ӦСКӰС-УУЛ

ӦСКӰС-УУЛ

Алты тайга колтыгында,
Ак талайдыҥ jаказында
Алты тÿҥей сÿт ак атту,
Агас тонду алты jайзаҥ
Агалу-ийиндÿ jуртап jатты.
Азыраган ак малы
Алтай тÿбин öдö берген,
Албатызын кöрöр болзо,
Алтын чöлди айлана jуртаган.
Агалу-ийиндÿ алты jайзаҥныҥ
Айбызын бÿдÿрген jалчызы
Кан-Jеерен атка минген
Öскÿс уул деп баатыр уул
Аҥдап-куштап jортуп jÿрет
Алты jайзанга тон эдетен
Агасты, кишти öлтÿрип jÿрет.
Аштабай олор jÿрзин деп,
Аҥды-кушты адып jÿрет.
Алты тÿҥей jайзаҥныҥ ого
Айдып берген jакылтазы болзо,
Бир айда jÿс камду,
Бир айда jÿс кара киш
Адып беретен jаҥду болтыр.
Аҥдап jÿргенде, Öскÿс уулдыҥ
Арка jанында алтан айазы
Аҥы jогынаҥ jатпайтан болтыр,
Меес jанында бежен тузак
Бир де кÿнге куру jатпас.
Алты ÿйелÿ мылтыгы оныҥ
Аҥга улаза, jаспайтан болтыр.
Бир кÿнде Öскÿс уул
Jÿс камду ла jÿс кишти
Öлтÿрип алала, jанып келзе,
Алты jайзаҥ арадап келди,
Айткылап, арбап тургылай берди:
«Бир айдаҥ экелгениҥ
Биске бöрÿкке jетпес – дейт, –
Jÿс камду ла jÿс кишти
Jарым айдаҥ экел» – дейт.
Оны уккан Öскÿс уул
Ок-саадагын ойто алды,
Кан-Jеерек адын ээртеп,
Катап аҥдап jÿрÿп ийди.
Арка jанында тургускан
Алтай айазын кöрÿп келди,
Меес jанында тургускан
Бежен тузагын аjыктап келди.
Эмди кöрÿп jÿрер болэо,
Аркада айазына
Алтай кара чымын тÿжÿптир,
Меес jанында тузагына
Бежен кара чымалы тÿжÿптир.
Алты ÿйелÿ мылтыкту
Аба jышты керип jÿрзе,
Алтайдыҥ ÿсти ээн эмтир,
Адатан неме jок болтыр.
Алаҥ кайкап, Öскÿс уул
Айылына ойто jанып келди.
Адынаҥ тÿжÿп, элты jайзаҥга
Акту оöзин айдып турды:
«Айланайын алты jайзаҥ,
Арка jанында тартып койгон
Алтай быжу айама
Алтай кара чымын тÿштир.
Меес jанында тургузыи койгон
Бежен тÿҥей тузагыма
Бежен кара чымалы тÿштир».
Оны уккан алты jайзаҥ
Отурган jеринеҥ тургулап келди,
Огурып, кыйгырып, jакара бердилер:
«Ӱч коноктыҥ туркунына
Ӱйде отурарыҥ jок болзын – дейт. –
Jÿс кара камдуны,
Jÿс кара кишти
Алдыска салып берерин – дейт. –
Айткан оöзисти бÿдÿрбезеҥ,
Алты чардыҥ терезинеҥ эткен
Алтан кырлу ат камчыла
Арка-белиҥди сыйра согорыс,
Алып бойыҥды базарыс!» –дешти.
Арга jокто Öскÿс уул
Адын ойто ээртеп ийди,
Кан-Jееренди камчылап.
Катап аҥдап jÿрÿп ийди.
Алты jайзаҥныҥ jакылтазы
Айдары jок кӱч болды,
Алтай ÿстин алты да айланза,
Адатан неме jок болды.
Jаан, jаан тайгаларды
Jалкын кептÿ öдÿп jÿрет.
Jаан, jаан талайларды
Jакалай jелип jÿрер болды.
Бу ла jелип барып jатса,
Булуҥы jок талай jадат,
Булуды jок алтай jадат.
Кижи оҥдобос тилдÿ,
Саҥ башка jон jуртаптыр,
Санаага кирбес алтай болтыр.
Алаҥ кайкап, Öскÿс уул
Оноҥ ары барып jатса,
Jаан талайдыҥ jаказында
Эки кара кыдаттар
Албаты-jонло саду эдип,
Амырап-сайрап отурган эмтир.
Кан-Jеерен атка минген
Öскÿс уулды кöргÿлейле,
Эки кара кыдаг ого:
«Бери jорт» – деп кыйгырышты,
Jакшы-jаманын сурашты.
«Кажы алтайдыҥ кижизи эдиҥ?
Кайдаар брааткан уул эдиҥ? – деп,
Кыдаттар оноҥ сурап турат.
«Алтай ичиле аҥдап jÿргем,
Азыраган адам jок,
Эмизип, эркелеген энем jок,
Öскÿс уул деп кижи эдим.
Алты тÿҥей jайзаҥныҥ
Айбызына jÿрÿп öскöн эдим.
Jÿс тÿҥей кара кишти,
Jÿс тÿҥей камдуны
Тудуп болбой салала,
Олордоҥ кыйыжып jÿрген эдим,
Оҥду jÿрÿм кöрбöгöн эдим» – деп,
Öскÿс уул айдып отурат,
Оны уккан эки кыдат
Оп-соп тÿшкилей берет,
Öскÿс уулга куучындап турат:
«Кызыл торко садып jÿрген
Кыдат jердиҥ коjойымдары эдис.
Тоолоп болбос чыгымга тÿштис,
Алтан кайырчак торконы
Тӱнде уурчы тоной берген.
