СОЛОТОЙ-МЕРГЕН

Самтак тайга колтугында,
Сары jалаҥ jаказында,
Сары кöлдиҥ jарадында
Кары jажы jеде берген,
Катан сööги када берген,
Кааспак jыртык кеп кийген
Карган эмеен jуртап jатты.
Jÿрекче айылду болды,
Jÿлÿнче ышту болды,
Jÿрÿминде тапкан балазы
Jÿк ле jаҥыс уул болды.
Азыраган балазыныҥ ады –
Солотой-Мерген уул.
Малданган ак быйаны –
Сары-чоокыр jабаа,
Алты сары эчки болды,
Ала-чоокыр уй болды.
Айыл-jуртын каруулдайтан
Ала-Куш деп ийттÿ болды,
Артык jööжö jок болды.
Амыр-jакшы jуртап jатты.
Алты сары эчкилер сÿдинеҥ
Аарчы-курут jазап jÿрди.
Ала-чоокыр уй сÿдинеҥ
Араjан-аракы азып jÿрди.
Солотой-Мерген ол балазы
Кÿннеҥ кÿнге jаанап jÿрет.
Сары-чоокыр jабаа ады
Сары jалаҥда телчип jÿрет.
Солотой-Мерген балазына
Сырадаҥ jаа jазап берет,
Сыргалjыннаҥ ок кезип берет.
Солотой-Мерген баатыр уул
Ары учкан куштарды
Ары ийбей адып jÿрди,
Арал-jыштыҥ койон аҥын
Амыр jоктöҥ аҥдап jÿрди.
Солотой-Мерген чыдап келди,
Кезер-баатыр кеберлÿ болды.
Сары-чоокыр кунанга jетти,
Аргымак кеберлÿ быйан болды,
Самтак тайга ол бажынаҥ
Öлöҥ jакшызын отоп jÿрди,
Сары талай jаказынаҥ
Суу татузын ичип jÿрди,
Сары jалаҥ ÿстибиле
Сайгалап, ойлоп jÿрди.
Алын колы казалап келет,
Ак тобрак кöйлöп келет.
Кийин будын бийеледет,
Кöк тобрак куйул келет.
Солотой-Мерген баатыр уул
Сары-чоокырды тудар деди,
Ак армакчы тÿрÿп алды,
Айылдаҥ чыгып база берди.
Ат-эрjинеге jууктап jÿрди,
Агаш-ташка кыстап jÿрди,
Суу jарадына тозуп jÿрди,
Тайга колтугына кыстап келди,
Талай jаказына капсап келди.
Ак армакчы чачып ийди,
Ат мойнына кире берди,
Ач белге белдей тутты.
Ары болуп ат чиренди,
Албан «ÿчиле чиреже берди.
Алтан кÿнге чирешти:
Артыктап турганы jок болды,
Ак армакчы чöйилип турды,
Арып-чылап келген тушта
Ат-эрjине сурап турды:
«Öлтÿрерге мени туттыҥ ба?
Öскÿрерге мени туттыҥ ба?
Öлöр öйгö jеде бердим,
Öкпö-jÿрегим сыстай берди».
Солотой-Мерген айдып турды:
«Öлтÿрерге сени тутпадым,
Öчöп сениле беришпедим.
Тирÿ jÿрзем, нöкöрим сен,
Öлö берзем, койлогым сен,
Минип jÿрзем, канадым сен,
Jууга jÿрзем, куйагым сен.
Ӱч айастанг айдуулду,
Ӱч Курбустаннаҥ бычуулу
Канадым болуп сен бÿткеҥ,
Оныҥ учун мен туттым».
Сары-Чоокыр айдып турды:
«Андый болзо jöп туру.
Jе эртеде не айтпадыҥ?
Кулун эдим jажыды,
Кыл мойным кыйылды».
Солотой-Мерген jууктап келди,
Бажы-кöзин сыймап турды.
Jал-куйругы jалкын кептÿ,
Арка-сыны алтын кептÿ
Сары-Чоокыр ат-эрjинени
Алаканыла ойнодып турды.
Ат бажына ÿйген сукты,
Айыл-jуртына jанып келди,
Ат чакызына буулап салды,
Кайыш кижен будына сукты.
«Алты кÿнге тургай – деди –
Алтай тÿбине барар – деди, –
Jети кÿнге тургай – деди, –
Jердиҥ ÿстин öдöр» – деди.
Айыл-jуртына кирип келди,
Аш-курсактаҥ амзап ичти,
Ары баштанып уйуктай берди,
Алты кÿнге турбас болды.
Азыраган энези, öрöкöн,
Аймай берген иштеп jÿрет,
Ак малын азырап jÿрет.
Адар таҥ аткан кийнинде,
Алааланып кÿн тийерде,
Ӱч теҥери ол тÿбиле
Ӱч кас учуп браатты,
Ӱч оос кыйгырып айтты:
«Ӱч Курбустан кычырган – дежет, –
Солотой-Мерген ÿйде бе?
Сары-Чоокыры бууда ба?» – дежет.
Солотой-Мергенге айдар деп,
Энези ÿйге кирбей кайтты.
Ӱйге кирген бу соҥында
Ундып салган jÿрбей кайтты.
Эҥирде малда ол jÿрерде,
Кÿн кызарып ашкан öйдö'
Ӱч теҥери ол тÿбинде
Ӱч кас тöмöн учты,
Ӱч оос кыйгырып öтти:
«Солотой-Мерген ÿйде бе?
Сары-Чоокыры бууда ба?
Ӱч Курбустан кычырган» – дешти.
Уулына келип айдар деп,
Эне ÿйге кирбей кайтты.
Ӱйге кирген ол соҥында
Ундып салбай канайтты.
База таҥ аткан соҥында,
Кÿн чоокырлап тийген тушта
Öрöкöн уйын саап барды.
Ӱч теҥери ол тÿбинде
Ӱч кас учуп браадат.
Ӱч оос. кыйгырып айдат:
«Солотой-Мерген ÿйде бе?
Сары-Чоокыры бууда ба?
Ӱч Курбустан алдырган – дежет, –
Ӱчинчи элчи бистер» – дежет.
Оны уккан карган эмеен
Эмди туруп санана берди.
Канча катап айткан эди,
Ундып салганым бу туру.
База ундыыр болорым деп,
Öрт качарын jара тырманды.
Кызыл каны тöгÿле берди.
Ӱйге öрöкöн кирип келди.
Солотой-Мерген туруп келген.
Керилип, телчип базып турды.
Карган энезиниҥ качар каны
Агып турганын кöрÿп ийди.
Мыны кöргöн Солотой-Мерген
Капшай удур сурай берди:
«Кайран энем, öрöкöн,
Качар канаар не тöгÿлди?
Калак-кокый не болды?
Айдып берзеер, энейим».
Карган энези айдып турды:
«Уч тендер и ол тÿбинде
Ӱч кас учуй браадат,
Ӱч катап кыйгыр öдöт.
Ӱч кÿнге мынайып барат.
Айдарын сеге ундып саладым.
Эмди мыны ундыбаска
Эки jаагым jара тырмадым.
Ӱч кас куркулдап öдöт.
Солотой-Мерген ÿйде бе? – дежет, –
Сары-Чоокыры бууда ба? – дежет, –
Ӱч Курбустан кычырган – дежет,
Ӱчинчи элчи бистер» – дежет.
Энезиниҥ сöзин угала,
Эмеш алаҥзып турбады.
Jылаҥаш бойы чыга конды,
Ат киженин алып чачты,
Ат чылбырын чече сокты,
Аргымагына мине сокты,
Ак айас тööн уча берди,
Боро шоҥкор ол кеберлÿ,
Бос айаска jууктай берди.
Сары-Чоокыр ат-эрjине
Тура тÿжÿп сурап турды:
«Баатыр, кезер сен болзоҥ,
Jылаҥаш кайда браадыҥ? – деди, –
Ат-эрjине мен болзом,
Ээрим мениҥ кайда эди?
Jон билбес – jылаҥаш болор,
Jорук билбес – jайдак болор,
Чактыҥ чакка уйат болор».
Кару-эрмек айткалакта,
Ӱч эбирип туйлай берди,
Огуруш, чыҥырыш кöптöй берди,
Бир оҥдонып, оҥдонбоды,
Бир билинип, билинбеди,
Ат jалмаштаҥ суурыла берди,
Сары-Чоокыр ат эрjине
Теҥери тÿбине уча берди.
Солотой-Мерген баатыр бойы
Jер ÿстине шуулай берди,
Алтай jерге келип тÿшти.
Jаткан jаны чöҥö берди,
Jаан сööктöри уужала берди.
Jердеҥ öрö турбас болды,
Алты айды ажа берди,
Алды jаны jыдый берди.
Сары-Чоокырга каныгып jатты,
«Кайран бойымды öлтÿрди» – деди.
Сыҥар кöзи бÿдÿн болды,
Сыҥар колы кадык болды,
Арга jокто jадар болды,
Аргалаар неме jолукпас болды.
Анаҥ кöрÿп jадар болзо,
Арал агаш ортозынаҥ
Кызыл-кÿреҥ тÿлкÿ чыкты.
Ары-бери jелип jÿрÿп,
Öлгöн баатырды кöрÿп ийди.
Азу тиштерин арсайтып,
Алды орто jелип келди:
«Айга азык табылган турбай,
Jылга jемит jедер болбой,
Кандый jакшы неме таптым.
Jуулу jери тöштö болбой,
Озо баштап оноҥ jийдим».
Анаҥ-мынаҥ искеп турды,
Тöш бажына jууктап келди.
Солотой-Мерген баатыр уул
Кадык колыла ала койды,
Кыл мойнын кыза тутты,
Jалбак ташка jаба чапты.
«Öчöбöсти öчöгöн таҥма,
Öлÿмди менеҥ алдыҥ» – деди.
Алты кÿн öткöлöктö,
Бöрÿ кÿлÿк jелип келди.
Азу тижи тарсылдап турды,
Узун куйругын суй салды:
«Кÿнге кÿндÿÿ табылган – деди,
Айга азык болор – деди, –
Канайып öлгöн кезер эди?
Казы-картазы тату болор,
Тара тартып jиир» – деди.
Јаба базып, jытап jÿрди,
Ач быкынынаҥ ала койды.
Солотой-Мерген баатыр
Ач бöрÿни ала койды,
Jалбак ташка былча сокты.
