÿрген-тÿрген jÿрÿп ийди,
Тÿндÿ-тÿштÿ салып ийди.
Эки Сокор jерин öтти,
Јети Буура jерин öтти.
Анаҥ ары барып jадып,
Кöрÿп турза,
Јелбеген Ирбис-чоокырды
Сыдырганча ла болуптыр.
Кан-Кÿлерди кöрöлö,
Јелбеген jууктап келип сурады:
«Кара-кÿреҥ атту
Кан-Кӱлер дешкен каан сен бе?» – деди.
«А мен болгом.
Бу сен кемниҥ адын сыдыр туруҥ?» –
«Кÿни jок jерде jаткан,
Кара бука ат минген
Сокор-Кара болгон.
Аныҥ уулы келип,
Мениҥ айлыма чалчып,
Ширееме jадып алган.
Бойын jер тÿбине тÿжÿреле,
Эмди бу адын тудуп болбой турум». –
«Узун куйрук уйда бÿткен,
Уйалбас маҥдай сенде бÿткен!
Кижиниҥ jаҥыс уулын
Ады-бойыла öлтÿрерге тургаҥ ба?»
Јелбегенди туткан бойынча
Тогузон чардыҥ терезинеҥ толгоп эткен
Тогус кырлу камчызыла
Арка-сыртын сыйра сокты.
Чаал талды кезеле,
Jелбегенди каптырды,
Jерге кадап ийди.
Jелбегенниҥ богы-jини чачылып турды.
Чала тынду эдип артызып койды.
Анаҥ ары Кан-Кÿлер
Јелбеген айлына кирип,
Эрке-Мендир тÿшкен орого келип,
Ыйлап-сыктап отурды:
«Мен бойым качан да
Jер тÿбине тÿшпегем.
Эмди канайда тÿжейин?
Эрке-Мендирди канайда
Анаартынаҥ айрып алайын?»
Ирбис-чоокыр jедип келеле,
Öрö тöмöн калып ийди.
Кара-кÿреҥ база кирди.
«Мен база калып кöрöйин.
Мен бир катап анда болгом» – деди.
«А сен барзаҥ,
Мен не болотом?» – деп,
Кан-Кÿлер айдып турды.
Кара-кÿреҥле экÿ
Öрö тöмöн тÿже бердилер.
Jер тÿбине тÿжÿп келзе,
Кара агаштый албаты
Кара алтайды бÿркептир.
Кÿн ажыт jанында
Jелбис-Кара, Чичке-Кара,
Узун-Кара, Кыска-Кара
Албатызы анда эмтир.
Кÿн чыгыш jанында дезе
Алмыс каан ла Шулмус каанныҥ
Албатызы кöрÿнет.
Кÿн ажыт jанында
Тöрт маатырдыҥ албатызын
Эрке-Мендир кыйузынаҥ ала
Бирдеҥ-бирдеҥ ÿзÿп турды.
Бир кижини эки башка ÿссе,
Эки кижи боло берет,
Ӱч башка ÿссе,
Ӱч кижи боло берет.
Там ла улус кöптöп турат.
Ирбис-чоокыр аны кöрÿп,
Эрке-Мендирге jеделе,
Jардынаҥ тиштеп, кайра тартса,
Эрке-Мендир келбес болды-
(Jÿÿлип калган эмтир!)
Аны кöргöн Кара-Кÿреҥ
Кан-Кÿлерге айдып турды:
«Эрке-Мендир эдирей бертир.
Кара тайга ары jанында
Кутук кара кöл бар.
Ол кöлгö апарып,
Сугуп jунар керек» – деди.
Учуп барып, Эрке-Мендирди
Бир колынаҥ тиштеп алды,
Ирбис-чоокыр ады дезе
Бир колынаҥ тиштеп алды.
Анаҥ ары учуп ийдилер,
Кара тайга ажып ийдилер.
Кара кöлгö jеделе,
Эрке-Мендирди сугала,
Ары-бери jайкап турдылар.
Сары кöлгö сугала,
Сагыжы киргенче jундылар.
Бу öйдö Кан-Кÿлер
Кара тайгаа чыгала,
Турнабайын уштып,
Айландыра кöрÿп турды.
Кÿн ажыт jанында
Jелбис-Кара, Чичке-Кара,
Узун-Кара, Кыска-Кара
Албатызы кыймырайт.
База эмди кöрÿп турза,
Айдыҥ-кÿнниҥ jаштагында*,
Jер тамыныҥ калыткыжында
Тöрт канатту кара мÿркÿт учуп jÿрди.
Ол кара мÿркÿт :
Jелбис-Кара, Чичке-Кара,
Узун-Кара, Кыска-Кара
Албатызыныҥ тыны эмтир.
«Бу мÿркÿтти адарга
Чагым мениҥ jетпес болор» – деп,
Кан-Кÿлер санан турды.
«Эрке-Мендир кайткай не?» – деп,
Кан-Кÿлер
Кара кöлгö тÿжÿп келди.
Эрке-Мендирдиҥ сагыжы кире бертир.
Ого jууктап келеле,
Турнабайын туда берди. 