Арткан-калган jööжöни
Каруулдап берер каруулчык бол,
Алтын акчала тöлööрис,
Алама-шикирле азыраарыс» – деп,
Эки кыдат Öскÿс уулды
Эптеп-jöптöп, сÿмелеп тургулайт,
Эрмек-сöзи тöгÿлип тургулайт.
«Кайра куру барганча,
Каруулчык та болзо кайтсын» – деп,
Öскÿс уул сананала,
Эки кыдатка jöпсинип ийди,
Ээрин jастанып, амырай берди.
Тÿн кирерин сакый берди.
Таскылдарга тайкылып,
Тас тöбöлÿ ай чыкты.
Jаткан jеринеҥ öрö туруп,
Öскÿс уул каруулга барды.
Алтан мöҥÿн кайырчактыҥ
Алтан тÿҥей jÿлкÿÿри болуп,
Кайырчактардыҥ оозына
Калбаҥдап тура бербей кайтты,
Анча-мынча öй öдÿп,
Алтын ай бийиктей берди,
Албаты-jон уйуктай берди.
Ӧрö-тöмӧн аjыктап,
Öскÿс уул jада берди
Ай кулагын айландыра тудуп,
Алтайдыҥ ÿстин тыҥдай берди.
Узак ла эмес öй öтти:
Узун-узун кожоҥ угулды,
Куулгазынду неме болды:
Кулузын кайыкту кеме келди
Эжинип экелген кемедеҥ
Эки кыс jаратка тÿшти.
Эриндерин jаба тудуп,
Экÿ туруп шÿÿшти.
Јаан узак болбой туруп,
Jаратта турган кайырчактарга
Эки кыстыҥ бирÿзи
Элик чылап jууктап келди,
Эбире тыҥдалап, аjыктап турды.
Кайырчактардыҥ оозында
Jÿлкÿÿрлерди кöрöлö,
Алаканын чабынып ийди,
Айдары jок сÿÿне берди:
«Кызыл торколу кайырчактарын
Кыдат улус база ла
Бектебеген кÿлÿктер эмтир,
Ундып салган улус эмтир.
Алтан мӧҥӱн кайырчак
Ачык туруп калган эмтир».
Анайда айткан бойынча
Алтан кайырчактыҥ бирÿзин
Ача тартып ийейин дезе,
Алтын jÿлкÿÿр силкинип ийди.
Ары кöрöлö, бери мöргöлöктö,
Алып буткен уул болуп,
Öскÿс уул бу бойы
Алдына оныҥ тура тÿшти.
Ай чырайлу кыс баланыҥ
Ак молынаҥ тудала,
Тура тÿшпей канайтты.
Ай чырайлу кыс баланыҥ
Ак чырайы кугара берди,
Арка-сыны тоҥо берди.
Ачу-корон калактап,
Ары болуп jÿгÿре берди,
Кемезине отурала,
Ӧскÿс уулдаҥ качкылай берди.
Öскÿс уул олорды тударга
Турган jерииеҥ тап этти,
Тудуп болбой артып калды.
Öскÿс уулдыҥ колында
Кыс баланыҥ оҥ колыныҥ
Алтын меелейи артып калды.
Кулузун кайыкту кеме болзо
Куу бололо, уча берди,
Куйун-салкыны артып калды.
Алаҥ кайкап, Öскÿс уул
Алтын меелейди алган бойынча
Айлана согуп, базып ийди,
Эки кыдатка ойто келди.
«Айдыҥ тÿни öдö берди,
Алтын кайырчактар амыр туру.
Торко, килиҥ jööжöгöр болзо
Тонотпогон jады» – дейт.
Ай чырайлу куулгазын кыстыҥ
Артып калган алтын меелейин
Эки кыдатка кöргÿспеди,
Эрмек эдип айтпады.
Койынына сугуп алды,
Кожо апарарга сананып алды.
Коjойым болгон кыдаттар оны
Коркушту ла мактап турат.
«Арыган-jобогон» – дежип,
Алтын акчала толоп турат.
Кыдаттар берген
Акчаны алып,
Кан-jееренге минип ийди.
Алты тÿҥей акы jайзаҥныҥ
Алтайын кöстöп jÿрÿп ийди.
Анча-мынча болбой туруп,
Алтайына jедип келет.
Ак-малдыҥ тебеезине кирип,
Алтай jерин танып jÿрет.
Алты jайзанныҥ öргööзине
Ат бажынаҥ jедип келди.
Алтын меелей ле акчазын
Алган бойынча олорго берет.
Акчаны алган алты jайзаҥ
Айдары jок сÿÿнгилеп турат.
Алты jайзаҥныҥ акызы туруп,
Öскÿс уулга мынайда айдат:
«Алтай ÿстин айлана jÿрÿп,
Алтын акча тапканыҥ jакшы.
Узун jолдыҥ учына jедип,
Ундыбай ойто келгениҥ jакшы.
Алаҥ кайкап турган немеес
Алтын меелей болор болды.
Кем кийген меелей болотон,
Келтегейи кайда? – дежет. –
Оны кийген кыс кайда?
Оны биске таап экел – дешти.
Кан-jеерен адыҥды сен
Катап ээртейтен кижи туруҥ,
Экинчи меелейди кысла кожо
Экелип беретен кижи туруҥ».
Оны уккан Öскÿс уул
Укканча да болбоды.
Кан-jееренди ээртеп ийди,
Катап jолго атанып ийди.
Кÿнниҥ кöзин истеп jÿрÿп,
Кÿнбадышка jедип келет.
Айдыҥ кöзин истеп jÿрÿп,
Алтайдыҥ ÿстин öдö берет.
Кызыл таҥдак чыгыдын кетен,
Кыдаттар jерине jедип келди,
Коно-тÿне амырын билбей,
Коjойымдар jерин кöстой берди.
Кÿнчыгыш талайга jедип келзе,
Кÿдÿде jÿрген мал да кöрÿнбейт.
Кызыл торко садулу jерде
Кыдаттардыҥ изи де кöрÿнбейт.