«Öчбббсти öчöдиҥ – деди.
Öлÿмди менеҥ алдыҥ» – деди.
Анча-мынча öй öткöндö,
Арал-jыш шалырай берди,
Агаш-тажы кÿзÿрей берди.
Анаҥ ары кöрÿп jатса,
Айу öбöгöн чыгып келди.
Айпаҥ-уйпаҥ базып келди:
«Алып кÿлÿк öлгöн эмтир,
Айдары jок jыргал болор,
Азык-тÿлÿк белен эмтир.
Аралга ойто барбас эмди,
Алды jаны jыдыган болор,
Аҥтара тартып ажанар туру».
Алаҥзу jок jаба келет,
Эки колын кöдÿрип ийет,
Эки будыла бийелеп турат.
Солотой-Мерген баатыр уул
Кара айуны ала койды,
Эки будын jапшыра тутты,
Jалбак ташка былча сокты:
«Jыргал cere ол» – деди.
Канча öй öткöн соҥдо
Камыш öлöҥ шылырап турды,
Кандый неме келип jатканы
Канайып та кöрÿнбес болды.
Кылган öлöҥ кыймык этти,
Куу чычкан кöрÿнип келди.
«Эттеҥ кöп эт турбай,
Элен-чакка божобос болбой». –
Сыгырып, чыҥырып ÿстине чыкты,
Сын-арказын кырлап турды.
«Тизе кылда jымжак болор,
Анаҥ озо баштаар» – деди.
Анаҥ-мынаҥ тиштеп турды.
Солотой-Мерген баатыр уул
Араайынаҥ оны тудуп алды,
Алаканына салып айтты:
«Öчöбöсти öчöгöн эдиҥ,
öлÿмди бойыҥ сураган туруҥ.
Сенеҥ öрö мени öчöдиҥ,
Мениле кожо jаткайыҥ» – деди.
Jарды jанаҥ уужап ийди,
Чала тынду эдип салды,
Jанына коштой салып койды.
Чычкан кööркий шыралай берди,
Чыҥыру, шыра кöптöй берди.
Jажыл öлöҥгö jедип барып,
Тазылын казып, кемире берди.
Анча-мынча öй öтпöди,
Ардак, кадык ойлоп калды.
Солотой-Мерген баатыр уул
Онтоп-калактап ичкери jылды,
Кайкал öлöнгö колы jедип,
Тазылын казып, чайнап jиди.
Эки кöзи jарый тÿшти.
Анаҥ ары казып jиди –
Шырка-сабы jазыла берди.
Öрö туруп, уул керилет,
Öрö-тöмöн базып турат..
Öлтÿрген аҥдар jанына келип,
Терелерин сойо тартат.
Айу терезин сыйра тартып,
Тон эдип, ороно сокты.
Бöрӱ терезин сыйра тартып,
Jака эдип албай кайтты,
Тÿлкÿ терезин ушта тартып,
Бöрÿк эдип кийип ийди.
Кылган öлöҥди сый табарып,
Эне чычкан болуп кубулды,
Öзöк ичиле ойлоп маҥтап,
Ончо чычкандарды jууп келди.
Тынын алган чычканды танып,
Аҥдар эдин сыйлап турат.
«Кÿндÿ-кÿрее слерге – дейт, –
Кÿÿнигер jеткенче jигер» – дейт.
Мыны уккан боро чычкан
Сÿÿнип алкай бербей кайтты:
«Барар jолыгар ырысту болзын,
Алды-кийнигер ачык болзын,
Айткан тилигер чечен болзын».
Айу jуузын ажана берди,
Аар jыргалды баш тал ийди.
Айу тонду баатыр уул
Ары болуп база берди,
Аайын билбей тенип jÿрди.
Кÿн тÿштÿкти кöстöп барды,
Канча тайга ажып jÿрди,
Канча талай кечип jÿрди,
Кайкаар неме кöрÿнбеди.
Кара талайды jакалай барды,
Кара тайга бажына чыкты.
Карап, шиҥдеп кöрÿп турза,
Карганадый быйан эмтир,
Кара агаштый калык эмтир.
Jети jаан öргöö турат,
Jеҥ туттурган бийлер базат.
Солотой-Мерген баатыр уул
Кара таштыҥ ÿстине jадып,
Карамтыгып уйуктай берди.
Уйку аразында тÿженип jатса,
Учы jок jыргал болуптыр,
Ак-Каанныҥ jурты болуптыр.
Алты кызын тойлоп салтыр,
Jетинчи кызын кижиге берип,
Jыргап jаткан каан эмтир.
Алтыгы ороондо jуртап jаткан
Алтын-Топчы алатан дежет.
Анаҥ арыгызын кöрбöй калды,
Атпас эдип ойгонып келди.
Аштап-суузап калган бойы
Ажанар деп тöмöн басты,
Кара тайгадаҥ тÿжÿп келди,
Калык тергеезине jедип келди,
Мал тебеезине jууктап келди.
Айу-бöрÿ терезин кöрÿп,
Ак мал ӱркип турат.
Айу ошкош кижини кöрÿп,
Албаты-jон кайкап калат.
Тöрö туткан тöртöн каан,
Öрö турган одус каан
Ончо мында jуулган эмтир.
Келин-кечкин базар эдип
Кеен торко jайган эмтир.
Карган-тижеҥ отурар эдип
Кара торко jайган эмтир.
Кез ер-баатыр отурар эдип
Кату ширдек jайган болуптыр.
Jажы jаан jайзаҥ-бийлер
Jайым jадып, шатра ойнойт,
Кöл кептÿ араjан ичет,
Кöбÿк ошкош jуу jигилейт.
Jалын-jиит баатыр уулдар
Jака тартып, кÿрешкен турат.
Ат jакшызы jарыш кууган,
Сöс чечени кожоҥ кууган.
Айдары jок jыргал эмтир.
Кул кижиниҥ кулагы
Кöрÿҥбес болуп семириптир,
Кураҥы ийттиҥ куйругы
Барбайганча семириптир.
Айу .тонду «апшыйак кижи»
Аар jыргалга кожула берди,
Табак бажынаҥ ажана берди,
Табылу эмеш калай берди.
Албаты сöзин угуп jÿрди,
Алды-кийнин санан jÿрди.
Ак-Каанныҥ кичу кызы
Алтын-Чачак деп атту эмтир,
Ак öргööдö бектеп салтыр,
Айылдаҥ чыкпас jаҥду болтыр.
Айу тере тон кийген
Апшыйак кептÿ Солотой-Мерген
Ары-бери базып jÿреле,
Ак öргöгö кире конды.
Алтын-Чачак jаш кööркий
Айдары jок jараш эмтир,
Айдаҥ jарык чырайлу эмтир.
Мыны кöргöн баатыр уул
Ал сагыжын ого салды.
Алаканын jайа тудуп,
«Кайран кööркий, эзен» – деди.
Берген колды кыйдырбады,
Белен тудуп эзендешти.
Эки бойы каткырышты,
Эт jÿректери сÿÿнип турды,
Эрмек-куучын jок болды.
Уул ойто ÿйдеҥ чыкты,
Той-jыргалду jерге барды,
Каанныҥ сöзин сакып турды.
Анча-мынча болголокто,
Öргö эжиги ачыла берди,
Ак-Каан эжиктеҥ чыкты,
Угуза эмди улуска айтты:
«Улу-jаан мöрöй болор,
Ондо jеҥген кезер-баатыр
Мениҥ баламды алар – деди,
Алты тууны кодоро тартып,
Jаҥыс туу этсин – деди, –
Оны бÿдÿрген ол баатыр
Мениҥ баламды алар» – деди.
Алып-кÿлÿк бöкöлöр
Jол блаажып jÿгÿрдилер.
Jети башту Jелбеген
Озо баштап барбай кайтты.
Jетен кезер ол алдына
Jол бербей казалады,
Кезер-баатыр кÿлÿктерди
Арал тöмöн чачып ийди.
Алты тууны кодорор
Алып-баатыр чыкпады.
Арткан-калган ол учында
Алтын-Топчы тутпай кайтты.
Алты тууны jайкап келди,
Тöрткö jетире кодоро тартты,
Кöк талайды бууп келди,
Jарадын талай ажа конды,
Jаан толку аҥдана калды.
Алты кÿнге турушты,
Арга-корго чыкпай барды.
Арыган-jобогон базып келди.
Айу тонду кижи айдат:
«Акыр, барып кöрöтöм – дейт,
Мöрöй – бöлчöк бойы билгей,
Jеҥÿ келзе, jеҥÿ келгей».
Айу тоны калырап,
Айпаҥ-тейпеҥ jÿгÿрди.
Алты тууны кодоро сокты,
Катай-тетей сала койды.
Алты туу бириге берди,
Jаҥыс тайга боло берди.
Эки талай толо берди,
Белтир jаныс ага берди.
Ак-Каан бий кайракан
Бу мöройгö jöпсинбей турды.
Айдары jок кыйгырып турды:
«Алты чардыҥ эдин jизин,
Алты чардыҥ терезинеҥ
Jаҥыс армакчы öрÿп берзин,
Алты тажуур аракыдаҥ
Jаҥыс тажуур аракы этсин.
Мыны бÿдÿрген ол кезер
Мениҥ баламды алатан туру».
Мыны уккан кезерлер
Алаҥ кайкап турдылар.
Алты чарды jиир керек,
Карын тойу, сыстап jат.
Араjанды ичер керек,
Арай билинер jÿрÿп jат.
Чыгар шулмус табылбаста,
Алтын-Топчы барып алды.
Тöрт чарды jуда салды,
Бежинчизин болбой калды.
Кара кайышты уужай тудуп,
Учына jетире öрÿп болбойт,
Алты тажуурды ичерге jÿткийт,
Тöрттöҥ артык батпай калат.
Айу тонду апшыйак бÿдÿмдÿ
Öбöгöн öрö турбай кайтты.
«Акыр, барып jийтем» – деди.
Алты чарды jуда салды,
Сööк-тайагын быркырып ийди.
Алты тажуурды тынбай jутты,
Эки кöзи айас болды.
Алты чардыҥ терелерин
Јаба тудуп, уужай берди.
Кайыш армакчы öрÿп ийди.
Алты тажуурды jабыштыра тудуп,
Бир тажуур эдип ийди,
Каткырып, ойноп база берди.