«Айдыҥ-кÿнниҥ jаштагы jаар
Кöр» – деди.
Эрке-Мендир кöрÿп турды.,
«Нени кöрдиҥ?» – деди,
«Тöрт канатту кара мÿркÿт кöрÿнет,
База неме кöрÿнбейт» – деди.
«Аны адып болорыҥ ба?» –
«А кайткан, аны öлтÿрбес не болгон!»
Эрке-Мендир саадагын
Эки сабар сынганча
Тартып туруп божотты.
Тöрт канатту кара мÿркÿт
Эки башка ÿзÿлип,
Айланыжып, jерге тÿшти.
Jелбис-Кара, Чичке-Кара,
Узун-Кара, Кыска-Кара Кара
Албатызы jап эдип кырыла берди.
Анаҥ ары
Кан-Кÿлер ле Эрке-Мендир
Алмыс каан, Шулмус каан
Jери jаар бардылар.
Алмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ
Албатызы база ла
Кара агаштый болгон эмтир.
Кан-Кÿлер ле Эрке-Мендир
Кыйа-тейе чаап,
Албатызын кырып турдылар
Анайда.албатыны кырып турганча,
Кара-кÿреҥ кенетийин
Кан-Кÿлерди арказынаҥ чачала,
Ээр-токумынаҥ уштылала,
Элес эдип jÿрÿп калды.
«Бу не болды не?
Нени кöрÿп ийди не?» – деп,
Кан-Кÿлер jойу артып,
Алмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ
Кара албатызын
Ӱлдÿ-jыдала кырып турды.
Кара-кÿреҥ ол барала,
Шулмус каан болуп кубула берди.
Темир чедендÿ öргöгö келди.
Кÿреш тайбас
Jети тÿҥей Темир Бöкöниҥ,
Адып jаспас
Jÿс тÿҥей Кур-Солоонныҥ
Jанынча öдÿп, кыйгыр турды:
«Jер ÿстинде jаткан
Кан-Кÿлер ле Эрке-Мендир
Мениҥ тыным кыйарга келген!
Тыным мениҥ таппазын!
Тынымды мен аладым!
Слерге де иженбей турум.
Эжикти, сокорлор, ачыгар!»
«А эжиктиҥ кÿлÿчи
Слердиҥ бойыгарда ийне» – деп,
Каруулчыктар айдып турдылар.
«Аа, мен ундып койттырым» – дейле,
Jети ÿйелÿ темир öргöгö базып келди.
Эжигини jара тееп кирип барза,
База бир эжик болды.
Ол эжикти база ла jара тепти.
Анаҥ ары кирип барза,
Алтын кайырчак турды.
Ол кайырчакты jара тепти.
Ичинде база бир кайырчак эмтир.
Анызын ачып ийерде,
Эки айу балазы мында jадыры.
Эки айу балазы болгоны –
Алмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ
Тыны эмтир.
Эки айу балазын туткан бойынча,
Кара-кÿреҥ ойто болды.
Каруулчыктардыҥ jанынча
Шулмус каан болуп öдö берди.
Эрке-Мендирге келеле,
Эки айуны туда берди.
«Эки каанныҥ тыны бу,
Öлтÿрбей,
Мыныла мокот тур!
Öлтÿр ийзеҥ,
Учында коомой болор» – деди.
Алмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ албатызы
Кан-Кÿлер ле Эрке-Мендирди
Арадап ла турдылар.
Анаҥ-мынаҥ аларды тартып турдылар.
Алмыс каан, Шулмус каан чыгып келип,
Албатызын тукурып,
Ыраактаҥ кыйгырып турдылар.
Эрке-Мендир олорго
Эки айу балазын кöргÿзип,
Айдып турды:
«Слердиҥ тыныгар мениҥ колымда,
Кайдаары да барбазыгар!
Албаты-jоныгарды таратпазаар,
Тыныгарды öлтÿрерис!»
Оны кöргöн
Алмыс каанныҥ, Шулмус каанныҥ
Болчок jÿреги борт этти,
Албаты-jонына кыйгырып турды:
«Кöдÿре барчан* тарагар!
Кöдÿре барчан барыгар!
Каан сöзин угугар!»
Албаты-jоны тарай берерде,
Алмыс каан, Шулмус каан тыныны
Эрке-Мендирдеҥ сурап турдылар.
Эрке-Мендир айдып турды:
«Эрлик бийдиҥ
Эки Сокорыныҥ тынын
Биске экелип берзегер,
Ойто тыныгар аларзыгар.
Экелбезегер, бербезим» – деди.
«Ба-таа!