Оноҥ ары барып jатса,
Кандый да каанныҥ jери эмтир,
Кöлöткö тÿшпес алтай эмтир,
Кöчö берген каан эмтир.
Jон jуртаган jеринде болзо
Jодраа агаш бÿдÿп калтыр.
Мал тебеелеген jеринде болзо
Баргаа öлöҥ öзÿп калтыр.
Куу öлöҥи туй бÿткен
Кургак бÿткен jер эмтир.
Ӧрттöҥ-оттоҥ jалтанган улус
Öскӧ jерге кöчö бертир.
Кÿнбадыш jанын кöрÿп турза,
Кÿйÿп клееткен от кöрÿнет.
Орттöҥ качкан бир jылан
Öскÿс уулды jайнап турат:
«Jалбыш-оттоҥ коруп алзаҥ,
Jакшым сеге jедер» – деди.
Оны уккан Öскÿс уул
Ат ÿстинеҥ эҥчейип келди.
Камчыныҥ сабыла кара jыланды
Öрт ажыра мергедеп ийди.
Аргадаткан кара jылан
Ары болуп jылып ийди.
Кан-jееренди бура тартып,
Кара jыланды ээчий jортты.
Камчы сынду кара jылан
Канча тууны ажыра jылып,
Кан-jееренди озолой берет,
Jылым ташту jыш кайага
Jылып туруп jедип келет.
Кан-jеерен ле Öскÿс уулды
Кара jылан баштап алып
Каан jыланга jетирип келди,
Не болгонын куучындап берди.
Оны уккан каан jылан
Öскÿс уулга удура келди.
Алкышту сöзин айдып турды:
«Кара jылан карындажымды
Öлÿмнеҥ айрып алгаҥ учун,
Ӧрттöҥ корып алгаҥ учун
Эрjине деп немени
Кысканбай ceгe беретен турум».
Эрjинени Öскÿс уул
Койынына эмди сугуп алды.
Каан jыланла jакшылажала,
Оноҥ ары jÿрÿп ийди.
Анча-мынча баргалакта,
Öскÿс уул кенетийин
Ончо аҥдардыҥ, куштардыҥ
Тилин оҥдоп тура берди.
Айры мÿÿстÿ аҥныҥ болзо
Айткан сöзин тыҥдап браадат,
Канатту куштыҥ тилин тыҥдап,
Кайкап, бойы барып jадат.
Ол онойып барып jатса,
Эки саҥыскан аралда
Шалт-малт согужып отурат,
Шалыр-шалыр керижип тургулайт:
«Сен учуп барала,
Ажанарга курсак экел».
Экинчи саҥыскан бирÿзине айдат:
«Каан кижиниҥ jеринде эмди
Кандый да мал артпаган.
Темир-бий каан бойы
Тенип, качып кöчö берген».
Бир саҥыскан шалырайт:
«Састыҥ ортозында
Сары jабага тÿжÿп калтыр.
Оныҥ кöзин ойоло,
Ойто бери экел» – дийт.
Саҥыскан учуп чыгала,
Кан-jееренге удура келди.
Öскÿс уулдыҥ адыныҥ
Козин ойорго айлаиа берди.
Кан-jеерен ат оны
Кулагыла jыга сокты.
Оноҥ ары шуҥуй берди,
Салкын-куйун шуулай берди.
Бу ла барып jадар болзо,
Jол jанында эки кускун
Куучыидажып отурды:
«Каптал jолды каза тееп,
Кан-jеерен ат клеедири.
Ӧткöн jолына кайра кöрбöй,
Öскÿс уул деп баатыр клеедири.
Экилезиниҥ кöстöрин ойып,
Эм ажанза кайдар?» – дежет,
Эки канаттарын талбып туруп,
Олорго удура учкылап келет.
Мыны кöргöн Кан-jеерен
Эки кара кускунды
Куйругыла jыга сокты,
Оноҥ ары атанып ийди.
Бу ла барып jадар болзо,
Боодой-каан деп баатырдыҥ
Jерине jеткилеп келген эмтир,
Бого амыраар деп шÿÿне берди.
Ак öргööни каруулдаган
Арсыл тиштÿ ийттери
Адын тудалап, ÿрÿп келдилер,
Адынаҥ тÿжÿрбей, чурай бердилер:
«Боро чоокыр атка минген
Боодой-каанныҥ «йттери эдис.
Бого тÿжÿрбей тударыс,
Болчок бажын ÿзерис» – деп,
Арсыл ийттер ÿрÿп турат,
Айлана согуп курчап келет.
«Боодой-каан бойы болзо
Кара санаалу каан эди,
Кату бÿткен баатыр эди.
Канча ла келген баатырлар
Кара баштарын мында салган,
Кайра ойто jанбаган» – дежип,
Арсыл ийттер ÿргÿлеп турат,
Атка jолды бербей турат.
Оны уккан Öскÿс уул
Кан-jеерен адын эмди
Туура тартып jÿре берди,
Турлулу jерге токтободы.
Оноҥ ары барып jатса,
Кандый да алтай эмтир,
Каан кижиниҥ jери эмтир.
Кӧс кöргöдий jер учында
Кööдий кара öргöö турат,
Кöк теҥериге jеткен турат.
Эки тÿҥей кöк ийттер
Öскÿс уулды кöргöн jерде,
Кÿрсÿлдеде ÿргÿлеп келди,
Кан-jееренди айлана берди.
Олордыҥ тилин Öскÿс уул
Ат ÿстÿнеҥ оҥдоп ийди,
Ийттердиҥ сöзин тыҥдай берди.
Эки кöк ийт эки jандап
Öскÿс уулга мынайда ÿрет:
«Кан-jеерен адыҥды бис
Уйуктап jатсаҥ, каруулдап береек,
Оныҥ учун jиген эттиҥ
Сööгин биске таштап бер.
Каан кижиге качан да сен
Кÿйÿ болотон кижи эмтириҥ,
Азырап отурган кызыла сен
Jурт тудатан кижи эмтириҥ».
