ОЧЫ-БАЛА

ОЧЫ-БАЛА

Тогузон айры кара талай
Толголыжып, jайылып аккан.
Тогус тÿҥей кара тайга
Теҥериге jöлöнип калган.
Тогус кырлу кара тайга
Ак мöҥкÿзи кайылбас jаҥду,
Тогус тÿҥей кара кöлдиҥ
Ак туманы тÿгенбес jаҥду.
Кеен бÿткен бу алтайда
Кезер jурты билдирип jадат.
Алтын сынду кин алтайда
Алып jурты кöгöрип jадат.
Jеезелÿ кара ол jадыкты
Jеҥезек кептÿ Јымжак дежип,
Jер киндиги кара ташты
Jеҥ алдына jастык эдип,
Эки тÿҥей бойлу бала
Эмди мында jуртабай кайтты...
Кара тууны адам дежет,
Кату jарды энем дежет,
Бажын билер кааны jок,
Башкарып айдар бийи jок,
Элеҥкейдеҥ эли бÿткен,
Ээн jерде бойлоры бÿткен.
Эки тÿҥей бойлу бала
Эрикчел jоктоҥ jуртап jатты...
Jаан кыстыҥ ады болзо
Jайалгадаҥ ÿлÿÿ алган,
Jаҥыс эмес бычуулу бÿткен,
Шыҥырап чыккан ол айдаҥ
Шыразы jок шыпшыылу,
Кызарып чыккан кызыл кÿннеҥ
Кыйалта jок кыламду,
Оҥо бербес ол чырайлу
Очыра-Манjы болбой кайтты...
Кичинек кыстыҥ ады болзо,
Азулудаҥ адын алган,
Аҥдап-куштап jÿрер jаҥду,
Эргектÿниҥ тилин билер
Эркин чакка jÿрер jаҥду,
Адар саадак алып jÿрер,
Ак мылтыгын jÿктен jÿрер,
Öчы-Jеерен атка минген
Очы-Бала болбой кайтты...
Очыра-Манjы ол эjези
Ак быйанды малдап билер,
Албаты-jонды баштап билер,
Аш jакшызын азып билер,
Алу jакшызын кöктöп билер,
Айткан сöсти ол ундытпас,
Албатыга jаман ол сананбас,
Омок-седеҥ ол кеберлÿ
Очыра-Манjы баатыр болды.
Очы-Бала деген сыйыны
От-jалбыштый бойлу болды.
Кöргöн кöзи чокту оныҥ,
Кööркий бойы кÿчтÿ бÿткен.
Кезер келзе, кезе тудар,
Алып келзе, аймай тудар,
Jаактуга айттырбас кÿÿндÿ,
Jарындуга jайдырбас кÿчтÿ,
Jайым, омок jуртап jатты.
Jайымды сÿÿген Очы-Бала
Jаҥырар айдыҥ ÿч jаҥыда
Jаҥыскан аҥдап баратан эмтир.
Jеезелÿ кара тайгалардаҥ
Jерине ойто jедип келзе,
Jети .кÿнге уйуктайтан,
Jер-теҥери кулагын уккан,
Бастыразын билип jадар
Баатыр бойлу кыс болуптыр.
Очы-Бала бир ойгонып,
Jаҥырар айдыҥ ÿч jаҥыда
Jараш алтын ÿйген алып,
Jайа салып, силкий берди.
Азулудаҥ Очы-Jеерен
Аар-шуурган шуҥуп тÿшти.
Адыныҥ бажын арчый тудуп,
Алтын-кызыл ÿйген сугат.
Арка-белин сыймай тудуп,
Ай билдирлÿ токум салат,
Jÿс колоҥду кÿлер ээрди
Jууй тудуп, арта салды.
Катамалду кат куушканды
Кармай алып, суга салды.
Тöш колоҥы – тöртöн колоҥ
Тöш алдында кÿн чалытты.
Тöртöн тÿҥей тайга ашса,
Тöртöн кÿндий ол jарыдар.
Алын колоҥ – алтан колоҥ
Алын бойдоҥ ай чалытты.
Алтан тÿҥей тайга ашса,
Алтан айдаҥ артык jарыыр.
Килиҥ кара ол jакалу
Киш капталын кийип турат.
Килейген алтын топчылары
Кижиниҥ кöзин бöктöп турат.
Аҥдап jÿрзе, ол кийетен
Айу тере тонын алат.
Алтын-мöҥÿн таналары
Айга-кÿнге кÿйÿп чыгат.
Адып jаспас ак мылтыгын
Ала койып, ол jÿктенди.
Алтан кырлу ак ÿлдÿни
Ала койып, ол тагынды.
Тоолоп болбос чачакту,
Too билдирбес чечектÿ
Торко арчуул ол тартынат.
Алтан алты jес капылду*,
Алды-кийни теҥ чыкыртту
Алтын öдÿк бутка кийет.
Саадагын тагынарда,
Саҥыскан уйа бу тарткадый,
Курдактарын курчанарда,
Кускун уйа эм тарткадый...
Эjезибиле эзендежип,
Эрjине адын бура тартты.
Эскирер айдыҥ ÿч jаҥыда
Эбирерим – деп, ол jартады.
Одус кöстÿ турнабайды
Оҥ карманга сугуп турат.
Тогус айры тоҥыракты
Сол карманга салып турат.
Атту-чуулу Очы-Бала
Ары болуп атанып ийди.
Азык-тÿлÿк ол албады.
Анда курсак кöп эмей – дийт.
Арчымак неме бир тутпады.
Алтайда тере кöп эмей – дийт.
Jалбыш jалду Очы-Jеерен
Jажыл тууга бут тийбеди.
Jаан-jаан тайгалардыҥ
Jарын бойго тееп ашты,
Jабыс-jабыс тайгалардыҥ
Jал-агашка тийбей барды.
Казай баскан ол jеринеҥ
Кара кöрнöö от кайнады.
Тееп ийген ол jеринде
Теп-тегерик кöлдöр артты.
Алын туйгак тийген jердеҥ
Арсал тайга эм чарчалат,
Кийин туйгак баскан jерде
Килеҥ кайа быjырап калат.
Кеен бÿткен Очы-Jеерен
Кеҥ öзöктö керилген jÿрет,
Атту-чуулу Очы-Jеерен
Ач öзöккö артылбай jÿрет.
Ай канатту бу эрjине
Алтан эки ÿйелÿ бÿткен,
Айлу-кÿндÿ бу jайыкла
Ар jанынаҥ кожо бÿткен...
Айга-кÿнге эм артылган
Алтын бажы мызылдаган,
Кӱнге-айга эм артылган
Кÿмÿш бажы кÿн jалтыган,
Алтан алты талалу,
Алтын-мöҥÿн эм шибеелÿ,
Jетен jети булуҥду,
Jер карабас сÿмерлÿ,
Ээлÿ бÿткен бу алтайга
Эрjине ады jетпей кайтты.
Jалбыш jалду Очы-Jеерен
Jÿс тайганыҥ ажузын
Бу тайгадаҥ ширтеп турды.
Очы-Бала бойы болзо,
Оҥ карманныҥ ол тÿбинеҥ
Одус кöстÿ турнабайды
Араайынаҥ алып чыкты,
Ончозын билип ол аларга
Орчылаҥды шиҥдеп кöрди.
Теҥери кöгин аjыктады,
Телекей кеҥин тыҥдалады.
Jер ÿстинде jетен каанныҥ
Jери мынаҥ кöрÿнип jатты.
Канча öзöк белтиринде
Кан-Jеерен атка минген
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Казыр каан бар болуптыр.
Jаантайын ла аҥдап-куштап
Jÿрер jаҥду таҥма болуптыр.
Jаҥырар айдыҥ ак толунда
Jанып келтир, аҥдап jÿрÿп.
Jер ÿстинде jетен каанга
Jакару бертир, jууп алып.
Jетен тÿмен черÿ jууган,
Алтан тÿмен калык jууган,
Кан-Тааjы-бий кату кезер
Казыр кебин тарткан эмтир...
Ак-боро атка минген
Ак-Jалаа деп баатыр уулын
Ар черÿни баштадала,
Ачулу jаман канду jууга
Аткарып эмди jаткан эмтир.
Бажын билер каан jок,
Башкарып айдар бийи jок,
Элеҥкейге jоны öскöн,
Ээн jерде бойы öскöн
Очы-Бала кыстыҥ jерин
Олjолоп, тоноп ол алар – деп,
Кал черÿге jакылта бертир,
Канын тöксин деп, тукурып ийтир.
Очы-Jеерен кулун болор! –
Ол уулына кезем айдат, –
Очы-Бала кул бöлор! – деп,
Оноҥ ары кизирт эдет. –
Ак малын айдап кел,
Албаты-jонын алып кел,
Алтай jерин öртöп сал,
Ак талайын соолтып сал! – деп,
Адыркаш jоктоҥ Јакарала,
Адазы уулын эм аткарат.
Кöс-кирбиги кандалала,
Кöҥкöрö кöрÿп тым отурат.
Ак-Jалаа – баатыр уул
Аданыҥ сöзин не укпазын,
Jакылта алган баатыр уул
Jаспас мылтык не тутпазын.
Айабас болот ÿлдÿлÿ
Айан тÿмен ол черÿлÿ,
Ат тыныжы куу тумандый,
Алып jjÿзи кызыл öрттий,
Амыр jерге чак баштаар деп,
Албаты-jонды кул эдер деп,
Ак-Jалаага эм баштадып,
Алтай jерге бу баштанып,
Ат тибиртин ойгостырып,