Тöрö туткан тöртöн каан,
Öрö турган одус каан
Алаҥ кайкай бербей кайтты.
Алтын-Топчы кезер-баатыр,
Ачынып, кекенип jÿрбей кайтты.
Атту-чуулу Ак-Каан
Ак öргöдöҥ чыгып келди,
Айдары, jок арбана берди:
«Алтай ӱстин айланып,
Алтан каан.jуулган эди.
Jердиҥ ÿстин эбирип,
Jетен каан келген эди.
Базынбасты базынган таҥма,
Бажыҥ сениҥ ÿзÿлер туру.
Алтай ÿстин быртыткан таҥма,
Ак-jарыктаҥ ырайтан туруҥ.
Мöрöй алар учурыҥ jок,
Калганчы мöрöй база болор.
Алтын сары ол балам
Бойы эмди айдар» – деди.
Алтын сары ол балазы,
Алтын-Чачак чыкпай кайтты,
Айткан сöзи мындый болды:
«Тарлан-коо кожоҥ айтсын,
Эзре-коо комус тартсын,
Бу мöрöйдö jеҥген кижиге
Мениҥ санаа-кÿÿним jедер».
Кемзи кожоҥ кожоҥдоды,
Кемзи комус ойноп турды,
Эҥ артыгы табылбай турды.
Айу тонду апшыйак öбöгöн
«Акыр, мен ойнойын» – деди.
Икили-комус ала койды,
Канча jÿзÿн ойной берди.
Калык-jон шык тымыл,
Кайкап оны тыҥдай берди.
Тарлаҥ-коо кожоҥ чöйди,
Таҥыркап jоны тура берди.
Эзре-чоокыр кожоҥ чöйди,
Эбиреде туруп тыҥдай берди.
Jаш агаштаҥ бÿр jайылды,
Jажыл öлöҥ jажарып öсти.
Jердиҥ ÿстин эркеледип,
Jелер комус ойноп турды.
Jакшы jÿргендер оморкоп угат,
Jаман öскöндöр jайнап ыйлайт.
Тÿндÿ-тÿштÿ ойноп турат,
Таҥ атканын оҥдабой калат,
Тÿн киргенин сеспей калат,
Тÿрген öйлöр öдÿп турат.
Ойын комус токтой берди,
Ончо албаты отура берди.
Алтын-Чачак jÿгÿрип келди,
Айу тонду апшыйактыҥ
Оҥ колынан ала койды,
Оҥ jаагынаҥ окшоп ийди.
Öрö турган одус каан,
Тöрö туткан тöртöн каан
Öрö туруп келбей кайтты,
Jаҥыс ÿнле jöптöп турды.
Атту-чуулу Ак-Каан
Ачу-корон кыйгырып турды,
Ак öргöзине кире конды.
Алтын-Топчы ачынып чыкты,
Алды-кийнин болjоп турды,
Атанып ары jорто берди.
Албаты-jон кайкай берди:
Артынчак, тудунчак тын болды
Албаты-jоны таркаган сондо
Ада-кайны айдып турды:
«Ак öргö ол ордына
Аланчык чадыр айыл тудугар.
Айу тонду апшыйак öгööнгö
Ак малымды кабыртыгар.
Алтын-Чачак ол балам
Мал оаачы болзын – деди, –
Айылда jалчы болзын – деди,
Айак-казан jунуп jÿргей,
Jакшы-jараш jÿрÿм jÿргей,
Jапаш айылда сайрап jаткай».
Алты jакшы ол баjазы
Амырап jадар jаҥду болды,
Алты jакшы эjелери
Адылып, кöмöлип jÿрер болды,
Аайы jок jамандаар болды.
Аштыҥ болзо jаманын берет,
Иштиҥ дезе кÿчин этирет.
Канча öй öдö берди,
Ак-Каан ада кижи
Алты jакшы кÿйÿзин
Айлына капшай кычырды,
Айткан сöзи мындый болды:
«Аттан талдап минигер,
Аш jакшызын алыгар,
Андап тÿрген барыгар,
Аҥ семизин адыгар» – деди.
Айткан jакылтаны бÿдÿрерге
Алты баjа тÿймей берди,
Айу тонду апшыйак öбöгöн
Абакайына айдып отурды:
«Алган эжим Алтын-Чачак,
Ада-энеҥе барып келзеҥ,
Ат-тон сур ап келзеҥ,
Алты jакшы баjаларымла
Аҥдап кожо мен баратам.
Азык-тÿлÿк саларга
Арчымак, таар база сура».
Алтын-Чачак ары болуп,
Ак öргööгö кирип барды.
«Айу тонду апшыйагым
Алты jакшы баjаларымла
Аҥдап кожо баратам деген,
Азык-тÿлÿк саларга
Арчымак, таар берзин деген».
Адазы каткырып, айтпай кайтты
«Ат беленде jок эди,
Кара тайга ол бажында
Тöнöн кара айгыр бар,
Оны тудуп минзин – деди, –
Азык саларга болор» – деп,
Самтар арчымак таштап берди.
Алтын-Чачак jаш кööркий
Айлына ыйлап-сыктап келди.
«Ада-кайныҥ öчöп айтты,
Аҥдаар ат jок деди,
Кара тайга ол бажында
Тöнöн кара айгыр бар,
Оны тудуп мингей – деди.
Кара тайга ол бажында
Тöнöн айгыр jок эмей,
Тöрт азулу айгыр дегени
Кара тайга ээзи болгон
Öгÿс кара айу болор.
Ого барган кезер-баатыр
Барган изи бар болотон,
Келген изи jок болотон.
Калак-кокый, барба, эжим,
Öлбöгöн бойын анда öлöриҥ
Öкпö-jÿрегиҥди ÿс салар».
Мыны уккан Солотой-Мерген
Эш-нöкöрине айдып турды:
«Коркыган адым чыкканча,
Öлгöн адым анда калгай».
Алын эдегин кыстанып ийди,
Тӱп эдегин тÿрÿп ийди,
Кара армакчы карыга салды,
Кайран эжи Алтын-Чачакла
Калганчыда jакшылашты.
«Эр öлбöскö эрjине эмес,
Ат öлбöскö алтын эмес» – дейле,
Ары болуп база берди.
Кара тайгага чыгып барды.
Кара тайга ол бажында,
Кара таштыҥ ол тöзинде
Кара öгÿс айу jÿрет,
Кадышкын казып jудуп турат.
Мыны кöргöн кезер-баатыр
Кайкап кöрÿп алаҥзыбады,
Кара öгÿс ол айуга
Калып келбей эмди кайтты.
Кара айу калjуурып чыкты,
Кара jерди аҥтара тартты,
Эки колына карайлап чыкты,
Эбире jерди кöлзöй берди.
Эрлÿ бÿткен кезер-баатыр
Эки jеҥин шыманып ийди,
Ээк сагалын сыймап ийди.
Öгÿс кара тöнöн айуныҥ
Эки кулагынаҥ кезе тутты,
Эге базып, былчый берди,
Jаан бажын кöҥкöрö басты,
Jер кыртыжына сÿстÿре салды.
Jети кÿнге эм кÿрешти,
Jеҥдеп турды кезер-баатыр.
Арт-учында айу аҥым
Айдары jок огура берди:
«Öлтÿрер болзоҥ, капшай öлтÿр,
Öлтÿрбес болзоҥ, тыҥ кыйнаба.
Öлöр чакка jеде бердим.
Кандый öштÿ болгон эдиҥ?
Jердиҥ ÿстин мен бийлегем,
Jетен кезер тынын ÿскем.
Jеҥÿ эмди сениҥ болды,
Jерге мен тÿштим» – деди.
Айу тонду jиит баатыр
Айткан сöзи мындый болды:
«Ада-кайным Ак-Кааннаҥ
Ат сурап мен баргам.
Айдып бергени сен эдиҥ.
Атка бодоп минетем» – деди.
«Андый болзо не айтпае?
Аар чагымды не чыгарар?
Ак-Кааныҥа баралы» – деп,
Öгÿс айу айтпай кайтты.
Солотой-Мерген баатыр уул
Кара армакчыны jаза тартты,
Кара айуны буулап алды,
Каjу тöмöн jединип ийди,
Каан тергеезине jедип келди.
Кара айу айдып турды:
«Мен огурып, мойной барайын,
Сен албанла сÿÿртеп бар».
Айу кÿлÿк огура берди,
Агаш-тажын аҥтара берди,
Тöрт табашла тебинип турды,
Тöбö кырлаҥнаҥ тудун турды.
Айу тонду апшыйак öбööн
Албанла оны сÿÿртеп клеетти.
Ак малы ÿркип маҥтады,
Агаш чеденин бузуп барды.
Албаты-jоны коркый берди,
Алтайынаҥ качып турды.
Кайын ада Ак-Каан
Калтырап, коркып jажын калат,
Айу тонду апшыйак öбöгöн
Айдары jок кыйгырып турат:
«Тöрт jашту айгыр эмес,
Тöнöнгö jеткен ат эмес,
Öгÿс кара айу jÿрбей.
Ат jокто канайдарым мен?
Бу да болзо адым болгой!
Ээр-ÿйген бар ба, былар?
Капшай бери чыгарыгар!»
Jер алдынаҥ кыйгы чыгат:
«Калак-кокый, кайран балам!
Казыр аҥды jерине божот.
Минер атты берерим сеге».
Айу тонду Солотой-Мерген
Айткан сöстöҥ мойношподы,
Кара öгÿс ол айуны
Кайра ойто божодып ийди.
«Эзен-амыр ол jÿрзем,
Бир болужым jедер» – деп,
Кара айу айдып jанды.
Эмди ойто jанып келзе,
Ээрлÿ ады белен турды,
Эжигинде чакыда турды.
Jапаш айлына кирип барарда,
Jаш кööркийи удура келди,
Jаак бойдоҥ о к шоп ийди.
Эш-нöкöриле ажанып алып,
Эжиктеҥ чыгып, эр атанды.
Алты jакшы -баjаларын
Истеп эмди барып jатты.
Алтан кÿннеҥ ажа берген
Аттар изи билдирет.
Алтан тайга ажып турат,
Алтан талай кечип турат.
Jетен тайга ажып турат,
Jетен талай кечип турчат.
Арт-учында jедижип барды,
Амыр-эзен сурап турды.