Оны уккан Öскÿс уул
Эки ийтке сööк чачып,
Эрjине адын камчылап ийди,
Элес эдип jÿрÿп ийди.
Jети ÿйелÿ чакыга
Jедип келеле, адын буулайт,
Кöö кара öргööниҥ
Эжигин ачып, ÿйге кирет.
Кары jажы jеде берген
Каан кижиле эзендежип турат.
Jакшы-jаманын суражып турат.
Öскÿс уулды кöрöлö,
Каан кижи кайкай берет,
Калганчыда оноҥ сурайт:
«Кӧксиҥ болзо ойлу эмтир,
Кöзиҥ болзо чокту эмтир.
Кан-jеерен атту эмтириҥ,
Кайдаар бараткан кижи эдиҥ?»
«Алты jайзаҥ бийлÿ болгон
Алтай jериниҥ кижизи эдим.
Öскÿс уул деп кижи эдим,
Айбыга бараткан эдим» – деп,
Агын-чегин айдып турат,
Алдында курсактаҥ jип отурат.
Оны уккан каан кижи
Ого мынайда айдар болды:
«Карый берген кижи эдим,
Катан сööгим божой берген.
Алып кӱчим чыга берген,
Алдында кÿним jууктай берген.
Кара булуттый малымды болзо
Каруулдап та берер кижи jок.
Караҥуй тÿнде ак-малымды
Бир де конокко каруулдап бер» – деп,
Каан кижи айбылап отурат,
Кайра кöрöлö, ыйлап отурат.
Оны уккан Öскÿс уул
Мойнобой, jöбин берии ийди.
Караҥуй тӱн кирерде ле,
Каруулчык болуп отура берди.
Кара jыштый тÿн койылып,
Кааныҥ jерин бÿркеп ийди.
Бу ла кöрÿп отурар болзо,
Каруулчык ийттер ÿрÿже берди.
Айдары jок тÿймеже берди.
Öскÿс уул тыҥдап турза,
Арсыл тиштÿ ийттер
Ак-малды айлана ÿрÿп,
Айдыжып турганы мындый болды:
«Jети тÿҥей кöк бöрÿлер
Jеткилеп келген канайдар?
Каан кижиниҥ канча малын
Кыра jийтен туру» – дежет.
Каҥылажып, ÿрÿжип jÿрет.
Оны уккан Öскÿс уул
Алты ÿйелÿ jаазын алды,
Адарга jазап отурып алды.
Алтай карыш саадагын
Тектир бууга тептирип алды.
Jергележип jелип келген
Jети тÿҥей кöк бöрÿни
Jаҥыс окло кыра атты,
Jалкын-кÿкÿрт чöйиле берди.
Jети тÿҥей кöк бöрÿни
Мойындарынаҥ буулайла,
Кöö öргööгö сÿÿретеп келди,
Ат чакыга экелип салды.
Бойы ÿйге киреле,
Калыҥ уйкузыи уйуктап,
Катап амырап jада берди.
Таҥ адып келерде,
Каан кижи ат чакызында
Экелип салган бöрÿлерди
Кöргöн бойынча коркыды,
Айдары jок чочыды.
«Калак-кокый, Öскÿс уул,
Каранадый кара малымды кырган
Jети тÿҥей кöк öҥдÿ
Jеек бöрÿлерди баскан эмтириҥ,
Ак-малыма jаҥы ла А
мыр тÿшкени бу эмтир.
Jети тÿҥей бöрÿлерди
Jедип адары jок болгон.
Jеек бÿткен алыптар эди,
Jеҥтиртип билбес баатырлар эди.
Олорды сен тÿнде
Ончозын jеҥип чыккан туруҥ.
Эмди сеге беретен
Jаан баалу сыйым да jок.
Jатка барбаган балам бар эди,
Jаҥыс кызымды алатан туруҥ»
Анайда айдып, каан кижи
Акту сöзин чыгара айдынат,
Айга-кÿнге бажырып турат,
Öскÿс уулды алкап турат.
Öскÿс уул öргööдöҥ чыгып,
Эки арсыл тайгылдарды
Этле, jуула азырап турат,
Эркеледип, сыймап турат.
Оноҥ ÿйге киреле,
Отурган кайыныла эзендежип,
Узак jолго шыйдына берди.
Кÿмÿш-Jинjи кыс баланы
Кÿреҥ атка миндирип ийет.
Ак-малдыҥ jарымын айрып,
Албаты-jонды эки бöлип,
Ары болуп атанып ийдилер,
Алтай jерин кöстöй бердилер.
Алты jайзаҥныҥ jакылгазын
Öскÿо уул ундып салды.
Алган ÿйиле соодонып,
Айбыга jÿргенин ундып салды.
Тÿндÿ-тÿштÿ кыймыражып,
Тÿймешкилеп барып jадат.
Теҥери jÿзин тоозынла бöктöп,
Темир чöлгö jеткилеп келет.
Ол онойып келгилеп jатса,
Айдап клееткен ак-малы
Одор сурап киштежип турат.
Баштадып клееткен ар-албаты
Амыр сурап jайнап турат.
Мыны кöргöн Öскÿс уул
Ак öргööни тудуп ийди.
Ак-малын одорго салып,
Албаты-jонын токунадып ийди.
Темей узак болбоды:
Темир чöлдиҥ ортозында
Тебееде малы семире берди,
Албаты-jоны токунап,
Амыр-энчÿ jуртай берди.
Алты jайзаҥныҥ айбызын ундып,
Öскÿс уул эр бойы
Аҥдап-куштап jÿрер болды.
Айлар айланыжып браадат,
Jылдар jылыжып öткÿлейт.
Jе алтын меелей бедреп баргалы,
Алты jылдаҥ ажа берди.
Куулгазын кысты бедреп баргалы,
Jети jылдаҥ ажа берди.
Аҥдап-куштап jÿргенче,
Алтан jылга jууктай берди.