Ама-томо кыйгы салып,
Телекей ÿстин кÿзÿредип,
Теҥери тÿбин кÿркÿредип,
Кере-чöйö чубашпай кайтты,
Келип эмди jатпай кайтты...
Очы-Бала оны кöрÿп,
Оос кырыла каткырып ийди.
Очы-Jеерен адына минип,
Оноҥ ары аҥдай берди.
Эрлÿ бÿткен Очы-Балам
Эргекпиле шоор ойнойт,
Элезин-коо кожоҥ чöйöт,
Сабарбыла шоор ойнойт,
Салкын кептÿ кожоҥ салат.
Тууныҥ аҥын тууга адат,
Сууныҥ аҥын сууга адат.
Камду болзо, караларын
Кайра салып, тизендеди,
Албаа болзо, артыктарын
Арта-терте тизендеди.
Кайра тиштÿ какайларды
Кары бойдоҥ иле согот,
Удура тиштÿ ушпаларды
Уучалай арта согот.
Очы-Бала – баатыр кыс
Ончо аҥнаҥ талдап атты.
Jаҥырар айдыҥ ÿч эскиде
Jанарга ойто бура сокты.
Очы-Jеерен омок ады
Озогы jолын ойто кöстöйт.
Очы-Бала – баатыр бойы
Орчылаҥга кожоҥ чöйöт.
Jаан-jаан тайгаларга
Jараш jеерен тийбей ажат,
Тереҥ-тереҥ теҥистерге
Куйрук тийбей кечип барат
Арта салган арчымагы
Ат соорызын бöктöгöн, •
Алдындагы бöктöргöзи
Ат кулагын ажып калган.
Очы-Бала келип jадат,
Орчылаҥ болзо кайкап артат.
Jети тÿҥей тош тайгадаҥ
Jерин кöрÿп, шиҥдеп турды.
Аjыктап эмди мында турза,
Аттаҥ кöп аттар анда,
Эбиреде кöрÿп турза,
Элдеҥ кöп элдер анда.
Ак-Jалаа – каан уулы
Алтайына кирген эмтир,
Канча jÿзÿн кал черÿлÿ
Кайра болбой тÿшкен эмтир.
Мал тебеезин jети айланып,
Малын черÿ курчап койтыр.
Алтай jерин алты оролто
Алыптары туруп алтыр.
Каанныҥ уулы – Ак-Jалаа
Тайга кептÿ эт туураган,
Талай кептÿ аракы jууган,
Кал черÿзин суузындайт,
Канча jÿзÿн азырайт.
Очы-Jеерен атка минген
Очы-Бала – баатыр кыстыҥ
Барган кÿнин угуп алган,
Бурылар кÿнин сезип алган,
Кетеп эмди отурып jатты. .
..Эскирген айдыҥ ÿч эскиде
Эмди черÿ кöрÿп турза,
Кÿреҥ туман кÿзÿреп чыкты,
Кÿнниҥ кöзин бöктöй алды,
Ак тумандар аймап чыкты,
Айдыҥ кöзин бöктöй алды.
Очы-Jеерен оныҥ ады
Орчылаҥ тошто бийик турды,
Очы-Бала баатыр бойы
Ондо база jалтырт этти.
Баатыр кыс келип jат! – деп,
Бастыра черÿ тÿймеп чыкты.
Очы-Бала ол эмтир – деп,
Ончо черÿ соой тÿшти.
...Кыс чырайы – кызыл чолмон
Кыр бажынаҥ кылбырап турат.
Канча тайга ол бажынаҥ
Казырланбай сурап угат:
Ак малым амыр ба? – дийт,
Албаты-jоным эзен бе? – дийт,
Элеҥкейге бÿткен jонго
Ээ кайдаҥ келген? – деди
Каан билбеген кайран меге
Каан кайдаҥ келген? – деди. ...
Мыны уккан Ак-Jалаа
Мыкынданып, туруп чыкты.
Ууртында суу бардый,
Удура эрмек айт болбоды.
Очы-Баланыҥ айткан сöзи
Ок тийгендий чечен эмтир,
Чыгара тынып ол ийерде,
Чаҥкыр кайа jарыла берди.
Бажы бийик тайгалардыҥ
Баштарынаҥ сай сайалат,
Тÿби тереҥ талайлардыҥ
Тÿн бÿдÿжин чакпын jунат.
Канча тÿмен кал черÿ
Кайкаганду оозын ачты.
Каан уулы Ак-Jалаа –
Канайдар база – каруу берди:
Ак малыҥа олjо кирген,
Апаратан бис мында – дийт, –
Алтайыҥа тÿбек тÿшкен,
Тÿймедетен бис мында – дийт,
Очы-Jеерен кайран адыҥ
Ойто катап кулун болор,
Очы-Бала сен бойыҥ
Олjого барып кул болорыҥ!
...Айтпас сöсти ол айдарда,
Ачынбас баатыр кыс ачынды.
Кородоткон ол сöзине
Коркыбай мындый каруу берди:
Элеҥкейдеҥ эмди слерге
Элбек малды кем берген?
Эркетендÿ алтайыма
Эдÿ каан кайдаҥ келген?..
Jеезелÿ бÿткен ол jериҥе
Jедеримди кöрÿп ал – дийт, –
Jер каптыртып ол кааныҥды
Jеҥеримди билип ал – дийт.
Коозо болгон ол jööжöмди
Коштожойын мен сеге – дийт,
Колдомдожып, кара каныҥ
Тöгÿжейин мен сениҥ – дийт,
Очы-Jеерен ат качан да
Ойто катап кулун болбос,
Очы-Бала öлÿп те jатса,
Опту каанга кул болбос.
Атту-чуулу Ак-Jалаа
Айу кебин эм тартынды.
Алтан тÿмен ар черÿзи
Аар-калап белен болды.
Оос ачарга эм jетпеди
Очы-Бала каткырып нйди.
Ööш тартынып öчтÿ бала
Öчöлгöндÿ сурап турды:
Уйга бÿткен узун куйрук
Сеге бӱткен, каанга – деди,
Уйалбайтан калыҥ маҥдай
Умзанып келген сенде— деди.
Ийтке бÿткен jылбык куйрук,
Ийт-та-та-кай сенде – деди,
Ичсе-jизе, тойбос карын,
Истежип келген сенде – деди.
Тизендеп алган тизÿлÿ аҥын
Ат ÿстинеҥ аҥтара салды.
Камдулардыҥ караларын
Калырт-кÿлÿрт тÿжÿрип ийди.
Алтан кулаш ак ÿлдÿни
Айга-кÿнге jаҥый тудат.
Кÿмÿш-болот бир ÿлдÿзи
Кÿнниҥ кöзин кöмÿп турат.
Очы-Jеерен омок аттыҥ
Оозын тартпай, божодо салды.
Ай канатту баатыр ады
Ачынып, туйлап, огура берди...
Калапту бÿткен Очы-Бала
Канатту куштаҥ тÿрген эмтир.
Jаман кÿÿндÿ Ак-Jалаага
Jалкын болуп тÿжÿп келтир.
Алтын тонду алыптары
Атту кысты аткылап турды.
Кÿлер тонду кÿлÿктери
Кÿреелей оны курчай алды.
Очы-Бала – баатыр кыс
Ортозына кире конот.
Оҥ jанынаҥ чыга конот,
Ойто катап кире конот.
Ак-Jалааныҥ черÿлерин
Алтан муҥнаҥ кезип турат,
Тöмöн -öдÿп, jутпаларын
Тöртöн муҥнаҥ кезип турат.
Аттыҥ каны эм болгожын,
Аҥданган талай болуп агат,
Эрдиҥ каны эм болгожын,
Элбек теҥис болуп кайнайт.
Саадак туткан кыстыҥ колы
Салкын соксо, ол эҥилбейт.
Улдÿ туткан оныҥ колы
Изÿ оттоҥ чек jалтанбайт.
Курдак салган ол белине
Кускун-октор тыгынбас болды.
Баатыр кыстыҥ бар кÿчине
Бастыра черÿ чыдашпай турды
Каан уулы Ак-Jалаа
Кара jаҥыскан артпай кайтты.
Ого дезе Очы-Бала
Ок jетпестеҥ jаба jетти.
Колдомдожып тудушпастаҥ,
Комудалын угушпастаҥ,
Атту-чуулу Очы-Бала
Аар-калап Ак-Jалааны
Ат ÿстинеҥ аҥтара тартты,
Ач белин сындыра тепти.
Эки тÿҥей ол карызын
Ээп-бÿгÿп, сый тудала,
Эрлÿ уулдыҥ эт-jодозын
Эки башка сый соголо,
Ак-Боро деп ол адына
Арта салып бöктöрöлö,
Ат ÿйгенин ушта тартып,
Арт-учында кыс jакыды:
Ак-Jалааныҥ алтын сööгин
Адазына апарып бер.
База черÿ ийбезин де,
Баатыр бала бар мында де...
Очы-Бала эм тирÿ деп,
Ончозын тöкпöй айдып бар.
Очы-Jеерен бу адыма
Ок тыгынып, öтпöс jаҥду,
Очы-Бала бу бойыма
Отту jуу тийбес jаҥду.
Öчöбöсти öчöгöн учун,
Öлÿмин келип алган ол де,
Jеҥдирбесле jеҥишкен учун,
Jеҥ jастанып, jыгылган де, –
Мынайда jакып, Очы-Бала
Минген ады – Очы-Jееренди
Jалбыш jалын jaйa сыймап,
Jаш öлбҥгö агытпай кайтты.
Ары-бери ол аҥданып,
Агын-кутук суудаҥ амзап,
Ат-эрjине отой берди...