«Эткен-туткан jок – дешти,
Ээн карам jер» – дешти.
Ады-тоны арыган эмтир,
Арка-мойны сойылгап эмтир,
Алкы бойлоры jобогон эмтир,
Аштап-суузап отурган эмтир.
Ат-эрjине jоорын болзо,
Каргаа, саҥыскан чокуптыр,
Калjу -бÿткен баjалары
Кара кöстöри оҥкойыптыр,
Калыҥ чырайы jукарыптыр.
Мыны кöргöн кезер-баатыр
Аттаҥ капшай тÿшпей кайтты.
Арчымагын тÿжÿрип ийди,
Аш-курсак кайнадып салды,
Ажаныгар деп jакып турды,
Ары болуп, аҥдап басты.
Алты сыгынды jыга атты,
Арзайышкан мÿÿстеринеҥ
Арка тöмöн сÿÿртеп келди.
Сыйра тартып илип салды,
Таар тудунып тöмöн басты,
Талай сууны бууп пйди,
Таарга толо балык салды.
Ойто келип кöрÿп турза,
Ончо аттар jаранган эмтир,
Ончо эрлер оҥдолгон эмтир.
Айткан сöстöри мындый болды:
«Эртен бис jанар улус,
Этти-jууны апарар улус.
Келген керек бÿдÿп калды,
Барар jолыс ыраак болды.
Сен мында артып калзаҥ,
Ичи-карын арчып алзаҥ,
Ичиҥе курсак болор» – дешти.
Алты jакшы баjалары
Атанарга тÿймей берди.
Аҥныҥ эдин артынгылап,
Ары болуп jÿргÿлей берди.
Айу тонду jокту кööркий
Артып калды jаҥыскан.
Арбанып айдат кийнинеҥ:.
«Апарып jаткан эди-jуугар
Ачу корон амтанду болгой.
Арчып алган ичи-карын
Алама-шикир аштый болгой».
Ичи-карынды арчып алды,
Ат кöдÿргенче артынып алды.
Айлына jанып келерде,
Алган эжи Алтын-Чачак
Ат чакызында удура келди,
«Эзен-амыр, эжим», – деди.
Аҥ кардынаҥ кайнадып,
Ажанып олор алдылар.
Ада-энеге курсактаҥ
Апарар деп шÿÿштилер.
Алтын-Чачак jаш келин
Эттеҥ тепшиге салала,
Эне-адазына апарды,
Эжигии ачып кирип барды.
«Энем-адам öрöкöндöр,
Эттеҥ амзап jизегер.
Эҥ оогош кÿйÿгер
Элик адып экелген» – деди.
Ак-Каан ачынып айтты:
«Алты jакшы кÿйÿмниҥ
Алып келген эди-jуузын
Амзап jийле, оорыдым,
Ач öзöгим курулды,
Ачу корондый билдирди,
Экелген бу эдиҥди
Ары-кедери апар» – деди.
Алтын-Чачак балазы
Ачынганына ыйлай берди,
Айдар сöзи jок болды,
Тепшизин алып jана басты.
Эне jÿреги jымжак эмей,
Энчигип болбой эрине айтты:
«Азыраган балаҥ кÿÿнине болуп
Амзап jизеҥ кайдар – деди, –
Экелген ол ажыҥды
Экелип тургус, балам», – деди.
Алтын-Чачак балазы
Агаш тепшизин экелип,
Ада-энезиниҥ алдына
Унчукпастаҥ тургузып салды.
Эмеген-öбöгöн экÿ бойы
Этти блаажып jий берди,
Эргектерин соорып турды,
Агаш тепшини jара тартты.
Мыны кöргöн Алтын-Чачак
Öксöгöндÿ ыйлай берди:
«Сок jаҥыс тепшибисти
Слер не ооттыгар,
Эмди не болорыс?
Этти неге саларыс?» – деди.
Энези öрö турала,
Алтын тепши алып берди,
«Апарып эдин, балам», – деди.
Алтын-Чачак jaш келин
Алтын тепшини алала,
Айлына ойто jанып келди.
Ончо кöргöн-укканын
Барган эжине айдып берди,
Айдары jок каткы болды.
Амыр-энчÿ jуртай берди.
Айу тонду апшыйагы
Ак-Каанныҥ малын кÿдийт,
Алтын-Чачак jаш келин
Алты эjезине jалчы болот,
Айран-чеген азып jÿрет,
Албан ишти бÿдÿрип jÿрет.
Айу тонду апшыйагы
Ачынганду эрмек айтпай,
Айткан сöстöҥ кыйбай jÿрет.
Арып-торып чылабас болды,
Ат-тон сурабас болды.
Алты ай öткöн соҥдо
Ак-Каан кайын ада
Алты кÿйÿзин алдырды,
Айткан сöзи мындый болды:
«Алты jакшы кÿйÿлерим,
Аҥдап слер бapыгap,
Аҥ семизин адыгар,
Артынып капшай jаныгар.
Аҥ эди солун болор,
Ажанарга тату болор».
Алты jакшы кÿйÿлери
Ат jакшызын тудуп алат,
Азык-тÿлÿк артынып алат,
Аҥдап-куштап сала берет.
Айу тонду jокту кööркий
Алаҥ кайкап артып калды,
Айлына ойто меҥдеп jанды,
Айткаи сöзи мындый болды:
«Алты jакшы баjаларым
Аҥдап-куштап jÿре берди.
Алтын-Чачак кару эжим,
Ада-энеҥе барып келзеҥ,
Ат неме сурап келзеҥ,
Азык-тÿлÿк берзин дезеҥ».
Алтын-Чачак абакайы
Алаҥзып мында турбады,
Ары болуп меҥдеп басты,
Ак öргöгö кирип барды,
Ак-Каан адазына айтты:
«Айу тонду апшыйагым
Ат слердеҥ сураган эди,
Алты jакшы баjаларыла
Аҥдап барарга сананган эди».
Ак-Каан адазы болзо
Айдары jок адылып чыкты:
«Айу тонду эриҥе
Айдып берер адым jок,
Ат ого керек болзо,
Кöс jетпес кöк чöлдö,
Кöк тайганыҥ колтугында,
Кöк талайдыҥ jарадында
Кöк тöнöн тайым бар.
Кÿчи jетсе, тудуп алзын,
Кÿлÿк болзо, минип jÿрзин».
Алтын-Чачак ол кööркий
Айлына ойто jанбай кайтты.
Эки кöстсмг jаш акты,
Эрмек айтпай ыйлай берди,
Арт-учында айдып турды:
«Ада-кайныҥ öчöп jат,
Ат артыгы jок дейт,
Аҥдап барар эр болзо,
Атты бойы тапсын дейт.
Кöс jетпес кöк чöлдö,
Кöк тайганыҥ колтугында,
Кöк талайдыҥ jарадында,
Кöк тöнöн тайым бар,
Кÿч jетсе тудуп алзын,
Кулÿк болзо минзин деди.
Кöк тайым дегени
Кöк талайдыҥ ээзи болор.
Jÿс кезер канын ичкен,
Jÿс аттыҥ тынын ÿскен
Кöк öгÿс бука болор,
Jеткери jаан неме болор,
Jелбис кÿчтÿ баатыр болор.
Барган изиҥ бар болор,
Келер изиҥ jок болор.
Калак-корон, барба, эжим,
Кайран мени таштаба, эжим!
Казыр-кату ол jерге
Канайып сен баратаҥ?»
Айу тонду jокту кижи
Алаҥзып коркоры jок болды.
«Ада-кайным айткан болзо,
Атка капшай барадым» – деди.
Кара армакчы карыга салды,
Кату бöркин кептей кийди:
«Ару сööгим болгожын
Алтай талдап jадар ба?
Öлÿп калзам, сööгим калгай,
Öлбöй jÿрзем, тыным арткай».
Эш-нöкöриле jакшылашты,
Эки jаактаҥ окшошты.
Эки эдек кайра кы-стап,
Эжиктеҥ чыгып, jÿре берди...
Кöк тайга ол бажынаҥ
Келип карап кöрÿп турды.
Кöк чöлдиҥ ол jанында,
Кöк талайдыҥ jарадында
Кöбöҥ jажаҥ тöжöнгöн
Кöк бука jатпай кайтты:
Тöрт мÿÿзи теҥериге jеткен,
Тöрт кöзи jер шиҥдеген,
Тöрт кулагы телекей тыҥдаган.
Тогузон тогус кезер-баатырды
Jыда мÿÿстерге илип алган,
Тогузон тогус аттар сööгин
Тизеге jетире иле баскан.
Талай ээзи кöк бука
Билбес jердеҥ билип салган,
Сеспес jердеҥ сезип салган,
Удура ого туруп келет.
Jер кыртыжын теҥериге чачат,
Теҥери булудын jерге чачат,
Тайга-ташты jара сÿзет,
Талай сууны бууй базат.
Айу тонду баатыр-кезер
Коркыбас бойы корко берди,
Таш jÿреги селес этти,
Тудужар арга шÿÿй берди.
«Курбус кудай jайаачым – деди,
Кöбö jeҥec Алтайым» – деди.
Jада тÿжÿп бир аҥданды,
Тура jÿгÿрип, силкинип ийди.
Кара талай ээзи
Кара бука боло берди.
Канча айры мÿÿзи дезе
Теҥери тÿбин бöктöп ийди.
Темир jыда бу кеберлÿ
Jалтыражып тура берди.
Jалбак кайа jара сÿсти,
Jалкын оды jалбырт этти.
Jаан ÿниле бустай берди,
Jер Алтайга торгула берди.
Кату jерди аҥтара берди,
Кайа ташты коскоро берди.
Кÿркÿреде мööрöп ийди,
Кÿрсÿлдеде jелип келди.
Айлык jерге бу ырашты,
Кÿндÿк jердеҥ бу кабышты.
Эки мÿÿсти сÿзÿштирип,
Эки кезер тартыжа берди.
Элбек маҥдай jапшыныжып,
Эрлÿ кÿчин ченеш кöрди.
Эки баатыр эмди кÿчи
Эркидешпее тÿҥей болды.
Теҥери булуды jерге тÿшти,
Jер тозыны теҥериге чыкты.
Эки бука тыныжынаҥ
Эрескен туман ол чöйилди.
Арка-сырттыҥ бу суузынаҥ
Араскан туман ол jайылды.