Jыргап, соодоп jатканча,
Jетен jылга jеде берди.
Бир кÿн Öскÿс уул
Айбыга jÿргенин эске алды,
Агын-чегин айдып берерге
Кумÿш-Jинjи ÿйине келди.
Оныҥ сöзин угала,
Кÿмÿш-Jинjи ÿйи ого
Кÿзÿҥи чылап шыҥырай берди,
Кÿÿни jеткенче айткылай берди:
«Алты тÿҥей jайзаҥныҥ
Айбыда jÿретён кулы бололо,
Адамныҥ айылына не келгеҥ? – дейт,–
Алты ÿйелÿ чакызына
Адыҥды не буулгаҥ? – дейт.
Алтын меелейлÿ абакайыҥа бар,
Ак öргööдöҥ чык» – деп турат,
Ары кöрöлö, ыйлап отурат.
«Ада-энемниҥ jуртына
Мен ойто баратам – дейт, –
Öскÿс-jабыс jошкынла
Каанныҥ балазы jатпазым» – дейт.
Онойдо айдып, Кÿмÿш-Jинjи
Ак-малын ойто айдатты,
Албаты-jонын ойто баштатты.
Кÿÿни jеткенче тÿкÿрÿп алала,
Кÿреҥ адына минип ийди.
Ада-энезиниҥ айылын кöстöп,
Арбанып, карганып jÿре берди.
Темир чöлдиҥ тал ортодо
Теҥкейип öргööзи туруп калды.
Тебеелÿ болгон jерлерде
Тегенек öлöҥ öзÿп калды.
Албаты jуртаган jерлерде эмди
Ак öлöҥи jайкана берди.
Бала-барка ойногон jерди
Баргаа-öлöҥ базып койды.
Öскÿс уул эр бойы
Кайра кöрзö, кöлöткöлÿ болуп,
Кармай алза, кулагы болуп
Кара jаҥыскан артып калды.
Барган ӱйи баатыр болзо
Бакпырлажып согужар эди.
Бай кижиниҥ уулы болзо
Байыркап ÿйиле jуртаар эди.
Айткылашты, шоодуны
Айры кулагы укпас эди.
Калганчы болуп каргатпас эди,
Кадыт кижиге тÿкÿртпес эди.
Тебинип баскадый jери jок
Темир чӧлдиҥ тÿбинде артты.
Тереҥ шÿÿлтениҥ учына чыкпай,
Тербезен чылап базып jÿрди.
Эрjинелÿ кан-jеерен
Эрикчелдÿ киштеп турат.
Ээн чöлдиҥ кыртыжын болзо
Эки колыла чапчып турат.
Арга jокто Öскÿс уул
Адын ээртейле, jортып ийди.
Ак öргööзине кайа да кöрбöй,
Ары болуп jорто берди.
Кöс лö кöргöн алтай jаар
Кöнÿ jорго jÿрÿп ийди,
Шуурган кептÿ шуулада берди,
Салкын чылап уча берди.
Ол онойып барып jатса,
Тогузон айры будакту
Темир теректиҥ бажында
Бир кучыйак отурат.
Öскÿс уулды кöрöлö,
Оны шоодып отурат:
«Кÿмÿш-Jинjи ÿйиҥ сениҥ
Кÿÿниҥе тийген бе? – дийт.
Айылына не божоттыҥ?
Аамай кÿлÿк болгоҥ бо?–дейт. –
Кадыттыҥ бажына чыкпай,
Карыгып jÿрген бÿдÿжиҥди – дейт.
Эмегениҥ бажына чыкпай,
Эригип jÿрген бÿдÿжиҥди – дейт. –
Баатыр болгон бÿдÿжиҥди,
Барып jаткан бойыҥды!» – деп,
Боро кушкаш борпоҥдоп отурды,
Бойына каткырып, болчоҥдоп отурды.
Оны уккан Öскÿс уул
Ачынбас бойы ачына берди.
Ок-саадагын алган jерде
Оҥ jаагына jаба тутты.
Божодып ийген согооны
Боро кушкашка тыгынбады:
Ташка тийгендий тайкыла берди,
Мыска тийгендий мыйрыла берди.
Боро кушкаш учуп чыкты,
Бойыныҥ тилин божодып ийди.
Айландыра учуп турат,
Анаҥ ары айткылап турат:
«Боро кушкаш бойымды
Адып болбой jÿреле,
Алтын-Тана баланы
Аларга брааткан бÿдÿжиҥди – дейт,–
Алып бÿткен кÿлÿкти» – дейт.
Ийнеге кирбес,
Ийт jибес эдип айдала,
Айткылап, оноҥ уча берет,
Аайы jок шоодып ийет.
Оны уккан Öскÿс уул
Кан-Jеереннеҥ тÿже секирди.
Ак jалаҥга jадала,
Ары-бери аҥданып ийди,
Ай канатту боло берди.
Катап-катап силкинип ийди,
Карчага куш боло берди.
Боро кушкашты теберге
Боочыны ажыра сÿрди.
Ачынган бойынча
Öскÿс уул Ак айаска шуҥуп чыкты.
Кöк айаска учуп чыкты,
Кÿнниҥ кöзин бöктöп ийди.
Ак айаска кӧдÿрилип чыкты,
Айдыҥ jÿзин бӧктöп ийди.
Боро кушкашты сÿрÿжип,
Темир чöлди jети эбирди,
Алтай ÿстин алты айланды.
Jе болчок боро кушкашты
Тебетени кÿч болды,
Jедип тудары кÿч болды.
Боро кушкашты теберге
Бу ла сÿрÿжип келерде,
Алтайдыҥ jери артып калтыр,
Айдары jок ырап калтыр.
Ак кöбÿги аҥданган
Јарады jок талай jадат,
Кöк кöбÿги кайнаган
Кÿркÿреп оныҥ алдында jадат.