Калапту бÿткен Очы-Балам
Канду кебин ушта сокты,
Карчый-терчий салакташкан
Кöö-куйагын чече тартты...
Бу ла öйдö бир тыҥдаза,
Очыра-Манjы ол эjези
Очы-Балага айдып турат:
Акыр, сыйным, сен канайттыҥ?
Ар черÿни кырдыҥ – деди,
Аттар канын тöктиҥ – деди,
Алтайыҥды не быртыттыҥ,
Ак-Jалааны не öлтÿрдиҥ?
Бажыҥ билер кааныҥ болор,
Башкарып айдар бийиҥ болор,
Кааны jокко эм jадарга,
Бийи jокко сен jÿрерге
Биле-тура эм кылындыҥ,
Тÿбектиҥ тÿбин тÿженбедиҥ?!.
Атту-чуулу Очы-Бала
От чырайы – кызыл чолмон
Оозын кыҥыс ол ачпады,
Оҥдоп эрмек эм айтпады,
Эрин тижин ээй тиштенет,
Эрлÿ бойго ол иженет.
Кÿнге кÿйбес кÿреҥ таштый,
КÿлÿмЈи jайып, отура тÿшти.
Анча-мынча болбой jадып,
Айга кÿйбес алтын таштый,
Амыр jадып уйуктай берди...
Аш берерде, аш jибеди,
Аштадым деп, ол айтпады.
Суу берерде, суу ичпеди,
Суузадым деп, сурабады.
Jети кÿнге уйуктап jатты,
Jерди каран тыҥдап jатты...
Jаҥырар айдыҥ ÿч jаҥызы
Jаҥып ойто эм jарыды,
Атту-чуулу Очы-Бала
Араай-тымык эм ойгонды...
Ойгонып эмди ол алала,
Очы-Бала туруп басты.
Боjотыныҥ боро талай
Борлоп-шорлоп агып jатты.
Бу талайдаҥ баатыр бала,
Бууры jымжак jунунып алды.
Канча jууныҥ кöö-куйагын
Катай-тетей катап кийди.
Очы-Jеерен омок адын
Ойто катап ээртеп ийди.
Очыра-Манjы эjезине
Ол мынайда айдып турды:
Эскирер айдыҥ ÿч jаҥыда
Эбирип ойто мен jанарым,
Эртен-соҥзун не болорын,
Эзен jÿрзем, мен айдарым...
Ак малаарды кичееп jадаар,
Албаты-jонды башкар jадаар,
Очы-Jеерен канатту атка
Ойто такып минип ийди...
Jаан-jаан талайларды
Jарт jеринеҥ кечип барды,
Jабыс-jабыс тайгаларды
Jаҥыс тынып ажып jÿрди.
Канча jÿзÿн кат ÿйелÿ
Кара тайга бажына
Канатту бÿткен Очы-Jеерен
Катап jетпей эмди кайтты.
Jÿс каанныҥ малы анда,
Очы-Jеерен олорды кöрöт,
Jÿс каанныҥ jурты анда,
Очы-Бала шиҥдеп кöрöт.
Катап шиҥдеп кöрÿп турза,
Кан-Jеерен атка минген
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий,
Айланар айдыҥ ак толунда,
Аҥдап-куштап ол jÿреле,
Алтайына jанган эмтир.
Ак-Jалаа деп jаҥыс уулын
Аптап-эмдеп jаскан эмтир. ...
Jер ÿстинде jетен каанныҥ
Черÿзинеҥ черÿ jууган,
Алтай сайын алтан каанныҥ
Алыбынаҥ алып jууган,
Ак-Jалаага эм баштадып,
Очы-Бала jуртын jуулап,
Ойто ийип jатпай кайтты.
Оны кöргöн Очы-Бала
Оос кырына кÿлÿмjи jайды,
Очы-Jеерен адына минип,
Ойто ло катап аҥдай берди.

Эскирер айдыҥ ÿч jаҥыда
Эбирип Очы-Бала jанды,
Jерин кöстöп, jелип jадат,
Jолын алып, jортуп jадат.
Тарлан-коо кожоҥына
Таш бажынаҥ чечектер öзöт,
Элезин-коо кожоҥыла
Эмил агаш бÿрин jайат.
Балалу куштар балазын таштап,
Баатыр кысты ÿдеп учат.
Ончо аҥдар одорын таштап,
Очы-Баланы ээчий угат.
Очы-Jеерен оныҥ ады
Кылган öлöҥ кыйа баспайт,
Бÿдÿн öлöҥ бÿрте баспайт...
Теҥериге jöлöнип калган,
Телекейле биригип калган,
Кöк агаштаҥ бÿр jайылткан,
Кöк алтайга бÿр томулткан
Jети тÿҥей кöк тайгага
Jеде конуп келбей кайтты.
Jер-алтайын аjыктап турза,
Jебре-баЈырт черÿ болтыр,
Ак малын айдап алтыр,
Албатызын курчап койтыр...
Очы-Jеерен ол эрjине
Коо тайгадаҥ кöрÿнип келди.
Туу кеберлÿ турган атты
Турган черÿ кöрÿп ийди.
Очы-Бала – ойгор кызым
Теҥери тÿбин тозуп чыкты.
Атту-чуулу баатыр кысты
Ак-Jалаа аjыктап турды.
Кийген кийим-топчызына
Кижи кöзи бöктöлип турат.
Баатыр кыстыҥ ол кебинеҥ
Бастыра черÿ айап турат.
Ажар кара тайга баштаҥ
Атту-чуулу Очы-Балам
Эбирип ойто jанып jада,
Экинчиде айдып турды:
Кыйгы салып jуу келген бе,