Как jердеҥ талай чыкты,
Ак jердеҥ тайга бÿтти.
Кара-кÿреҥ эм буканыҥ
Кату сÿзÿш баштала берди,
Кöк буканыҥ торсук-jодо
Тыркыражып турар болды.
Калjу кÿчтÿ кара бука
Кату jерди кажык бойго,
Jымжак jерди тизе бойго
Чöҥÿре базып jÿрбей кайтты.
Талай ээзи кöк буканы
Капчал jерге кептей сÿсти,
Кайа ташка кыпсай сÿсти.
Талай зэзи кöк бука
Jалынбас бойы jалына берди,
Jайнабас бойы jайнай берди.
«Кызыл тынымды кыйба – деди, –
Мöрöй сениҥ болды – деди, –
Öлбöй jÿрзем, бир тужында
Бир болужым jедер» – • деди.
Атту-чуулу кезер-баатыр
Бÿткÿл бойы тура тÿшти,
Айткан сöзи мындый болды:
«Öлтÿрерге сени öчöбöдим,
Öскÿрерге сениле беришпедим.
Ада-кайным айткан эди,
Ат малыҥ jок болзо,
Тудуп мин деген эди.
Ак-Каанныҥ айтканыла
Амадап сеге келгем» – деди.
«Андый болзо, Ак-Каанга
Апаратан туруҥ» – деп,
Кöк бука айдып турды.
Айу тонду Солотой-Мерген
Армакчыны чöйö тартып,
Айры мÿÿстеҥ буулаи ийди,
Алтайын кöстöп jанып ийди.
Ак jалаҥды öдÿп келди,
Арка-тууны ажып келди.
Кок бука айдып турды:
«Мен мойноп тураачы болойын,
Сен албанла апараачы бол».
Кöк бука огурып ийди,
Кöк кайаны jара сÿсти.
Кöк jеҥес селес этти,
Кöк туман кöйлöп чыкты.
Айу тонду апшыйак болзо
Албанла оны сÿÿртеп клеетти.
Кöк буканыҥ огуружынаҥ
Алтай jери торгулып турды,
Ак малы ÿркип барды,
Албаты-jоны коркып качты.
Ак-Каан бойы дезе
Коркыбас бойы корко берди,
Арга таппай jÿгÿрип турды.
Айу тонду кул кÿйÿзи
Кöк талайдыҥ ээзин
Ат чакызына jаба таҥды,
Ак öргöгö кирип барды:
«Атты барып экелдим – деди, –
Агаш ээр берзегер» – деди.
Jер алдынаҥ кыйгы чыкты:
«Калак-корон, балам, – деди, –
Капшай ары божот – деди, –
Калjу бÿткен неме турбай.
Ат неме кайда барар,
Аҥдап минериҥ табылар».
Айу тонду jокту кижи
Айдып турбай эмди кайтты:
«Экел деп бир jакыыр,
Агыт деп экинчи jакыыр
Кандый jаҥду улус болгон?
Кандый мындый соот болгон?»
Айылдаҥ чыгып келеле,
Кöк талайдыҥ ээзин
Кöк буканы агыдып ийди,
Антыгарлу наjылар болды.
Öл бöй jÿрзе, кызалаҥ тушта
Бой-бойына болужар болды.
Айлына эмди jедип келзе,
Ээрлу ат белен болды,
Эш-нöкöри сакып турды.
«Эзен, эзен, эжим», – деди,
Эки jаактаҥ окшоп ийди.
Эртен тура таҥ эрте
Баjаларыныҥ барган изин
Истеп joртуп ийбей кайтты.
Эки тайга ажып jÿрди,
Ээн чöлди öдÿп jÿрди.
Ээрлÿ ады арыбады,
Эмди бойы jобободы.
Арт-учында jедип барза,
Арка-jыштыҥ аразында
Алты jакшы баjалары
Арыган, jÿдеген отурды.
Арга-коргозы чыккан эмтир,
Азык-тÿлÿк божогон эмтир,
Кара jердеҥ кандык чукчып,
Карамтыгып jигилеп jÿрет.
Эрjине аттары арыган,
Эрескен агаш кептÿ турат.
Алтын тÿктери саргарып,
Сары курумjы болуп калтыр.
Оҥкойышкан кöстöрине
Кускун уйа тарткан эмтир,
Арка-мойны сыйрыларда,
Каргаа, саҥыскан челдей бертир.
Мыны кöргöн кезер-баатыр
Аттаҥ капшай тÿшпей кайтты,
Ат-эрjине ол быйанга
Арба-сула уруп берди,
Аржан суудаҥ сузуп келип,
Аш-курсак кайнадып салды.
Алты jакшы баjаларына
«Ажаныгар» – деп jакып салды.
Айу тонду Солотой-Мерген
Арыскан тайгага аҥдап чыкты,
Алты сыгын jыга атты.
Айры мÿÿстеринеҥ
Арка тöмöн сÿÿртеп келди.
Алты сыгынды сойоло,
Агаштарга илип салды.
Агын сууны тöмöн барды,
Ак балыгын кырып келди.
Алты баjазы айдып турды:
«Алтан тайга ашкан эдис,
Аҥга бистер jолукпадыс,
Алыс jерде болгон туру,
Ажыра кöрÿп öткöн турус.
Аттарыс эмди тыштанды,
Аргымак кебин алынды,
Алкы бойыс оҥдондыс,
Амыр-эзен jанадыс – дешти, –
Артып калзаҥ, уул, – дешти, –
Аҥдар ичи-кардын
Арчып алзаҥ, курсак болор.
Атанып бистер jанадыс,
Айлы-jуртыска барадыс».
Алты баjалары болгожын
Аҥдар эдин артынгылап алды,
Ары болуп jангылай берди.
Артып калган кичÿ баjа
Арбанып кийнинеҥ тÿкÿрбей кайтты:
«Апарып jаткан эди-jуугар
Ачу-кopoн амтанду болгой,
Артып калган ичи-карын
Алама-шикир аш болгой».
Бор-ботконы jууп алып,
Бойы эмди атанып ийди,
Айлы-jуртына jанып келди.
Алган эжи уткып чыкты,
Амыр-jакшы сурашты,
Аланчык айылга кирип барды.
Алгый-казан отко азып,
Аҥныҥ кардын кайнадып ийет.
Алган эжиле ажанып алат.
«Агаш тепшиге оноҥ салып,
Ада-энеҥе апар – дейт, –
Аҥчы jанып келген дезеҥ,
Амзап мыны кöргöр дезеҥ».
Алтын-Чачак jаш кööркий
Агаш тепшиге карын салды,
Ак öргöгö кирип барды.
Ада-энезиниҥ алдына
Агаш тепшини тургузып берди.
«Аҥчы jаныл келди – деди, –
Амзап кöригер, адам», – деди. Адазы удура адылбай кайтты:
«Ары кедери апар – деди, –
Алты кÿйÿÿмниҥ адьш келген
Аҥдар эдин jип болбогом,
Ачу-корон неме болгон,
Арай öлбöй мен отурым.
Сениҥ де экелген курсагыҥ.
Оноҥ коомой болор» – деди.
Айыл ээзи абакай айтты:
«Амзап jизеҥ кайдар – деди, –
Ачындырып баланы кайдар?» – деди.
Карынды алып, амзап кöрди,
Капшай оны jуда салды.
Кармадай алып jий берди.
Эмеген-öбöгöн эмди болзо
Ачаптанып тургулайла,
Агаш тепшини jара тартты.
«Адаҥ, тату аш болзын!
Арткан болзо, экел – дешти, –
Агаш тепши ордына
Алтын тепши алгай» – дешти.
Алтын-Чачак jараш кööркий
Алтын тепшини тудунып,
Айлына ойто jанып келди.
Айу тонду апшыйагына
Айдып берди не болгонын,
Анаҥ ары эки бойы
Амыр-эптÿ jуртай берди.
Ак малын кабырып jÿрди.
Албан ижин эдип jÿрди.
Алты айдыҥ бажында
Ак-Каан jаан кижи
Алты jакшы кÿйÿлерин
Айлына база кычырып алды.
Алты jакшы кÿйÿлери
Ада-кайнына келбей кайтты,
Айдар сöзин сакый берди,
Ак ширее ол ÿстинеҥ
Ак-Каан öҥдöйип келди,
Айткан сöзи кату болды:
«Алты ороон ол тÿбинде
Кан-Кереде деп куш бар.
Ак малымды тебер болды.
КалЈан кара кулун бутсе,
Калjан кара уулак бÿтсе,
Кыйа албай тебе берер
Калапту бÿткен куш эди.
Кара öҥдÿ ол быйан
Канча öйгö öскöн болор,
Капшай барып алып келгер.
Кара-кÿреҥ аттар мингер,
Канду jепсел ÿзе алгар.
Канайып-канайып jеҥип келзеер,
Канча jоöжöм талортозын,
Канча малым кабортозын,
Кара албаты талортозын
Кабырып слерге берер эдим,
Каак кеберлÿ бийлер болороор,
Калык башкарган эрлер болороор»,
Мыны уккан алты кÿйÿзи
Айдары jок сÿрдей берди.
Ары-бери кöргилеп,
Айдар сöстöрин таппай турды,
Арга jокто айдыштылар:
«Айтканаарды jарт билдис,
Атанарга белен эдис».
Ак öргöдöҥ чыга базып,
Атты-тонды шикпере бердилер,
Азык-тÿлÿкти артынып ийдилер.
Адар-тудар аар jепселди
Арка бойго салып ийдилер,
Арга jокто атана бердилер.
Айу тонду jокту кижи
Аайын таппай базып турды.
«Алтын-Чачак эш-нöкöрим,
Айланайын сеге – деди, –
Адаҥа сен барып келзеҥ,
Алты jакшы баjаларыла
Кожо барарга туру дезеҥ.
Ат-эрjине бу малынаҥ
Jаманын да берзин дезеҥ.
Jаан jуудаҥ артпазым мен,
Jаан баjаларымла барарым мен».
Алтын-Чачак jаш кööркий
Ак öргöгö барбай кайтты,
Адазыныҥ алдына чöгöдöп,
Jалынып сурай бербей кайтты:
«Jаман да болзо эш-нöкöрим
Jаан jууга баратам – дейт, –
Jалчыга канча jÿретем – дейт, –
Jаман да болзо, ат беригер,
Эаки де болзо, ээр беригер».