Карчага болгон Öскÿс уул
Качып брааткан боро кушкашты
Jазап туруп теберге
Канаттарын кайра тутты,
Кату тырмагын белетеп алды.
Теҥериниҥ тÿбинеҥ
Темир согоондый шуҥуп тÿшти.
Ак айастыҥ тÿбинеҥ
Аткан октый учуп тÿшти.
Боро кушкашты тебеле,
Бойын токтодып болбоды:
Болчок таштый тöмöн тÿшти,
Болгоонбой, талайга чöҥö берди.
Кöк талайдыҥ толкуузын öдÿп,
Кöндÿре тÿбине чöҥö берди,
Кöк айас кӧрÿнбей барды.
Темир тырмактары оныҥ болзо
Талай тÿбине кадала берди.
Ары-бери аҥданып ийеле,
Озогы бойы тура берди,
Оҥдонып болбой аjыктай берди.
Ӧрö кöрÿп турар болзо,
Кÿнниҥ кöзи кöрÿнбес болды.
Туура кöрÿп турар болзо,
Кöскö неме илинбес болды.
Кöк талайдыҥ тÿбинде
Кöгöлтирим алтай jадат.
Алтын кайзырыкту балыктар
Араайынаҥ jÿскÿлеп jÿрет.
Торкодый öлöҥ толкууга
Толголып, араай jайканып турат.
Jылдыс чылап сурлажып,
Jÿзÿн балыгы jÿзÿп jÿрет.
Алаҥ кайкап, Öскÿс уул
Талай алдында каандыкла
Араайын базып jÿрет,
Айландыра кöрÿп jÿрет.
Алтын кайзырыкту балыктар
Алдына оныҥ jÿскÿлеп келет.
Ак-jарыктаҥ келген
Кижиге кайкажып,
Кöргÿлеп ийеле, ары jÿскилейт.
Олорды кӧрÿп, Öскÿс уул
Алаҥ кайкап туруп jадат,
Эрмек айдып болбой турат.
Балыктар ого нени де
Айдып турганда, сöзи угулбайт.
Бойыныҥ эрмегин база укпайт.
Алтын кайзырыкту балыкты ээчип,
Öскÿс уул базып ийди.
Талай алдында алтайга кайкап,
Оноҥ ары jÿрÿп ийди.
Бу ла барып jадар болзо,
Алтыннаҥ эткен öргööлöр турат,
Албаты-jоны кöрÿнбес болды.
Мöҥÿннеҥ эткен öргööлöр турат,
Jаткан улузы кöрÿнбес болды.
Айдыҥ-кÿнниҥ jаркыны болзо
Талай тÿбине jетпейтен эмтир.
Тÿни-тÿжи билдирбес
Кöгöрип jадар алтай эмтир.
Алтын кайзырыкту балыктар
Öскÿс уулды ээчиткенче,
Алтын öргöӧгö кире бердилер,
Алтын каалгадаҥ öдö бердилер.
Оноҥ ары барар болзо,
Ары jанынаҥ ай чалыган,
Бери jанынаҥ кÿн чалыган
Кÿмÿш öргöö турар болды,
Кӱн кӧзиндий jаркынду болды.
Ол ӧргööниҥ алдына
Алаҥ кайкап базып келзе,
Алтын эжиги ачыла берет,
Кийин эжик jабыла берет.
Кÿмÿш öргööниҥ ичине
Ӧскӱс уул кирип келзе –
Ары кöрзö; ай кеберлÿ,
Бери кöрзö, кÿн кеберлÿ,
Алтын чачту кыс отурат,
Алтын балыктарыла ойноп отурат.
Айдыҥ-кÿнниҥ jаркыны дегени
Алтын чачыныҥ jаркыны эмтир.
Јылдыстар деп кöргöни
Кыс баланыҥ кöстöри эмтир.
Алтын-Тана кыс бала
Араайын удура базып келди.
Ак колдорын jайа тудуп,
Амыр, эзенин сурап турды,
Ак ширдектиҥ ÿстине
Jединип келеле, отургызып ийет,
Алама-шикир курсактаҥ болзо
Алдына jайа салып ийет.
Öскÿс уул эмди болзо
Аштаган бойы тойып отурды,
Арыган бойы амырап отурды.
Энедеҥ чыгарда, ичпеген
Эрини кÿйгедий аш ичет,
Ададаҥ артарда, jибеген
Алама-шикир курсак jийт.
Алтын-Тана кысла кожо
Анайда экÿ соодонып отурат,
Комус согуп ойноп отурат.
Шатра ойын ойногылап,
Öй öткöнин сеспей турат.
Jыргал-коотту соодонып,
Тыл öткöнин сеспей турат.
Алтын кайзырыкту балыктар
Алтын öргööниҥ ичиле
Ары-бери jÿскилеп jÿргилейт,
Амтанду курсактаҥ экелип бергилейт.
Онойып jыргап отурганча,
Он jылдаҥ ажа берди,
Ончо jакылта ундылып калды.
Бир ле кÿнде Алтын-Тана
Öскÿс уулга айдып турды:
«Акыр, акыр, Öскÿс уул,
Алты jайзаҥ jерине
Айланып ойто баратаҥ ба? – дейт.
Айбызын бÿдÿретеҥ бе? – дейт. –
Ай кулакла тыҥдап отурзам,
Алтайдыҥ ÿстинде кыйгы угулат,
Аттардыҥ баскан тибирти угулат.
Алты jайзаҥ кезерлери
Алтан муҥнаҥ черÿлÿ
Сени истеп келеткен эмтир,
Кара бажыҥды базатан эмтир»...
Мыны уккан öскÿс уул
Ӧй öткöнин jаҥы сести,
Чочыган бойы тура jÿгÿрди.
Кöк талайдыҥ тÿбинеҥ
Кöрÿп эмди турар болзо,
Аттардыҥ тыныжы куу туман,
Албаты jÿзи кызыл ӧрт,
Алты тÿҥей кезерди ээчип,
Кöк талайды кöстöп алган
Кöрнöö чылап тиркиреп клееттилер,
Кӧк талай чылап кÿркÿреп клееттилер.