Оны албас кайткан ол!» – деп айдала,
Алмыс каан адына минип,
Эрлик бийдиҥ jурты jаар
Элес эдип jÿрÿп калды.
Эрлик бийдиҥ
Эки Сокор маатырлары
Амырап алган, тойо семирген
Мында jаттылар.
Алмыс каан ӱстине барды:
«Кулугурлар слер!
Мында не jадыгар?
Слерди соккон Эрке-Мендир
Эмди бисти jуулап,
Албатыбысты кырат.
Барып болушеа кайдар!
Ол слердиҥ де -öштÿгер ийне».
Оны уккан эки Сокор тура jÿгÿрдилер.
«Кайда? Кайда ол кÿлÿк?» – дештилер.
Алмыс каанга баштадып,
Эрке-Мендирге jеттилер.
Алмыс каан олорды экелеле,
Ойто ло jÿрÿп ийди.
Эрлик бийге jедип келди.
Эрлик бий
Кижидеҥ башка кижи эмтир.
Эки эмчегини
Эки jарын ажыра салынган,
Чачы болзо jерде сÿÿректелген.
Алмыс оноҥ сурап турды:
«Jаан кижи, адабыс,
Эки Сокор маатырыс
Эрке-Мендирле согужып туру.
Тыныбыс бистиҥ керек деп,
Капшай ла мени ийген эди». –
«А бу тынын кайдарга туру? – деп, –
Керек болзо алгай» – деп,
Эки Сокор тынын –
Эки камду балазын
Алмыс каанга алып берди.
Алмыс каан ойто ло болды.
Эки камду балазын
Шулмус каанга экелип берип, туда берди.
Эки Сокор Эрке-Мендирле
Согужып турган эмтир.
Шулмус каан олордыҥ тынын
Ӱзе-ÿзе тартып ийди.
Эки Сокор маатыр
Огур ийип, jыгылдылар.
Jерге jаткан бойынча
Ойто олор турбадылар.
Анаҥ ары
Алмыс каан, Шулмус каан
Эрке-Мендирдеҥ
Эки айуныҥ балазын
Беригер деп сурап турдылар.
Эрке-Мендир айдып турды:
«Эмди тургуза тыныгарды
Мен слерге бербезим.
Качан слер
Кÿреш тайбас
Jетен тÿҥей Темир-Бöкöни
Адып jаспас
Jÿс тÿҥей Кур-Солоонды
Öлтÿр ийзеер,
Тыныгар ойто аларыгар». –
«Олорды öлтÿрбес кайткан!» – деп,
Шулмус каан барала, кыйгырды:
«Сокорлор, слер бистиҥ
Тынысты каруулдабаган учун
Öлигер!» – деп айдала,
Бирдеҥ-бирдеҥ аларды
Алаканла тажып, öлтÿрди.
Эмди ойто келеле,
Эрке-Мендирдеҥ база ла
Тынын ойто сурадылар.
Эрке-Мендир айтты:
«А слерднҥ тыныгар
Биске керек эмес!
Эрке-Толдо сыйныгарды
Берзегер, алгайзыгар!»
Оны уккан
Алмыс каан, Шулмус каан
Барган бойынча,
Эрке-Толдо сыйнызын
Ак-сары бееге мнндирип,
Эрке-Мендирге экелип бердилер.
«Кадыт эдин алатан бедиҥ,
Канайдатан эдиҥ – бойыҥда» – дештилер.
Эрке-Мендир аларга
Эки айу балазын берип ийди.
Эки каан айдып турды:
«Эмди бис тöрööн болдыбыс,
Jажына бис нöкöр болдыбыс.
Алтайыгарга барып,
Амыр-энчÿ jадыгар.
Кандый бир jуу-чак келзе,
Бисти алдырыгар.
Jер ÿстинде, jер алдында
Бистеҥ чакту каан jок» – дешти.
Jакшылажып, айрылышты.
Кара-кÿреҥ атту Кан-Кÿлер,
Ирбис-чоокыр атту Эрке-Мендир,
Ак-сары бееге минген Эрке-Толдо
Ак-jарыкка чыгып барып,
Алтай ÿстин кöстöп jÿрÿп,
Айлы-jуртына jеттилер.
Албаты-jоны, ак малы
Амыр-энчÿ jаткан эмтир.
Алар jанган соҥында
Jаан той эттилер.
Кожоҥ эмес кожоҥ болды,
Jыргал эмес jыргал болды.
Аракы-чеген тöгÿл турды,
Аш-курсак анда jайрадылды.
Ончолоры тойу болды,
Ончолоры эзирик болды.
Эрке-Толдо кысты
Алдынаҥ алты кижи тарап турды,
Кийнинеҥ jети кижи тарап турды.
Эрке-Мендир ле Эрке-Толдоныҥ
Тойындый тойды
Чöрчöктö дö укпадым,
Алтайда да кöрбöдим.
Божогон!