Каан кижи катулана берди,
Калjу кÿÿни туда берди:
«Кааспак тонду jаман ийт,
Канду jууга баратан турбай,
Канча jерди öдÿп баратан,
Канатту атты менеҥ алатан
Jÿзи jок уйалбас турбай».
Калjуурып балазын чыгара сÿрди,
Кайран кööркий Алтын-Чачак
Капшай ойто jанбай кайтты.
«Калак-кокый, кайран эжим,
Калjу адам чыгара сÿрди.
Кааспак тонду jаман ийтке
Берер адым jок деди».
Мыны уккан кезер-баатыр
Аайы jок ачына берди:
«Эмдиги jÿрÿм сениҥ туру,
Келер jÿрÿм мениҥ туру!»
Алын эдегин аҥтара тутты,
Тÿп эдегин тÿре тутты.
Кара тайга ол бажына
Капшайлаган чыгып барды.
Ачу-корон эм кыйгырды,
Ама-томо ол сыгырды.
Jылым тайга jарыла берди,
Jыш аралы сöгÿле берди,
Теҥери тÿби шуулап чыкты,
Jердиҥ ÿсти кÿзÿрей берди.
«Ада-тöрöл Алтайым! •— деди,
Ат-эрjине быйаным! – деди,
Азыраган энем, jайаачым! – деди,
Канайып мени ундыган болбой.
Каан эжигине мен jÿрдим,
Калыкка jаман мен айттырдым.
Ийне кöзинеҥ кÿн кöрдим,
Ийт айагынаҥ аш ичтим.
Ийнимде кебим бу ÿзÿлди,
Ичимде ажым бу тÿгенди.
Кучун-Курбус бу кудайым!
Кöбö jеҥис бу Алтайым,
Бир болушты jетиргер» – деди.
Алтай ÿсти селес этти,
Алтан каанга эм торгулды.
Jердиҥ ÿсти тизирт этти,
Jетен каанга эм угулды.
Jер алдында Эрлик-бийге
Јарт угулып турбай кайтты.
Јети башту Jелбеген болзо
Jерге барып тÿшпей кайтты,
Јети бажы калыражып,
Jети кӱнге тоолонды.
Теҥери тÿби карара берди,
Теҥис туманы кайнай берди.
Ташту мöндÿр шуулап келди,
Тайга-ташты элдеп келди.
Кÿкÿрт-jалкын кöлзöй берди,
Кÿнниҥ кöзин бöктöп ийди.
Кöк теҥери ол тÿбинеҥ
Кара мÿркÿт шуҥуп тÿшти,
Кара тайга бажына конды.
Удура туруп эм талбынды,
Кÿндÿ jайы jырлай берди,
Кÿнниҥ чогы кызый берди,
Кÿкÿрт-jалкын токтоп калды.
Карлу мöндÿр кайыла берди.
Кара мÿркÿт силкинип ийди,
Сары-Чоокыр ат болды.
Алтын тÿги мызылдаган,
Ай таҥмазы jалтыраган,
Алтан айры шаҥкы jалы
Јалкын кептÿ jалбыраган,
Тогузон айры кыл куйругы
Торко .чылап элбиреген,
Эки кулак теҥериге jеткен,
Эки кöзи мöлтиреген,
Эр кижиниҥ кийер кебин
Ээр кашка бöктöрип салган,
Эрмен саадак jуу-jепселин
Эки jанына тапшурлаган,
Алтын ÿйген бажына салган,
Алтан кулаш кайыш чылбыр
Ат мойнына тÿрÿп салган,
Арслан кайыш кату куушкан
Ары-бери арта салган,
Алтын кашту кӱлер ээр
Ат белине бек салынган.
Ат-эрjине эмди болзо
Алдына оныҥ базып келди.
Айу тонду кезер-баатыр
Ат чылбырын келип тутты.
Бажы-кöзин сыймап турды,
Баары jымжап ыйлап турды.
Артынчакты эмди чечип,
Алып-кÿлÿк куйагын кийди.
Алтан эки кат таманду
Алтын сопок кийе сокты,
Талорто jарап турды.
Алтан эки бу толбырлу
Алмар-шалмар кийип турды,
Айдары jок jарап турды.
Алтан эки бу топчылу
Ай jакалу тонын кийди,
Талорто jарап турды,
Тогузон тогус бу толбырлу
Кöö-куйак кебин кийди,
Кып этире jарап турды.
Алтан кулаш бу jалаалу
Камду бöрÿк кийе оокты,
Кып этире jарай берди.
Канду кастак эм салынды,
Канду jыда эм тайанды.
Jылдык jерге кезе адар
Тынду кастак эм jÿктенди.
Айлык jердеҥ кезип jÿрер
Алмас ÿлдÿ эм тагынды.
Jÿс текпелÿ кÿлер jаа
Темдей тудуп jÿктен ийди.
Jердиҥ ÿстин кезе шиҥдеер
Jетен кöстÿ турнабай алды,
Jерде öзÿм тынын билер
Jес судурды карманга салды.
Ээр каштаҥ эмди тутты,
Эки ÿзеҥиге теҥдеп тепти.
Эрjине адына мине согуп,
Элес эдип учуп ийди.
Jер Алтайына jедип келди,
Эжигине келип тÿшти.
Эш-нöкöриле эмди болзо
Эзендежип албай кайтты.
«Эзен jат, эжим, – деди, –
Эбирип ойто келерим!» – • деди.
Эрjине оозын бура тартып,
Элес эдип jÿрÿп калды.
Ат-эрjине тибирти
Алтай ÿстине торгулат.
Эрлÿ баатыр кожоҥы
Элкемдерге jаҥылат.
Эл-jон кайкап калды,
Эрлÿ каан таныбады.
Jаш öлöҥдöр бажын болзо
Jайа баспай барып jатты,
Кöк öлöҥ бажын болзо
Кöмö баспай барып jатты.
Тарлан-коо кожоҥ салды,
Талбынар куштар коштой учат,
Эзре-чоокыр кожоҥ салды,
Элик, койон бийе салат.
Элезиндий элес эдет,
Ээн чöлдöр шуулап артат,
Сурбулjындый сурт эдет,
Суулар, таштар ойноп артат.
Jетен тайга ажыра тебет,
Jетен öзöк кечире тебет,
Jер ортого jууктап келди.
Эрjине аттыҥ эм тыныжынаҥ
Эрескен туман эм чöйилди,
Эрлÿ баатыр ол тыныжынаҥ
Эбире тайга кöмÿле берди.
Кускун учуп учына jетпес
Кубускун чöли мында jадат,
Саҥыскан учуп учына jетпес
Сары чöли чöйилип барат.
Сары чöлдиҥ ары jанында
Сары корон талай jадат,
Сары талай ол jанында
Самтак терек агаш турат,
Саргара каткан аттар турат,
Сары бÿрди jууп тöжöнгöн
Сары сагалду эрлер jадат,
Санаазы чыгып, аштап калган,
Салкын соксо, jыгылып турат.
«Сары оорудаҥ оорыдыс – дежет,
Сары корон суудаҥ болбой. –
Сары курумjы аттар турат,
Салкын öткÿре соккон» – дежет.
Öлöр öйгö jеткен эмтир,
Öзöк-бууры jапшынып калтыр.
Сары-Чоокыр атка минген
Солотой-Мерген jортуп келди,
Аттаҥ меҥдеп тÿжÿп ийди.
Алтан сумал ак суланы
Аттарына тöгÿп берди.
Алты jакшы баjаларына
Алтан jылга тууза jибес
Аш-курсакты jайып берди.
Атту-чуулу баатырдыҥ
Айткан сöзи мындый болды:
«Амырап мында jаткар – деди, –
Алты айдаҥ келерим – деди, –
Амадаганаарды экелерим» – деди.
Арал кептÿ jуу jепсели
Айды-кÿнди бöктöп турат,
Аргымактыҥ эки кулак
Айас тÿбин тыҥдап турат.
Эрлÿ баатыр Солотой-Мерген
Эки кöзи кöк чолмондый
Эбире jерди бу jарыдат.
Эрмек сöзи от jалбыштый
Эрлер jÿрегин öртöп барат.
«Эзен болзын!» – деп айдала,
Элес эдип уча берди,
Ээн чöли артып калды,
Эбире кöрлöзö, jок болды,
Алты баjа кайкап калды.
«Айу тонду jокту jÿрерде,
Аайы jок jаман кöргöнис,
Атту-чуулу баатыр турбай.
Кара бажысты кезетен эмтир,
Канду jÿрегис ÿзетен эмтир.
Калак- кокый, бу бойыбыс
Кандый сÿме табарыс?» – дежип,
Калактажып отургылайт.
Канча кÿнге санана берди,
Канча айга шÿÿже берди.
Калапту бÿткен кезер-баатыр
Канча тÿпти öдö берди,
Канча талай кече берди,
Канча тайга ажа берди.
Кан-Кереде jерине
Jууктап келген jÿрбей кайтты.
Канча тайга ол бажынаҥ,
Канча öзöк ары jанынаҥ
Jÿс кöстöрлÿ турнабайла
Jÿс öзöкти ширтей берди.
Кан-Кереде куштыҥ jуртын
Кöрÿп ийбей эмди кайтты.
Кара бÿткен jылкы малы
Карганадый öзÿп калтыр.
Канча кире оок малы
Кара jыраа кептÿ эмтир.
Коо узун алтай болды,
Корон сары талай болды.
Корон сары ол талайдаҥ
Коо-jараш терек öзют.
Корбо jаштаҥ бÿри ала,
Кöк айаска jеткен турат,
Канча айры башту эмтир,
Канча jÿзÿн бÿрлÿ эмтир.
Jÿс айрыныҥ белтиринде
Кан-Кереде уйазы эмтир.
Öско неме кöрÿнбейт.
Солотой-Мерген баатыр
Коо чöлди улдап келди,
Корон талайды jакалап келди,
Коо терекке jедип келди,
Кан-Кереде айлына кирди.
Кан-Кереде айлында болзо
Ӱч балазы отурбай кайтты.
Бир балазы кожоҥдоп отурат,
Бир балазы ыйлап отурат,
Бир балазы каткырып отурат.