Мыны кöргöн Öскÿс уул
Нени эдерин билбей барды,
Токунап болбой баскындай берди.
Jаан узак болбоды:
Кенетийин кӧк талай
Тÿбине jетире чайпала берди,
Тÿрÿлип, каймап, боромтый берди.
Алты тÿҥей jайзаҥ кезерлери
Алтан муҥнаҥ черÿзиле
Кöк талайды булгап турат,
Öскÿс уулды эмди ле
Ӧрö чыксын деп, некеп турат.
Алтын-Тана кыс баланыҥ
Алтын-кÿмÿш öргööзи
Ары-бери jайканып турат,
Jемирилерге jеде берди.
Мыны кöргöн Алтын-Тана
Öскÿс уулды колынаҥ алды,
Ӧскö öргööгö jединип келди.
Алты толукту алтын кайырчакты
Ача тартып ийген турды.
Алты толукту кайырчак тÿбинде
Алтын меелейдиҥ бир сыҥары
Мында jатпай канайтты.
Оны кöргöн Öскÿс уул
Алтын-Тана кыс баланыҥ
Ак колынаҥ ала койды.
Айдый апагаш jаактарын
Олып-солып окшоп ийди.
Алтын меелейдиҥ бир сыҥарын
Койынынаҥ чыгарып келеле,
Алтын-Танага берип ийди.
Келтей меелейди кöрöлö,
Кенетийин Алтын-Тана
Öскÿе уулдыҥ оҥ колынаҥ
Ала койыи, айдып турды:
«Келтей меелейди алган
Кезер кÿлÿк сен турбайыҥ.
Келетен коногым, jадатан jадыным
Сен болгон эмтириҥ» – деп,
Алтын-Тана айдып турат,
Айдары jок сÿÿнип турат.
Öскÿс уулды колынаҥ jединип,
Öскö кыпка кирип келдилер,
Талай тÿбинде öргööлöрдиҥ
Эҥ ле jараш кыбы эмтир.
Тогузон тогус кöзнöктÿ,
Алтан алты эжиктÿ,
Айдыҥ тÿнде jарып турар,
Кÿндÿ кÿнде суркурап турар
Кижи кайкаар кып эмтир,
Кӧс кылбыгар jазалду болтыр.
Бу кыптыҥ ортозында
Кÿмÿш кайырчак кÿйÿп турды,
Кӱн чылап jарып турды.
Алтын-Тана кыс бала
Базып келген бойынча
Кайырчактыҥ какпагын
Кайра ачып ийбей кайтты.
Кÿмÿш кайырчактыҥ тÿбинде
Кÿн кöзине суркурап jадар
Кÿлердеҥ эткен кöö куйак,
Алтындап эткен алтын jазал
Мызылдап мында jатпай кайтты.
Öскÿс уул эр бойы
Кÿлердеҥ эткен jазалды
Кÿчтÿ арказына кийип турат,
Тогузон тогус топчызын
Тоолой тудуп, топчылап турат.
Ай кöзине jалтырап турар
Алтын jазалды кийип ийди:
Азыйдазынаҥ алты артык болды.
Кÿн кöзине кÿйÿп турар
Кÿмÿш jазалды кийип алды.
Эртезинеҥ эки артык болуп
Тура тÿшкен мында турды.
Öскÿс уулды кöрöлö,
Алтын-Тана кыс бала
Темир jааны алып берет,
Текениҥ мÿÿзиндий койрык ÿлдÿни
Ээчий берип, айдып турат:
«Ӧргöӧдöҥ чыгып келзеҥ,
Ӧлö-чоокыр ат турар.
Ӧлö-чоокыр эрjине ат
Ӧлзö, сениле кожо öлöр,
Ӧссö, сениле кожо öзöр»...
Оны уккан Öскÿс уул
Ӧргööдöҥ чыгып келди,
Ӧлö-чоокырга jууктап келди,
Jе бу ла öйдö катап ла
Кöк талай чайпала берди,
Кöбÿги кайнап, шыркырай берди.
Кöк талайдыҥ jарадында
Алты тÿҥей jайзаҥныҥ
Алты jеек кезерлери
Ачу-корон кыйгырыжып турды,
Ама-томо сыгырыжып турды.
Акы болгон алты jайзаҥныҥ
Айбызын сен укпагаҥ – дежет. –
Кöк талайды соолтоло,
Кöзиҥди сениҥ ойорыс» – дежет.
Алтан муҥнаҥ черÿлериниҥ
Аттарыныҥ армакчыларын чечип,
Кöк талайга сугала,
Булгап тура бердилер.
Кӧс jумала, ачкалакта,
Кöк талай сооло берди,
Кöдрö неме кöрÿне берди.
Мыны кöргöн Алтын-Тана
Бастыра талайдыҥ балыктарын
Öскÿс уулга черÿ этти,
Öлÿп билбес баатырлар этти.
Кöк талайдыҥ тÿбинеҥ эмди
Учы кöрÿнбес черÿ ээчидип,
Ӧлö-чоокыр атка минген
Öскÿс уул чыгып келди.
Оны кöргöн алты кезер
Öскÿс уулды курчап келдилер,
Öлтÿрер дежип, капсап келдилер.
Болот ÿлдÿлер чабыжынаҥ
Jер кулагы тунуп jадат.
Адып ийген октордоҥ болзо
Айдыҥ кöзи бöктöлип jадат.
Эки черÿниҥ кыйгызына
Jер-телекей торгулып jадат.
Аттардыҥ киштежинеҥ
Алтайдыҥ ÿсти силкинип турат.
Öскÿс уул баатыр бойы
Öлӧр, барарынаҥ коркыбады.
Алты тÿҥей кезерлерге
Ат бажынаҥ удура келди.