Кандый мындый черÿ? – деди, –
Кылыш тудуп чак тÿшкен бе,
Кезебес кандый таҥма?! – деди.
Алаатып эмеш турала,
Ак-Jалаа удура айтты:
Эреени jок тартыжарга
Экинчи катап мен мында!
Куч ченежип тудужарга
Кÿлÿк бойым мен мында!
Очы-Jеерен о мок адыҥ
Ойто катап кулун болор,
Очы-Бала баатыр бойыҥ
Олjолодып, кул болорыҥ!..
Öчкöн одым кÿйген! – деди,
Öлгöн бойым тирилгем! – деди, –
Öч аларга мен келдим,
Öчöжип, jууда öлöдиҥ бе,
Ööн jоктоҥ бу олjого
Öскÿс бойыҥ киредиҥ бе?!.
Оос кырынаҥ Очы-Балам
Ойто ло катап каткырып ийди:
Амадуум бар – аларым,
Акыр, тартыш кöрöлик – дийт, –
Бар кÿчимле мен тудайын,
Кöп адыжып, мерген болбос,
Слер аткар, мен атпайын,
Кöп айдыжып, чечен болбос,
Слер айткар, мен угайын...
Алтан тÿмен ол черÿлер
Алып кысты курчай алды.
Айан тÿмен кöп баатырлар
Адын jыгар эбин шÿÿшти.
Оос кырынаҥ Очы-Бала
Ойто ло катап кÿлÿмjи jайды.
Ӱлдÿлеп чапкан ол jеринеҥ
Ӱзÿлип jерге эди тÿшпейт.
Саадак тийген ол jеринеҥ
Салактап эмди каны тамбайт.
Тöмöн öдÿп, Очы-Бала
Тöртöн муҥнаҥ кезе берди,
Ары öдÿп, Очы-Бала
Алтан муҥнаҥ бÿрте берди.
Ала койгон ол алыптар
Аҥдангылап, арттар ажат.
Кÿчÿркеп туткан ол кÿлÿктер
Кÿлÿлÿдий, кÿкпес барат.
Кöрöр-угар öй болбоды –
Кöп черÿлер эм jалмалат.
Айдар-тудар арга чыкты –
Ар черÿлер астап jадат.

...Каан уулы – Ак-Jалаа
Кара jаҥыскан катап артты.
Оо-боо эм jетирбей,
Очы-Бала оны аттаҥ
Оҥ jанына jайа сокты.
Аттаҥ ла келип ол тÿжерде,
Арка-белин сый тебеле,
Ак-Борого арта салат,
Омуртка оööгин ооктойло,
Оны база коштоп турат.
Ак-Jалааныҥ Ак-Борозын
Агыдардыҥ кажы jанында
Бажында ÿйгенин ушта тартып,
Баатыр кыс айдып турат:
Ак-Jалааныҥ алтын сööгин
Адазына ойто апарып бер.
Эреендÿ болуп, эки келген.
Экинчи катап öлтÿрткен де,
Калапту бÿткен каан болзо,
Кайран уулын эмдегей де...
Öлбöс тынду каан да болзо,
Öлÿмин эмди сакызын де,
Öштöп ойто келбес болзо,
Öнöтийин тийбезим де...
Jуулган ийдем бу бойымда,
Jууга кÿÿнзеп, мен барбазым.
Кайра ойто öштÿ келзе,
Кайран бойым кул болбозым...
Аттыҥ бажын ары бурып,
Агыдып ийди Очы-Бала.
Ай канатту Ак ла Боро
Алтайын кöстöп шуҥуп jадат.
Кугарган сööкти коштоп алып,
Курсак jибей ат учуртат.
Ээзиниҥ сööгин эм jетирип,
Эртен-эҥир билбей турат.

Атту-чуулу Ак-Jалааныҥ
Алтын сööгин алтайына
Ак-Борозы jетирип келди.
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Кайран уулын эм кöрöлö,
Ачынбас бойы эм ачынды,
Айу болуп огура салды,
Коркыбас бойы эм коркыды,
Кос тайанып, ыйлай берди.
Элеҥкейге малы бÿткен,
Ээн jердеҥ бойы бÿткен,
Тегин jаткан баатыр кысла
Тееркешпезем эмди кайдар...
Кал черÿни кестир салдым,
Калык-jонды кыйнап салдым.
Кöл болгодый кан тöгÿлди,
Кöп болгодый jÿрÿм барды.
О-о калак ла о-о калак,
Отурган бойым кайттым не?!..
Jуулап келгенди jандырбас,
Jууга бойы ол кирбес,
Киндиги jок баатыр кысты,
Килеҥ тайгадый ол кезерди
Кижи кире бодобой jÿрÿп,
Кинчегин ойто бойым кöрдим,
Кижи бойым кайттым не,
О-о калак ла о-о калак?!
Коронду мындый сöстöр айдат,
Кöнöккö кöстиҥ jажы толот...
Экинчи катап öлтÿрткен
Эрлÿ уулын эмди кöрöт,
Эрмек айдып болбой турды,
Эбин таап болбой барды...

...Очы-Бала баатыр кыстыҥ
От-айагын кöстöп барак.
Оныҥ баскан jол-jоругын
Оноҥ ары истеп базак...
Очы-Jеерен омок адын
Очы-Бала агыдып ийди.
Талкан-кÿли чачылган
Таш öргöгö кирип барды.
Оҥбос болот ÿлдÿзин
Очы-Бала илип салды.
Алтан кырлу ол мылтыгын
Арка бойдоҥ чупча тартты.
Эjезиниҥ эм jанына
Эмди баатыр кыс отурды.
Очыра-Манjы оны кöрÿп,
Ол ло тарый айдып турды:
Акыр, сыйным, сен канайттыҥ,
Алды-кийнин сананбадыҥ?
Болгооны jок керек эттиҥ,
Болбос jеткер баштап салдыҥ!
Экинчи катап элдиҥ канын
Эжип болбос талай эттиҥ.
Аттар сööгин ажыра кертип,
Ажузы jок тайга эттиҥ.
Эне-тöрöл бу алтайды
Эки катап кан будыды.
Кижи бажы эм чогулып,
Килеҥ тайга болуп артты.
Кинчектÿ керек эдериҥде,
Кийин jаныҥ кандый болор?
Ак-Jалааны öлтÿрип койдыҥ,
Алын jаныҥ кандый болор?..
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Канча каанныҥ jерин билер.
Качан да тегин эмес эмей,
Кайра келбес деп, кем билер?
Кижи каны ол суузынду,
Кижи сööги ол тайакту,
Кижи бажы бир айакту,
Кижи тили бир jалмышту,
Килеп билбес ол кылыкту...
Кан-Jеерен деп ол ады –
Кара Эрлик энчизи – дийт.
Кан-Тааjы-бий – каан бойы
Кара jердиҥ jутпазы – дийт.

...Атту-чуулу Очы-Бала
Айткан сöскö унчукпады.
Эjезиниҥ эрмегине
Эптÿ каруу jандырбады.
Кыс чырайы бу кенете
Кызыл чолмон кубула тÿшти.
Кÿнге кÿйбес кÿреҥ таштый,
Кÿлÿмзиреп ол отурды.
Анча-мынча эм сананып,
Айга кÿйбес ала таштый,
Алтын кÿнниҥ как бойындый,
Амыраарга jада берди.
Эт-jÿреги элиреп jадат,
Эки кöзи сурлап jадат.
Jаан уйку jаба базат,
Jаан санаадаҥ амыр алат.
...Jаҥырар айдыҥ ÿч jаҥыда
Jаражай баатыр кыс ойгонды.
Ак арчуулын ала койып,
Аруланып, ол jунунды.
– Адаҥ, jакшы амырадым – дийт,
Акыр, кайда барайын – дийт,
Эмди нени кöрöйин – ; дийт,
Эмди нени эдейин – дийт.
Каjутыныҥ кара талай
Кайнап-шуулап агып jатты.
Очы-Бала ого барып,
Ончо бойын jунуп алды.
Ол талайдаҥ jунунала,
Омок-седеҥ боло берди.
Ажылбаган арт-ажулар
Араайынаҥ эм кычырды.
Кечилбеген кöп кечÿлер
Келерин оныҥ сакып jатты.
Оттыҥ отко кÿйбегендий,
Омок согот jаш jÿреги.
Олjо-тÿбек jок болгондый,
Ойноп чыкты кан-jÿрÿми.
Ат-эрjине Очы-Jеерен
Арка-туудаҥ шуулап тÿшти.
Алтын сынду Очы-Бала
Адын ойто ээртеп турды.
Отура тÿжÿп, Очыра-Манjы
Ойто ло сыйнын кайкап кöрди.
Айлана согуп, Очы-Бала
Айдып мында турбай кайтты.
Кан-Тааjы-бий алтайына,
Кажы, барып кöрöйин бе?
Кату каанныҥ ол чырайын,
Канайдар эмеш, кöрöйин бе?
Килеҥкей бÿткен каан болзо,
Кижи кептÿ куучындашкай.
Килебес, jаман кижи болзо,
Кийин jанын бойы билгей.
Улуркап, jуулап ол турганда,
Уйалар кижи мен бедим – дийт.-
Öлÿмди некеп ол турганда,
Öткÿре jÿдек мен бедим •— дийт..
Кан-Тааjы-бийдиҥ казыр jерин
Кайып кöрöр кÿÿни келди.
Амырап алган Очы-Jеерен
Адын катап шиҥдеп кöрди.
Алтан чечек jула тартып,
Араjан эдип, таптай берди.
Коҥыр-коҥыр чечектер ÿзÿп,
Короjон эдип jепсей берди».
Кайыҥ бÿрин кармай алып,
Кара тажуур ол jазады.
Терек бÿрин jула тартып,
Тере тажуур бу jепседи.
Апту таштар ол тоолойло,
Алтын акча белетеп алды.
Мöндÿр тожын ол тоолойло,
Мöҥÿн акча jазап алды.
Короjонныҥ эҥ койузын
Корголjын тажуурга уруп алды.
Араjанныҥ эҥ ачузын
Алтын тажуурга толтыра урды.