Мыны кöргöн Солотой-Мерген
Сурап турбай эмди кайтты:
«Бирÿгер болзо кожоҥдоп турар,
Экинчигер болзо каткырып турар,
Ӱчинчигер болзо ыйлап турар,
Нениҥ учун мындый? – деди, –
Нени сескен эдигер?» – деди.
Кан-Кередениҥ ÿч балазы
Карууны мынайда берип турат:
«Корон сары бу талайда
Тогус башту jеек jылан
Тууза бисти jуткан – дежет, –
Тогус карындаш болгон эдис,
Алтубысты jудуп салды.
Эмди ÿч карындаш арттыс.
Мени дезе эртен jудар,
Оны дезе соҥзун jудар,
Калганчызында мыны jудар.
Оныҥ учун ыйлап jадым,
Оныҥ учун кожоҥдоп jадым,
Оныҥ учун каткыр jадым.
Ада-энебис ачуга чыдабай,
Айас тÿбине уча берген,
Алты кÿннеҥ келер болор».
Мыны уккан Солотой-Мерген
Ӱйдеҥ ойто меҥдеп чыкты,
Адын болзо кубултып,
Куу тезек эдип салды.
Бойы болзо кубула тÿжÿп,
Куу кылган боло берди.
Айлык jердеҥ ол кезетен
Алмас ÿлдÿ белетеп алды,
Ак чöлгö туруп алды.
Адар таҥ аткан соҥдо,
Кӱн изип тийген соҥдо,
Корон талай аҥданып келди,
Комдолып, согулып, jардаҥ ашты.
Корон сары jеек jылан
Ком аразынаҥ кöрÿнип келди.
Корон талай jарадына
Козурап, кÿзÿреп чыгып келди.
Кöкси болзо jерде jылат,
Куйругы болзо талайда jÿзет.
Тогус бажы jергележип
Терек öрö эмди jылат.
Тогус катап терекке оролот,
Тогус баштыҥ белтир бойы
Текши эмди кöрÿнип келет.
Солотой-Мерген баатыр болзо
Бÿткÿл бойы тура тÿшти.
Алмас ÿлдÿзин кöдÿрип,
Арка-мойнын кöстöп чапты.
Тогус баш белтир тöзин
Тогус jердеҥ кезе чапты.
Тогус бажы jерде артты,
Jеек jылан jаратта калды.
Jердиҥ ÿсти кан болды,
Корон талай кызара берди,
Jарадынаҥ ажынып jатты.
Солотой-Мерген баатыр кижи
Кан-Кереде айлына кирди.
Кан-Кереде балдары
Алкап, мактап уткып турат.
«Ада-энебисти сакыгар» – дежет.
«Ада-энегердиҥ кылыгы кандый,
Клееткежин, темдеги кандый?» – деп,
Солотой-Мерген сурап турды.
«Ада-энебис кату jаҥду.
Сÿÿнгенде, бир jудар,
Ачынганда, база jудар.
Jаман кылыгы андый эди.
Jанып келип ол jатса,
Кезек-кезек салкын согор,
Эки канат jелбÿзи болор,
Изÿ, изÿ jааш келер,
Эки кöстиҥ jажы болор.
Теҥери тÿпти бöктöп келер,
Энем-адам бойлоры болор,
Jердиҥ ÿсти караҥуйлай берер,
Эки канат кöлöткöзи болор».
Мыны уккан Солотой-Мерген
Оҥы jок чочый берди,
Оноҥ ары сурап турды:
«Калак-кокый, ой балдар,
Мени jудуп ийер jÿрбей,
Канайып олорго туштайтам?»
«Слерди бис jуттырбазыс,
Слерди бис корып аларыс».
Бирÿзи олордыҥ талбынып ийди,
Солотой-Мерген баатырды
Jымыртка эдип кубултып ийди.
Jымыртканы ол дегежин
Эки канат алдына
Jажырып албай эмди кайтты.
Эзин-салкын тыҥый берди,
Изÿ jaaш тöгÿле берди,
Теҥери тÿби карара берди,
Jердиҥ ÿстин кöлöткö басты.
Кÿкÿрт ошкош кÿзÿрт келди,
Куу туман кайнап чыкты.
Теҥери тÿбинеҥ кыйгы чыкты:
«Корон сары бу талай
Канла канай аккан, балдар?
Тогус башту jеек jылан
Канайып jерде öлгöн, балдар?
Кайран jараш балдарымды
Канайып ол jибеди,
Капшай биске айткар!» – дежет.
Кан-Кереде балдары болзо
Jаҥыс ÿнле кыйгырышты:
«Jайаачы биске келген! – дешти. –
Кÿндÿ-айлу бу Алтайдаҥ
Кÿлÿк кезер келген – дешти, –
Корон сары ол jыланныҥ
Тогус бажын кескен!» – дешти.
Мыны уккан Кан-Кеределер
«Кайда барды баатыр-кезер?
Капшай биске айткар!» – дежет.
«Калак-корон, ада-энебис,
Кайран Јакшы наjыбысты
Jудуп ийер болороор» – дежип,
Кан-Керечектер коркып турат.
Бир балазы эмди талбынды,
Бир jымыртка тÿжÿп келди.
Jе ада болгон Кан-Кереде
Jымыртканы ала койды.
Бир балазы тамактай тутты,
Экинчи балазы jаактай тутты,
Ӱчинчи балазы jымыртканы
Тамагынаҥ алып келди,
Тармы сöзин айдып ийди.
Солотой-Мерген баатыр
Бÿткÿл бойы тура тÿшти.
Кан-Кеределер jÿректери
Токунай бербей эмди кайтты.
Солотой-Мерген кезер кÿлÿк,
Эзен-менди сурап турды,
Элбек бÿткен алаканын
Эки кушка jайа тутты.
«Эзен, эзен, баатыр, – дешти,
Эки jанга коштой келди, –
Эрлÿ кезер не jÿрÿҥ?
Эзен jÿрÿм биске бердиҥ.
Эрлÿ баатыр келбейтен эди,
Энениҥ балазы баспаган эди.
Эригеле, азып jÿрдиҥ бе?
Эбин билбей келдиҥ бе?»
Эрлÿ бÿткен Солотой-Мерген
Эрмек айтпай угуп турат,
Эрел туудый бек турат.
«Суракту jÿрген сен болзоҥ,
Сурагьпгды бис бÿдÿрерис.
Суузап jÿрген сен болзоҥ,
Суузын ашла кÿндÿлеерис.
Öчкöн одыс кÿйдÿрдиҥ сен,
Öлÿ jуртыбыс jарыттыҥ сен,
Öлгöн бойысты тиргистиҥ сен,
Не керек? Айт» – дежет.
Эрлÿ баатыр Солотой-Мерген
Эмди мында айдып турды:
«Ада кайным Ак-Каан эди,
Ак-jарыкта jуртап jаткан
Атту-чуулу бай эди,
Алты jакшы кÿйÿлери
Ады чыккан бöкöлöр эди.
Алтын-Чачак кичу кызын
Алган кижи мен эдим.
Калjан кара jылкы малым
Кан-Кереде тебе берген,
Капшай барып экел деген,
Каан кижи jакылтазын
Качан да болзо бÿдÿрер турум.
Канча тайга мен аштым,
Канча талай мен кечтим.
Калак, слер ачынбагар,
Кату суракту jÿрÿ деп.»
Кан-Кеределер мыны угуп,
Каруузына айдышты:
«Кайран кööркий jобоп келиптир,
Канайдар база кööркийди.
Канча тÿмен ол быйанды
Кайра айдап берер» – дешти.
Солотой-Мерген баатыр
Кан-Кеределер айлынаҥ чыгып,
Сары-Чоокыр адына минди,
Сары-Чоокыр ат-эрjине
Салкын кептÿ jелип турды,
Солотой-Мерген öскÿс бойы
Санаа-сагыш Јарык jÿрди.
Кан-Кереде уйазынаҥ
Кату эмди jакылта келет:
«Куба чöлгö мен jадайын,
Карганадый jылкы быйанды
Канадыма айдап, чок!
Капчал-jикке мен jадайын,
Кара jыраа оок малды
Канадыма айдап, чок!
Кÿндÿ jерге jетирерим,
Кÿÿним jеткенче болужарым».
Солотой-Мерген баатыр уул
Камык малды айдап келди,
Канат ÿстине jууп берди,
Кобы-jикти эбирип келди,
Кара jыраа оок малды
Канат ÿстине чогуп берди.
Солотой-Мерген jобоп турды,
Сары-Чоокыры арып турды.
Кан-Кереде ол канады
Канча чöлди бÿркеп jатты.
Кан-Кереде айдып турды:
«Кöдÿрилип учарым эмди.
Учужыбыс кату болор.
Эки канадым чылаза,
Эрлÿ кÿчим jылыйза,
Бастыра быйаныҥ тöгÿлер,
Барып тÿжÿп кырылар.
Эстеп ле келзем, оозыма
Эттеҥ улай таштап тур».
Солотой-Мерген баатыр
Эки айгыр мал сойды,
Эки капка сугуп алды.
Эмди учар öй келди.
Jоон мойын ол тöзине
Jорукчы öбööн отурып алды.
Сары-Чоокыр ат-эрjине
Канатта малды эбирип jÿрди.
Jердеҥ öрö кайып учты,
Jер алтайга кöндÿгип ийди.
Кан-Кереде болгожын
Jол ортодо эстеп ийди.
Солотой-Мерген баатыр
Бир таар этти
Оныҥ оозына таштап берди,
Кан-Кереде jудуп ийди.
Анаҥ ары учуп браадала,
База катап эстеп ийди,
Экинчи таарды таштап берди,
Сылт эттире jуда салды.
Оноҥ ары учуп браадала,
Курсак сурап акшып ийди.
Белен эт Јок болордо,
Солотой-Мерген баатыр
Тöҥмöктöриниҥ чоҥ эдин
Эбире кезип таштап берди,
Кан-Кереде jуда салды,
Канады тыҥып, учуп барды.
Ээн jерди öдÿп келди,
Ачылар-jумуларды öдö конды,
Ак-jарыкка чыгып келди,
Ак jалаҥга jада берди,
Ак мал отоп басты.
Кан-Кереде куш болзо
Солотой-Мерген баатырдаҥ
Арт-учында сурап турды:
«Эҥ учында сен меге
Кандый эт бердиҥ?» – деди.
«Арга табылбай барарда,
Азыраар эт jок болордо,
Акту бойымныҥ эдимди
Кезип берген эдим» – деди.