«Алты тÿҥей jайзаҥныҥ
Ак малын кабырып,
Аш-курсагын белетеп,
Айбызына jÿрген учун
Öлтÿрерге сананган эмтир.
Ат öлбöскö алтын беди,
Эр öлбöскö мöҥкÿ беди?
Канду jууга кирген соондо
Кайра кöрöр айылым бар эмес.
Кылышты суура тарткан соондо
Кынына сугар jаҥ бар эмес?
Алып бÿткен кÿлÿктер болзоор,
Алдыма мениҥ чыгатан тураар!» – деп,
Ӧлö-чоокырды камчылап ийди,
Öлÿжерге удура барды.
Эрjинелÿ аттар болзо
Ээктериле тиштеже берди,
Эрлÿ бÿткен кÿлÿктер бойы
Ээр ÿстинеҥ чабыжа берди.
Болот ÿлдÿни тутканча
Болчок баштарына чапкылап jÿрет.
Узун jыда туткан бойынча
Jÿрек бойго сайгылап jÿрет.
Табарыжып келгенде, аттарыныҥ
Таакылары буркурай берет.
Jеҥ бойынаҥ тудужып келгенде,
Jеҥдери ÿзÿлип чачылып калат.
Кату jерге баскылаганда,
Кажык бойго jеде берет.
Jымжак jерге баскылаганда,
Тизе бойго jеде берет.
Тудужып jÿрерде, туу туштаза,
Туура чачылта тееп салгылайт.
Согужып jÿрзе, талайлар туштаза,
Соолто баскылап, тудужып jÿргÿлейт.
Алты кезер Öскÿс уулды
Алты jанынаҥ арадап jÿргÿлейт.
Арка-белинеҥ арадай тудуп,
Ай малтала чапкылап тургулайт.
Алтын-Тана кыс бала
Талай тÿбинеҥ чыгып келеле,
Алты кезердиҥ бут алдына
Малдыҥ чöбин таштап jÿрет.
Öскÿс уулдыҥ бел-арказына
Соок суудаҥ уруп jÿрет.
Бери кöрÿп, тудужып келгенде,
Белен курсакты оозына сугат.
Ары кöрöлö, согужып браатканда,
Алкышту сöзиле кийининеҥ jÿрет.
Анча-мынча боло берди,
Алты jылдаҥ ажа берди.
Алыптар кÿчи уйадап,
Jер тайанары кöптöй берди.
Öскÿс уулдыҥ кÿчи коптöп,
Öштÿлерин jеҥип jÿрет,
Ӧзöк-бууры кайнап турат.
Öскÿс уул алты кезерди
Катай туткан бойынча
Ак айаска алып чыкты,
Кöк айаска кöдÿрип чыкты.
Алты кезер Öскÿс уулга
Айдатан сöзин айткалакта,
Арташ тууга арта сокты,
Кöк тайгага кöмö сокты.
Алты кезердиҥ аккан каны
Талай болуп тура берди.
Таштадып ийген сööктöри болзо
Тайга болуп туруп калды.
Ачу терин арлап ийеле,
Аржан кутук суудаҥ ичти,
Алтын сыны серий берди.
Ак jалаҥга jада тÿшти –
Акту бойы амырай берди.
Алтай сууныҥ ээзинеҥ бÿткен
Алтын-Тана кыс бала
Ак боро атту келди.
Ак jалаҥныҥ ÿстине
Ак торконы jайа салып,
Алама-шикир курсагын салат,
Ачу аракыдаҥ уруп берет.
Алтан малдыҥ терезинеҥ эткен
Алты тажуур аракыны
Jаныс тынып ичип ийди.
Jетен койдыҥ кайнаткан эдин
Jаҥыс чайнап jип ийди.
Оноҥ ары Öскÿс уул
Алтын-Тана кыс балала
Аттарына мингилеп ийди,
Алтайды кöстöп маҥтада берди.
Тÿрген-тÿрген суулар кечип,
Тÿндÿ-тÿштÿ баргылап jадат.
Jаан-jаан тайгалар ажып,
Jергележип келип jадат.
Аржан кутук сууларга болзо
Аттарын олор сугарып алат.
Кара тайга колтына болзо
Казанын азып ичкилеп алат.
Кожоҥдожып клееткенде,
Кобылар сайын кар кайылат.
Каткырыжып клееткенде,
Кара аркалар чечектеп jадат.
Анча-мынча болголокто,
Алты jайзаҥ jерине
Jеткилеп келген jÿрдилер.
Алты jайзаҥ бойлоры
Алты алып кезерлерин сакып,
Малдыҥ болзо семизин сойоло,
Аракыныҥ болзо ачузын азала,
Кезерлерин jеҥÿле сакып,
Мында сакып jаткылаган эмтир.
Албаты-jонын баштап,
Ак малын айдап алала,
Келип jаткан Öскÿс уулды
Кезерлери келип jаткан дежип,
Сöс блаашкылап отурган эмтир,
Чур-чуманак тÿшкилеген эмтир.
«Алты тÿҥей кезерлер
Öскÿс уулды баскан эмтир.
Бу келип jаткан кÿлÿк
Кемниҥ кезери?» – деп, сöс блаажып,
Кеjимниҥ ÿстинде кееркежип jаткылайт,
Кеjири кырлаҥдап, керижип jаткылайт.
Jе келип jаткан баатыр уул
Кемизиниҥ де кезерине тÿҥей эмес.
Ӧлö-чоокыр атка минген
Ӧскÿс уул баатыр бойы
Келип jатканын кöргÿлейле,
Саҥыс чылап мелирей бердилер,
Саҥыскан бололо, учкулай бердилер.
Алтын-Тана ла Öскÿс уул
Алтай jерине jедип келдилер.
Албатызына уткудып,
Алтан jылга той эттилер.
Булгакту болзо бурулабагар –
Бутуевтиҥ укканы бу ла эди.
Чололоп айтканы Чопой эди,
Чоокырлап чийгени Кокышев эди.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.