...Очы-Jеерен кайран адын
Олдоп-солдоп ээртеп турат.
Алтын-сары ÿйген сугат,
Ай сулугын jылдыра тартат.
Jалбыш jеерен коолы орто
Jажыл-кöбöҥ токум салат.
Jÿс колоҥду кÿлер ээрди
Jууй тудуп, арта -салат.
Катамалду кат куушканды
Катай тудуп, jылдырып ийет.
Тöртöн jÿзÿн кöндÿргени
Тöш алдыла кечире тартат.
...Албаа аҥныҥ терезинеҥ эткен
Ай капталды бойы кийет.
Табышкан улус кöс кылбыгар
Тана-топчы jалтырт эдет.
Канча jууда кайылбайтан
Кат куйагын катап кийет.
Кöрнöö отко ол кÿйбейтен
Кöö-куйагын бектеп турат.
Теҥериниҥ чолмонындый,
Тегиндÿ эмес чечектÿ,
Кöк булуттый кöк арчуулла
Кööркий бала бажын оройт.
Алтан алты капылгалу
Алтын сÿрлÿ ар öдÿгин
Ала койып база кийет.
Кижи -будын эм ойбойтон
Киш терези укту öдÿк,
Алаканы торсобойтон
Алу терези – агас меелей...
Алтан кулаш ак ÿлдÿни
Ала койып, ол тагынды.
Учпа кара бу jыданы
Учынаҥ тудуп, бек тагынды.
Тогузон эки бек толукту
Тынду кастак база алат.
Jÿс текпелÿ темир jааны
Jÿрек бойго быйанду тудат.
Адыныҥ оозын бурыырдаҥ озо,
Ары болуп jортордоҥ озо,
Очыра-Манjы эjезине
Очы-Бала jакып турат:
Ак малыгар божотпогор,
Амыр-энчÿ бойыгар jаткар.
Албаты-jонды тенитпегер,
Алтайаарга jуртап арткар.
Алты jылдаҥ мен jанбазам,
Ат öлгöни чын болор.
Jети jылдаҥ бурылбазам,
Бойым öлгöним бу болор, –
Калганчы сöстöрин айдала,
Канатту jееренге мине сокты.
Кан-Тааjы-бийдиҥ алтайына
Калапту баатыр кыс атанды.
...Ат ийдезин кöрöр деп,
Кара-сары талайларды
Калыдып, эмди ол сундуртат.
Салымы башка Очы-Бала
Сыбыскы болгон ол ÿниле
Сыылада кожоҥ чöйöт.
Комургайдаҥ коо ÿниле
Коолодо .кожоҥдоп jÿрет.
Эрjинелÿ Очы-J-еерен
Одус тууны оодо тебет,
Эркетендÿ Очы-Бала
Элезин кожоҥ чÿмдеп барат.
Jайалгалу ол ÿнинеҥ
Jараш сöстöр ол тöгÿлди.
Бычалгалу бу ÿнинеҥ
Быйанду сöстöр эм урулды.
Ат бажындый алтын кÿÿк
Ат ÿстиле учуп jадат,
Кой бажындый коҥыр кÿÿк
Кожоҥын истеп, барып jадат.
Баатыр кыстыҥ кожоҥын
Бар тындулар тыҥдап калды.
Чечен айткан ол сöстöрин,
Чечегин jайып, туулар укты.
Jеерен аттыҥ jелижине
Jер селеҥдеп jатпай кайтты,
Очы-Бала кожоҥына
Орчылаҥ jайкал jатпай кайтты.
...Бойы j уулап ол келгенди
Божодор jаҥы jок бÿткен,
Чакты баштап келген бийди
Чак-тÿбекке саларга бÿткен
Атту-чуулу Очы-Бала
Алтайынаҥ не чыккан деп,
Айлынаҥ канай ыраган деп,
Алтан каан эмди кайкайт,
Аайын таап болбой турат...
Öлöҥ чилеп, бу алтайда
Öштÿлер jылыжып jаткан тушта,
Кан-Тааjы-бийдиҥ каралу jуртына
Канайып бараткан болотон деп,
Каандар ортодо кайкал jÿрди,
Каруузын таап болбой турды.
Ööндÿ бистеҥ ол jалтанбас,
Öрö бийиктеҥ ол айабас,
Öлöрин билбес баатыр кыс,
Öчöжип эмди бу келеле,
Öлгöнин кöргöйис деп,
Öҥи-jÿзин билгейис деп,
Öлтÿрткен черÿниҥ ол билези
Öштöп-каргап эмди турды,
Ööш тартып тÿкÿре берди.

...Омок-jимек Очы-Jеерен
Оодылбас тайганы оодо тебет.
Очы-Бала баатыр кыс
Орчылаҥныҥ jолын öдöт.
Кÿзÿреп jадар бу тайгадаҥ
Кÿлÿрт эдип тÿже конды.
Кÿлÿк каанныҥ jерин кöстöп,
Кÿн алдыла чöйилтип jадат.

...Одус jердеҥ ол ÿйелÿ
Кара тайга колтугына
Очы-Jеерен оныҥ ады
Ос-бос тура тÿшти.
Алын колын ол алынбай,
Кийин будын ол тартынбай,
Тегерик тÿҥей кара кöзи
Теҥери тÿбин эмди шиҥдеп,
Эки тÿҥей кайчы-кулак
Элий-селий jерди тыҥдап,
Тымый тÿшпей эм канайтты.
Атту-чуулу Очы-Бала
Ат ÿстинеҥ jайылып тÿшти.
Jалбыш jеерен бу адынаҥ
Jайнаган кептÿ сурап турды:
Колтугымныҥ канады – дийт,—
Кожо jÿрген нöкöрим – дийт, –
Öлö берзеес, сööгис jаҥыс,
Öзö берзеес, салымыс jаҥыс,
Алдыбыста не болорын
Аайлап ийдиҥ сен эмеш пе?
Бир тÿбектиҥ jарт-быжузын
Билип койдыҥ ол эмеш пе? –
Ак арчуулын ала койып,
Адыныҥ бажын арчып турат.
Алды-кийнин эбире базып,
Айткан сöзин тыҥдап угат.
Очы-Jеерен -— калапту ат
Ого эмди айдып турат:
Кара тайга колтугында
Кажыкча ла кара неме, •—
Калак, не ол болотон?..
Алтыгы учы – алтыгы ороон.
Ого барып, ол торгулат.
Ӱстÿги бажы – Уч-Курбустан,
Ӱч айаста ол торгулат...
Туура барар jолы jок,
Туйка öдöр аргазы jок,
Натазыныҥ буудагы бу,
Шиҥдеп оны сен кöрзöҥ – дийт,
Jажыды jаан кандый буудак,
Jартап оны сен кöрзöҥ – дийт.
Очы-Бала – ойгор кыс
Оҥ карманын ол кодорды.
Тогус кырлу одус кöстÿ
Турнабайды чупча тартты.
Кара тайга колтугында
Кандый jеткер – шиҥдей берди.
Аай-тööйине эм чыгарга
Айланыжып, аjара берди.
Кöрÿп-сезип турар болзо,
Кöргöн кöзи кöл кеберлÿ,
Турган бойы туу кеберлÿ,
Ачкан оозы ай-тамыдый,
Алкы бойы ар тайгадый,
Эҥчейишкен эки мÿÿзи
Эки сÿмер тайга кептÿ,
Эки тÿҥей ол кулагы
Эки jылым кайа кептÿ,
Кийик дезе, тÿк билдирбес,
Кижиге чокум jÿзи кöрÿнбес,
Сол мÿÿзине оныҥ болзо,
Тогузон бука сööги каткан,
Оҥ мÿÿзине эмди болзо,
Одус бука сööги каткан.
Ары öткöнниҥ адын jудар,
Ак булутка алып чыгар,
Бери öткöнди бедиреп jудар,
Бек тайгага берче согор,
Кызарып агар каны jок
Кубулгазынду неме эмтир,
Кыйылып öлöр тыны jок
Кей-кебизии неме эмтир.
Кан-Тааjы-бийдиҥ канду jерин
Канча jылга ол корыптыр,
Каан кижиниҥ буудагы болуп,
Канча чакка ол туруптыр.
Оны кöргöн Очы-Бала
Оп-соп тӱже берди,
Адыла экÿ шÿÿжип,
Арга-сÿме бедирей берди.
Бу ла турган бу jеткердиҥ
Белиндеги бек бÿткен
Эки jалбак эн эдин
Эрей-бычай эм кезеле,
Тöҥ-тöстöклö кожо бÿткен
Тöрт санын туй кÿлизе,
Токтодор арга бар эмтир, –
Ай-судурдыҥ айтканында
Андый арга билдирди.
Адыла кожо эм jöптöжип,
Артык неме чат таппады...
Оны чыдап туткадый,
Оны кÿлип jыккадый
Бир де баатыр келбейтир,
Бир де баатыр сеспейтир.
Оныҥ учун канча чакка
Каанга буудак болуп турган,
Оныҥ учун каан jуртына
Кату куйак болуп арткан.