«Андый болор деп бодогом,
Амтаны башка болгон – деп,
Кан-Кереде айдып турат. –
Эдиҥди ойто ал» – деди.
«Ак» дейле, кузуп берди.
Балтыр эттерди алала,
Балтыр ордына jаба тутты,
Сорбу да jок бÿде берди.
Айрылыжар алдында
Кан-Кереде айдып турды:
«Кöксиҥ сениҥ ойлу бала,
Кöзиҥ сениҥ отту бала,
Öчкöн одым кÿйдÿрдиҥ,
Öлÿмнеҥ балдарымды айрыдыҥ.
Öлбöй jÿрзем, ак-jарыкта
Öштÿÿҥе кÿчиҥ jетпей турза,
Мени адап кыйгыр – деди, –
Бир болужым jедер» – деди.
Эзендежип алала,
Эзин-куйун шиҥий берди.
Солотой-Мерген баатыр
Эрjине малын айдап барды,
Эчки, койды jууп барды,
Эзен-амыр jедер деп
Эмди бек сананып алды.
Эрлÿ ады jобоп jÿрди,
Эр бойы чылап jÿрди.
Эки конуп jедип келди,
Эзен бойы кöрÿнип келди.
Алты jакшы ол баjазы
Агаш тура туткан эмтир.
Айдары jок jараш эмтир.
Алты баjа омок турды,
Ат аларга jÿгÿрип келди,
Алты ÿйелÿ бу чакыга
Ат буулаарга jÿгÿрип келди.
«Айланалы, ачы баjабыс,
Адыҥды бис буулайлы – дешти,
Ат-нерелÿ эр бойыҥды
Айылга колтуктап апаралы – дешти, –
Амыр jÿрÿп келген болзо,
Ажанып, амырап алар jаҥду».
Адын алып, буулап салдылар,
Алты баjазы jеҥдей тудуп,
Ак турага алып келдилер.
Алып-кÿлÿк кöрÿп турза,
Алама-шикир аш салыптыр,
Ак ширдекти jайып койтыр.
Айда отур деп албадап турды.
Алып-кÿлÿк ичкери басты,
Ак ширдекке отура тÿшти,
Алты ороонго кÿзÿрей берди,
Алтай jыда кадап койтыр,
Арка сööпше кадала берди.
Ат-эрjйне сезип турды.
Айлана согуп, шургуп турды,
Агаш чакыны кодоро тартты.
Боро шоҥкор болуп кубулып,
Кöк айаска учуп чыкты.
Алты баjа айдыжып турды:
«Акыр, акыр, уулдар, – дешти, –
Аттаҥ jеткер болбозын».
Ак мылтык ала койдылар,
Боро шоҥкор кийнинеҥ
Алты баjа ада берди.
«Аттаҥ башка таҥма сен,
Малдаҥ башка мал сен,
Алкы бойыҥ божогон болзоҥ,
Андый болгой сеге» – дешти.
Ак малды айдай берди,
Айылды, jуртты кöстöп ийди.
Алган эштери санаага кирди,
Ак-Каанга мактанар дешти.
Сары-Чоокыр тÿрген келди,
Алтын-Чачакка jетпей кайтты.
«Солотой-Мерген эш-нöкöриҥ
Jер тамыда калды – деди. –
Капшай тÿрген шыйдын – деди, –
Апарары менде» – деди.
Алтын-Чачак jаш келин
Алтын арчуул ала койды,
Эмдÿ-тынду суу алды.
Эрjине атка мине согуп,
Элес эдип jÿрÿп калды.
Ак чолмон ол болуп,
Ак айаска чыга берди.
Алтай öдÿп, jедип келди,
Агаш тура jанына тÿшти,
Ак эжигин ачып кирди.
Jер тамыга карап кöрди.
Jетен кулаш jер тÿбинде
Солотой-Мерген баатырдыҥ
Эки кöзи суркурап jатты.
«Эш-нöкöриҥ мен келдим,
Кандый болуш керек?» – деди.
Jер алдынаҥ кыйгы чыкты:
«Jетен кулаш jер алдында
Алтан jыда бажында
Кыйналып мен jадырым!
Алтан кулаш кыл армакчы
Ат канjада болгон эди.
Оны меге божот!» – деди.
Jер тамыныҥ тÿбине
Кара армакчы jетпеди.
«Сары-Чоокыр ол куйругын,
Кырка кезип ула – деди. –
Армакчыны ат кöксине
Буулайла, тартыр» – деди.
Сары-Чоокыр ат-эрjине
Бар кÿчиле jÿткип турды,
Солотой-Мерген баатырды
Jер алдынаҥ кодоро тартты,
Jетен jыда кожо чыкты.
Jарды jаны jыдып калтыр,
Алды jаны ачып калтыр.
Алтын-Чачак jаш кööркий
Айры jыдалар уштып турат.
Алтын арчуулды алала,
Ары-бери jаҥып турат.
Ӱделикке ол ÿрелбес
Изÿ суула jунуп турат,
Эрделикке эм эскирбес
Эмдÿ суула jунуп турат.
Солотой-Мерген баатыр
Тура jÿгÿрип келбей кайтты.
Эш-нöкöри Алтын-Чачакла
Эркележип jакшылашты,
Ээк-jаактаҥ окшошты.
«Эзен jÿрÿм болор – дешти, –
Эр öлтÿрип эремжиген ийттер
Эмди колго кирер» дешти.
Алтын-Чачак эш-нöкöрин
Алтын jÿстÿк эдип кубултып,
Карманына сугуп алды.
  
Алты jакшы ол баjазы
Ак малды айдап келди.
Ак-Каан jаан кижи
Айдары jок сÿÿне берди,
Агаш-ташка сÿзÿп турды.
«Алты jакшы кÿйÿлерим
Амыр jÿрÿп келди – деди. –
Амадап барган керектери
Айдары jок бÿтти» – деди,
Албаты-jонго jap этти.
Алты jакшы кÿйÿлери
Мактаныжып jангылайт.
«Айу тонду апшыйак öбöгöн
Алтыгы ороон ол тÿбинде
Сööги калган – дешкилейт. –
Сары-Чоокыр ол ады
Сеги калган» – дешкилейт.
Ак-Каан сÿÿнип,
«Албаты-jонды jуузын – деди –
Jаан jыргал эдетем» – деди.
Кöл болгодый аракы jууды,
Туу болгодый эт туурады,
Субайларды сойо берди,
Суурымдадып сала берди.
Jе кенетийин салкын келди,
Кÿкÿрт-jалкын кÿйе берди,
Кÿнниҥ чогы öчö берди,
Jÿс аттыҥ тибирти угулды,
Jÿс кезердиҥ ÿни угулды.
Кара тайга ол бажынаҥ
Кара мÿркÿт шуҥуп тÿшти,
Ат чакыга келип тÿшти.
Ары кöрöлö, бери кöргöлöктö,
Алып-кÿлÿк мында турды –
Солотой-Мерген бойы эмтир,
Сары-Чоокыр атту эмтир.
Албаты-jон чогулып келди,
Ак малы м а арап келди.
Солотой-Мерген баатыр
Калапту бÿткен кезер эмтир,
Эки кöзи – кöк чолмон,
Кÿйÿп турар jаҥду эмтир.
Мыны кöргöн алты баjа
Арал тöмöн кача берди.
Ак-Каан кайын кижи
Арга таппай jалынар болды.
«Кылыгым мениҥ öткöн – деди, –
Кызыл тыным кыйба – - деди, –
Каралап сени öчöгöн эдим,
Канча jерге ийген эдим.
Jаманымды ташта» – деди.
Солотой-Мерген айтпай кайтты:
«Уйалбас jÿс сенде бӱткен,
Узун куйрук уйда бӱткен.
Эр öлтÿрип эремжиген эдиҥ,
Ат öлтÿрип амтажыган эдиҥ.
Алты jакшы кӱйÿлериҥ
Канча jÿзÿн тöгÿн айткан,
Кызыл тынын кыйдыс дешкен».
Солотой-Мерген баатыр
Калып барып, ала койды,
Карамы jок сойо берди,
Ат чакызына тайып салды.
Алты баjазын база тапты,
Алды орто алып келди.
«Акту бойымды болгожын
Неге jаман кöрдигер?
Аҥдар адып экелеримде,
Эдин ӱзе не алдаар?
Алтан кулаш орого
Неге ийде салдыгар,
Акту мениҥ бойымды
Каралап неге бастыгар?
Энчигерди эмди алыгар,
Эрлик jерине барыгар» – деп,
Солотой-Мерген айдала,
Алты jакшы баjаларыныҥ
Кара баштарын кезе чапты,
Канду jÿректерин ÿзе сайды.
Корон сары талайга
Шыпшап, тÿкÿрип чачып ийди.
Алты эjезин барып тутты.
«Öчöбöсти öчöгöн эдигер,
Öлÿмди эмди алгар!» – деди.
Öзöк буурын ӱзе тартып,
Jер алдына таштап ийди,
Ак-Каанныҥ эди-сööгин
Öртбп ийбей эмди кайтты.
Кайын энезине тийбеди,
«Jаман слердеҥ jетпеген» – деди.
Албаты-jонго jap салды:
«Ийне ÿдинеҥ кÿн кöргöнис,
Ийт айагынаҥ аш ичкенис,
Ийнисте кебис jыртык болгон,
Ичисте курсак jок болгон.
Öштÿни мен эмди бастым,
Орö jÿрÿм слердиҥ болор.
Алтан кÿнге jыргал эткер,
Албаты башчызын бойоор туткар.
Кызалаҥ, кинчек jеткер болзо,
Ойто келип болужарым.
Эмди айлыма jанадым.
Азыраган карган энем бар,
Ас та болзо малым бар.
Ак jалаҥ Алтайым бар.»
Алтын-Чачак кару эжи
Ак-Чоокыр атка минди,
Алып кÿлÿк Солотой-Мерген
Сары-Чоокыр адына минди,
Албаты-jон алкап артты,
«Алтайыҥа ырысту jет» – дешти.
Солотой-Мерген ле Алтын-Чачак
Элезиндий элес этти,
Сурбулjындый сурт этти.
Теҥери тÿбине учуп чыкты,
Кöк чолмон боло берди.





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.

Каталог туристических сайтов TourStars