 

КАРА-КӰРЕҤ АТТУ КАН-КӰЛЕР

Бу кай чöрчöкти 1942 jылда атту-чуулу кайчыдаҥ Н.У. Улагашевтеҥ jарлу ученый-алтаист профессор Н.А. Баскаковтыҥ башкарганыла ол тушта МГПИ-ниҥ студенти С. Суразаков бичиген. С. Суразаковтыҥ бичигени аайынча «Кан-Кÿлер» Н. А. Баскаковтыҥ «Диалект черневых татар (туба кижи)» (М., 1965) бичигинде лингвистический материал болуп кепке базылган (149—211 стр.). 1943 jылда бу ок чöрчöкти Н.У. Улагашевтеҥ такып П. Маскачакова бичиген. «Алтай баатырлардыҥ» 9-чы томында «Кан-Кÿлер» С. Суразаковтыҥ бичиген варианты аайынча берилет, jе ого П. Маскачакова бичигенинеҥ кöп jаҥы jерлер ле сöстöр кожулган. Н. А. Баскаковтыҥ кепке басканына кöрö, бу бичикте «Кан-Кӱлер» С. Суразаковтыҥ поэтически jазаганы аайынча берилет.
«Кан-Кӱлер» – Н.У. Улагашевтиҥ эҥ ле сÿÿген кай чöрчöктöриниҥ бирÿзи. Ол оны узак кайлайтан, jе диктовать эдер тужында кöп сöстöри «тÿжÿп» калганы jарт. Онойдо ок оныҥ öскö дö чöрчöктöри бичилген.
Чöрчöкти кайлаары ла куучындаары – эки башка неме. Бу бичикте «Кан-Кÿлер» кайчыныҥ куучындап диктовать эткени ажыра берилип jат, jе бу да тужында тексттиҥ чик jок кöби ÿлгер кеберлÿ болот, ÿлгерлер дезе бойы-бойлорыла кыска-кыска проза ÿзÿктерле бириктирилет. Мындый учуралда кай чöрчöктиҥ эрмек-куучынына кандый текстовой оформление берер – бу суракка карууны С. Суразаков «Кан-Кÿлерди» поэтически jазаганы ла оны ÿлгер jолдыктарга бöлигени ажыра кöр гÿзерге амадайт.
«Кан-Кÿлердиҥ» геройлоры – каан ла оныҥ баатырыныҥ уулы. Jе кай чöрчöктö каан макталып турган эмес. Оныҥ кижилик идейный учуры – «сен каан да бол, баатыр да бол, jе улустыҥ, керек дезе, тындулардыҥ да сöзин угар учурлу» дегенинде. Кан-Кÿлер бойыныҥ абакайыныҥ ла баатырларыныҥ сöзин укпай, Эрке-Мендир дезе адыныҥ сöзин укпай, тÿбекке тÿжедилер. Jе олорды тÿбектердеҥ минген аттары аргадайдылар.



* Сыдырыжып – сeрeжип.

* Шакпырылбас – чакпыланбас.

* Шакылдаар – акшыыр.

* Мукурында – бажыныn тöбöзинде.

* Курыла – бöс курыла.

* Jер тÿбине – алтыгы ороон.

** Курту – мында: куулгазынду ийделÿ

карган эмеген.

* Куртук – куртту.

** Балгач – балкаш.

*** Кабу – шÿÿн.

* Какпакту – кабакту.

* Канаары – кайдаар.

* Jаштагында – айдыn-кÿнниn чогыныn учында.

* Барчан – ончогор.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.