...Арт-учында Очы-Jеерен
Ат-эрjине мынайда айдат:
– Алтан кулаш ак ÿлдÿÿҥди
Алып меге бер – деди. –
Алтан кулаш кöк jыдаҥды
База кожо бер – деди. –
Турган бойыҥ Очы-Бала
Тогус айры ол канатту
Кара мÿркÿт болуп кубул,
Теҥериниҥ тÿбине чыгып,
Ак булуттыҥ ары jанынаҥ,
Айдары jок ыраак jердеҥ
Аjыктап, мени кöрÿп отур...
Айткан jöплö Очы-Бала
Алтан кулаш ак ÿлдÿни
Айга-кÿнге jаҥый тутты,
Алтан кулаш кöк jыданы
База кожо алып чыкты...
Турган бойы Очы-Бала
Тогус айры ол канатту
Кара мÿркÿт ол болуп,
Теҥериниҥ jети кадына,
Тереҥ ле бийик ол jерине,
Тургуза ла кубулып чыкты.
Ак булуттар ары jанынаҥ,
Кöк булуттар кöлöткö jанынаҥ,
Кöк бука ла jеерен атты
Кöрÿп эмди отурбай кайтты.
Ай канатту Очы-Jеерен
Алтан кулаш ак мÿÿстÿ,
Jети jашту jеерен бука,
Jер-алтайдыҥ ээзи болуп,
Тургуза ла кубула тÿшти.
Алтан кулаш ак ÿлдÿни
Оҥ мÿÿс эдип ийди.
Алтай кулаш кöк jыданы
Сол мÿÿс эдип ийди.
Ат казазын казалап,
Ачу-корон бустап турат,
Уй казазын улалтып,
Узун-узун мööрöп турат.

...Кöл ээзи кöк бука –
Кöрÿнбес бÿткен ол куулгазын,
Кöрÿп мыны кайкап турат,
Кöс кандалыл, айдып турат:
Jердиҥ ÿстин jети айлангам,
Jетен каан jерин öткöм,
Алтай тÿбин алты айлангам,
Алтан каан алтайын кöргöм...
Jе jети jашту jеерен буканы
Канайып, калак, кöрбöгöн болтом?!
Jердиҥ ээзи jеткер болзо,
Канайып ого туштабаан болтом?!.
«Бу натазы болотон?!» – деп,
Тееркеп-кайкап ол келгенди
Тирÿге ле бу мÿÿзиме
Иле.согуп, кадырып койотом.
«Бу натазы болотон?!» – деп,
Бустап-сыктап ол келгенди
Бу алтайга мен божотпой,
Булутка кöмö сайып салтам...
Jе jеерен бука бустап турат,
Jер-тамыны ойгос турат,
Ат казазын казалап турат,
Айдып, оны ченеп турат:
Аттыҥ сööгин тоолойло,
Арсал тайга не тургускан?!
Эрдиҥ сööгин чечкелейле,
Эрезин тайга не кадагаҥ?!.
Ары. öткöнди аайлап укпай,
Алтын тууга jаба сÿскеҥ!
Бери öткöнниҥ бегин билбей,
Берчит ташка оодо сÿскеҥ!
Кöл кеберлÿ ол кöзиҥе
Кöрÿнерге келген эдим,
Тайга кептÿ ол мÿÿзиҥе
Табарарга барып jадым...
Сениҥ кÿчиҥ кандый кÿч,
Серпип кöрбöс мен кайткам!
Сениҥ мÿÿзиҥ кандый мÿÿс,
Селгееп кöрбöс мен кайткам!

...Кöрöр-угар эм болбоды –
Кöл ээзи кöк бука
Jер киндиги кара ташка
Jеерен бÿткен ол буканы
Jемире челип ийер деди.
Jылдык jердеҥ jыт алышты,
Айлык jердеҥ аай билишти.
Сÿмер-сÿмер тайгалардый,
Сÿксейижип тура берди.
Калыҥ кара кайалардый,
Казыр кептÿ тургулай берди
Эки бука эмди мында
Эреени jок тартыжа берди.
Кöс jетпестеҥ  кöбöҥ чöлдöр
Кöдÿрези аҥданыжат.
Jаан-jаан jажыл туулар
Jайаҥ-быйаҥ jайканыжат.
Кату jерди бу букалар
Кажыктаҥ тереҥ чöҥÿре базат.
Тöҥ jерлерди бу букалар
Торсуктаҥ öрö толгой базат.
Jелбис кÿчтÿ jеерен буканы
Как бука кöрÿп кайкайт.
Эки оныҥ мÿÿзи курч,
Элтеп сÿзÿп болбой турат.
Кара туман эмди кайнап,
Кан алтайды бöктöп салтыр.
Боро туман эмди борлоп,
Боочы jÿзин базырып койтыр.
Очы-Бала кöрÿп ле турза,
Очы-Jеерен оныҥ ады
Озодо кÿчи астап jÿрди.
Кöл ээзи кöк буканыҥ
Кööрöм кÿчи кöптöп турды.
Ӱч теҥери ол тÿбинеҥ
Очы-Бала от алышты!
Кара мÿркÿт бойы болуп,
Канадын jайа тартып ийди,
Ээлÿ бÿткен кöк буканыҥ
Эки jарын ол ортого
Тогус айры канадыла
Толголып келип, теппей кайтты.
Оноҥ ары Очы-Бала
Тогус айры тоҥуракты
Оҥ карманнаҥ чупча тартып,
Ээлÿ бÿткен кöк буканыҥ
Эн эдин шылый кезип ийбей канайтты.
Эн эттиҥ эбине jаткан
Эки учукты кезе согордо,
Ээлÿ бÿткен кöк бука
Кöҥкöрö jыгылып, огурып ийди.
Кÿлÿк бÿткен Очьи-Балам
Кöк буканыҥ тöрт санын
Угар-кöрöргö ол jетирбей,
Учугыла кÿлий тартгы,
Эн эдиле эреп койды.
Кöк бука туруп болбой,
Кöҥкöрö тÿжÿп, огурып jатты.
Очы-Jеерен силкинип ийди,
Озогы бойы тура тÿшти.
Очы-Бала кубула тÿжÿп,
Озогы бойы ойто болды.
Очы-Jеерен адына минип,
Оноҥ ары элес этти.
Jети jаан тайга ажып,
Jети тÿҥей талай кечип,
Барбак кайыҥ ол тöзине
База ла кöрзö, jедип келтир.
Очы-Jеерен адынаҥ тÿжÿп,
Очы-Бала от камысты.
Адыныҥ ээрин jайа тартып,
Алтын ÿйген ушта сокты.
Арыган ады аҥдана согуп,
Азыранып-отоп сала берди.
Очы-Бала кööркий бойы
Отко казан азып турды.
Арыганын сергидип,
Ажаньип алган кийнинде,
Jажыл кöбöҥ токумын
Jайа таштап тöжöнди,
Кÿлер арташ ээрин
Кÿнчыгышка Јастай салды.
Ай капталга кöö тонын
Ала койып jабынды.
Эскирер айдыҥ ÿч эскиде
Эмди катап уйуктай берди.
Кÿнге кÿйбес кÿреҥ таштый,
Кÿлÿмjи jайып, jатпай кайтты.
Айга кÿйбес алтын таштый,
Амырап эмди калбай кайтты.
Jети кÿнге ол улаарбай
Jерди тыҥдап ол уйуктайт.
Мынаҥ ары не болорын
Мында jадып, каран тÿжейт...
...Jаҥырар айдыҥ ÿч jаҥызы
Jаҥы болуп, ол jаҥырды.
Очы-Бала баатыр кыс
Ойгонып ойто туруп келди.
Ӱч бÿктелген сÿт талай
Ӱлгер чÿмдеп, jымырап jадат.
Очы-Бала бу талайга
Ончо бойын jунуп турат.
Эжинип-jунунып эмди алза,
Эрдеҥ артык эрлÿ эмтир,
Кÿчтеҥ артык кÿчтÿ амтир...
Кöчÿк бойы су-алтын,
Кöгÿс бойы кöдÿре мöҥÿн,
Кирбиги оныҥ киш кылгалу,
Киндиги оныҥ туйук кептÿ,
Озöктöри öлбöс бÿткен,
Öчи оныҥ таштый бÿткен,
Калапту бойы Очы-Бала
Кара тууны адам деген,
Кату jарды энем деген,
Элеҥкейге малы бÿткен
Ээн jерге бойы бÿткен
Эркетендÿ бойлу болтыр,
Эрjинелÿ баатыр болтыр...
Кечезинеҥ кереес, артык,
Кем де jеҥип болбоодый,
Озогызынаҥ он артык,
Отко салза, чоҥбоодый.
Баатыр кыстыҥ бу jÿрÿми
Ӱч ÿйелÿ ак талайдаҥ
Ӱзези иле кöрÿнип турды.
Jараш кöзи jалкындый
Jалтанбас болуп бÿткенин
Талай бойы илелтет.
Алтын ÿйгенин ала койып,
Ары-бери экчеп ийди,
Ай канатту Очы-Jеерен
Алыс jердеҥ киштеп ийди.
Jеде конгон jеерен ады
Коолду болуп, семирип калтыр,
Коркушту jараш тойынып калтыр.
Аржан-кутук суу ичеле,
Ат тынына тын кожултыр,
Амтанду jакшы öлöҥ jийле,
Ардак-семис кубулып калтыр.
Очы-Бала омок адын
Ойто катап ээртеп ийди.
Алын-кийин колоҥдорын
Арчый-карчый тартып ийди.
Ай капталга тонын кийет,
Алтын-болот ÿлдÿзин алат.
Адып jаспас ол мылтыгын
Алтан кулаш jыдала кожо
Ала койып, jÿктенип алды.
Ончозын шиҥдеп-шикпеерип,
Очы-Jеерен адына минип,
Очы-Балам jÿрÿп калды.
Эрке бÿрлÿ ээлгир кайыҥ
Элбирежип артып калды,
Бажы барбак бай кайыҥ
Байагы jерде тура калды...
...Баатыр кыстыҥ басканынаҥ
Баспак-таштар балбарыл калтыр.
Jеерен аттыҥ тепкен jердеҥ
Jемирик кайа артып калтыр.
Тарлан-коо кожоҥ чöйöт,
Тайга-тажы тыҥдап jадат.
Ол кожоҥныҥ кÿÿзин угуп,
Ончо куштар коштой учат.
Ат бажынча алтын кÿÿк
Ат кулакка öдÿҥи эдет.
Кой бажынча коҥыр кÿÿк
Коҥкулдап, кожо учуп jадат.
Алтан jаан тайга ажарда,
Алтан алты ай таназы
Айга-кÿнге мызылдап öдöт.
Амыры jок jол öдöрдö,
Алыптар кöзи кылбыга тÿжÿп,
Алаҥ-телеҥ кайкап калат.

...Кöл ээзи кöк буканы
Кöмö тудуп кÿлигенин,
Эн эдин эрей кезип,
Эн учугын чупча тартып,
Эрлÿ кыстыҥ эм jеҥгенин
Билбес jердеҥ билип койгон,
Укпас jердеҥ угуп койгон
Jер ÿстиниҥ jетен кааны
Jеткерлÿ кайкайт ийдезин,
Алтай jердиҥ алтан кааны
Алаҥ кайкайт бöкöзин...
Кöк буканыҥ jыгылганын,
Кöҥкöрö jадып огурганын
Укпас jердеҥ уккан эмтир,
Улу тынып арткан эмтир.
Кöрбöс jердеҥ кöрÿп салтыр,
Кöс кымып, тымый тÿштир...
Кÿлÿк кÿчтÿ баатыр кысты
Кöргöнчö кöрбöйлик деп,
Кöзин jумуп, отура калтыр.
Тийгенче. ого тийбейлик деп,

Тизе бÿгÿп, тымып калтыр. ...
Очы-Бала – jалтанбас баатыр
Оноҥ бирде кöрÿп турза,
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Каан болгон алтайына
Канатту куштый jедип калтыр...
Каргана кептÿ кара малы
Каjу-jикке толо эмтир,
Кара агаштый. калык-jоны
Кара баjырт мында эмтир.
Тогус айры кара талай
Толголып, кожоҥ чöйип jадат.
Тогус тÿҥей кара тайга
Тоҥуп-изип тургулап jадат.
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Айлында эмди jок болуптыр.
Ак-Jалаа деп баатыр уулы
Айлында оныҥ артып калтыр.
Öчкöн оды кÿйÿп калтыр,
Öлгöн бойы тирилип калтыр. ...
Оны кöрÿп, Очы-Jеерен
Тÿлкÿ болуп, тÿк тамандап
Jеле базып келбей кайтты.
Оны кöрÿп, Очы-Бала
Койон болуп, коруланып,
Кокпос-кокпос jÿрбей кайтты.
Jетен тÿмен jаш келиндер
Jерге батпас кожоҥ чöйöт.
Айтканы тÿҥей ол алыптар
Анда-мында эм чубажат.
Тогузон кырлу таш öргöö
Jети jердеҥ эжиктÿ,
Кÿнниҥ кöзин бöктöп турат.
Тогус кырлу кÿлер чакы
Алты jерде туткалу,
Айдыҥ кöзин бöктöп турат.
Кÿлер чакы бу тöзине
Очы-Балам келбей кайтты.
Кÿлÿк jеерен ол адынаҥ
Кÿчтÿ бойы тÿшпей кайтты.
Jетен кезерге jеҥ туттырбай,
Jеринеҥ туура эм jайлады,
Алтан баатыр ат бербей,
Алдынаҥ эмди ол jайлады.
...Очы-Балам ол болгожын
Ак ÿлдÿзин тайанганча,
Ак мылтыгын jÿктенгенче,
Терек бÿри тере тажуур,
Кайыҥ бÿри кара тажуур,
Коро|jонду корголjын тажуур,
Араjанду алтын тажуур
Ала койып, бу тутканча,
Алын эжик ача тартты...
Тууныҥ тажын тоолоп эткен
Алтын акча,
Сууныҥ тажын тоолоп эткен
Мöҥÿн акча,
Мöлтÿреде jÿктенгенче,
Тогузон кырлу таш öргöниҥ
Бозогозын тоолоп ашты.
Алтай базып, кирип ле келзе,
Атту-чуулу Кан-Тааjы-бий
Алтын ширее ол ÿстинде
Амырап эмди отурганы
Алдына оныҥ эм кöрÿнди...

Курдак jетпес jоон мойны
Кÿн чогына кызара кÿйген,
Чара айактый оныҥ кöзи
Чагылыжып, ол кандалган.
Ээк сагалы змчек öткöн,
Эрин сагалы курлаа öткöн,
Межеликтий маҥдайлу,
Меес-каjудый ол чырайлу,
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Каан ширееде отурбай кайтты.
...Очы-Бала оны кöрÿп,
Оҥ колына тажуур тудат,
Оны тÿрген ача тартат,
Сол тизезин солып турат,
Оҥ тизеге ол чöмчöйöт.
Каан алдына кожоҥдоп,
Канча кÿнниҥ öткöнин сеспейт.
Как агаштаҥ бÿр томулта,
Кан алтайдаҥ кöк томулта,
Канча кире кожоҥдойло,
Катай эмди кöрöр болзо,
Кан-Тааjы-бийдиҥ бойы эмес,
Каан кижиниҥ jуругы болтыр..
Оноҥ ары оҥдоп кöрзö,
Оҥ jанында эжик турды,
Очы-Бала ол баатыр
Оны эмди ача тартты.
Кире конуп кöргöжин,
Ат бажындый алтын jууган,
Кой бажындый мöҥÿн jууган,
Темир тегеек тудунып алган,
Кöк jыданы кöргÿзип алган
Кан-Тааjы-бий тöр бажында
Кыскылтым алтын ол столдо
Кыйа jаткан ол отурды.
Jетен эки тарылгалу
Jес чотты алдына салып,
Jер ÿстиниҥ jетен каан
Jебрен черÿ тоозын алып,
Алтай ÿсти алтан каан
Ар черÿниҥ тоозын алып,
Канча кире ийде арткан,
Катай-тетей чотко салып,
Ай-судурды алдына jайып,
Алды-кийнин сананып,
Ажар jолын темдектеп,
Очы-Бала ол jерине
Ойто jуугa эм баргажын,
Кандый, калак, эм болор деп,
Каран болгооп отурган болтыр.
Оны кöргöн Очы-Балам
Сол тизеге соксойо тÿжÿп,
Оҥ тизеге отура тÿжÿп,
Алтын тажуур ала койот,
Ача тартып, чööчöй урат,
Элезин-коо кожоҥына
Эҥмек туулар чечек салат,
Тарлан-коо ол кожоҥго
Таш бажынаҥ танталай öзöт.
Jети кÿнге кожоҥдойло,
Бир билинип, эмди кöрзö,
Кап-туура бу алдында
Кан-Тааjы-бий бойы эмес,
Каан кижиниҥ jуругы эмтир...

База ла катап кöрöрдö,
База ла алтын бозого,
Каалга эжикти кайра ла тартты,
Катап ла баатыр кыс кирди.
Кÿн-капталга тонын кийген
Кÿлÿк бÿткен Ак-Jалаа
Кÿч-ийдези там орныккан
Тöр бажында отурбай кайтты.
Ай-капталга тонын кийген
Алтын-Шуру абакайы,
Алды-кийнин эм айланган
База мында болбой кайтты.
Очы-Бала кирген бойы
Ээк-jаак от алышты,
Эрмен-чечен тил алышты,
Араjан-короjон уруп турат,
Абакай кижи ичип турат,
Ак-Jалаа ичпей турат. ...
Очы-Бала каан öргöдöҥ
Катап ойто чыга конды.
Очы-Jеерен омок адын
Ол jайымга агыдып ийди.
Уч канатту мÿркÿт болуп,
Уч-Курбустан ол,jерине,
Кÿн-айастыҥ кÿмуш кадына.,
Кÿркÿреп, Очы-Jеерен ат
Кубула тÿжÿп, jÿрÿп калды.
Кан-Тааjы-бий каанныҥ
Канча тÿмен баатырлары,
Кара агаштый кал черÿзи
Бу мÿркÿтти кöрöлö,
Бут бÿгÿлип jыгылгылайт,
Алча тÿжÿп, аҥдангылайт,
Арга-сÿме таппай турат.
...Атту-чуулу Очы-Балам,
Алып-кÿчтÿ бойлу кызым,
Тажуурларын катап алды,
Таш öргöгö кире конды.
Алтын тажуур ача тартып,
Араjан-короjон уруп алып,
Алтын-Шуруга чöгöдöй тÿжÿп,
Абакай кижи деп, кÿидÿлейт.
Алтын-Шуру ол абакай
Алты чööчöй ол ичеле,
Ак тайанып, бу эзирди,
Jети чööчöй аш ичеле,
Jер тайанып, эм jыгылды.
Каан абакайы jыгыларда,
Канча jалчы jуула тÿжÿп,
Кабыра кучакка jууй тудуп,
Кат тöжöктÿ орынга
Капшай салып, уйуктаткылайт.
Кöбöҥ тöжöк тöжöп турат,
Кöк jастыкты jастап турат,
Ай кöжöгö тартып салды,
Айбыстан jууркан jаап берди…
Алтын чööчöй суна тудуп,
Ачымчылу сöстöр айдып,
Очы-Бала кожоҥдой берди,
Оноҥ ары ченей берди.
Айтканын мыныҥ угуп турза,
Ачу-корон сöстöр болды,
Ачынып, калак, отурган да болзо,
Алып ич'кедий учурлу болды.
Кожоҥныҥ сöстöри коркушту,
Коронго кÿйгендий, «ÿйбÿрейт сööги.
Айткан сöстöри ол ачулу, –
Араjан öткöндий, аймыйт сööги...
«Jаҥыс чööчöйдö баа бар ба,
Jалтанбас кыстыҥ туурамы болгой,
Баатыр бойыма ийде кожулгай,
Бар калыгым мени баалагай...
Кырдырган тÿмен черÿ учун,
Кызара jайылган кан учун,
Кыстыҥ берген бу чööчöйин,
Канайдар база, ууртап та
салбай», – Шак мынайда ол шÿÿнеле,
Кылыгы jаман – билип те турза,
Кыjыраҥтып ол ачынып та турза,
Шаалта кептÿ бу чööчöйди
Тыныш тынбай ичип ийди...
Jаҥыс чööчöй ичкен бойы,
Jайканып, тапту ол калады,
Очы-Бала оны кöрÿп,
Оҥдоп-билип ич каткырды,
Кайыҥ бÿринеҥ таптап эткек
Кара тажуурды ача тартты.
Канча чечекти колып эткен
Кабактаҥ тарый уруп ийди.
Ак-Jалааныҥ бу алдыла
Алтын чööчöй эм айланат.
Алып-баатыр кулагына
Алтын кожоҥ эм томулат.
Jайыла берген талайдый ÿннеҥ
Jал-jÿреги ол кÿйбÿрейт.
Экчелип jаткан талай ÿнҥеҥ
Эт-jÿреги эмди сыстайт.
Аргазын таппай отурган бойы
Алтын чööчöйди ала койды.
Кородоп бойы кан jудунып,
Коркыбай, оны ичип ийди. ..
Экинчи чööчбй ичкен бойы
Эрмек-куучын кöптöй берди,
Эмдик атла кÿрешкедий,
Эр-алыпла согушкадый,
Эди-каны изип ле чыкты.
Алтын чööчöй ол ууртап,
Алаҥ кайкап куучындайт,
Айтпас оöсти эм айдат.
Оноҥ ары Очы-Бала
Ого jöмöп бу куучындайт,
 Омок-седеҥ кожоҥ салат.
Терек бÿринеҥ терип эткен
Тере тажуурды ача тартып,
Jетен чечектеҥ таптап эткен
Jеткерлÿ короjон тееjилеп урат..
Изÿ де болзо, «поп!» дебегедий,
Урÿстеп урган ÿчинчи чööчöй,
Jараш jыдын jайылтып турат,
Jалбыш чылап, аракы урулат,
Jалар чылап, чööчöй сурлайт...
Ӱстине сыбыскы сыктап тургандый,
Ӱйелÿ йожоҥныҥ бу кÿÿзи
Изÿ кÿлле изидип тургандый,
Ӱйе-сööктиҥ jигинде сызы...
Алдына келген кыстыҥ чырайы
Ажып бараткан толу айдый.
Алтын чööчöйлÿ араjан ажы
Ажырып ийзеҥ, тилиҥ ашкадый...
Аргазын таппай отурала,
Алтын чööчöйди Ак-Jалаа алды.
Кöкиткенин билип те турза,
Кöҥкöрö тудуп, jудуп ла ийди.
Ӱчинчи чööчöйди ичип нйерде,
Ӱйе-сööги божой берди.
Шыркалары сыстажа берерде,
Шык ла jадар кÿÿни келди.
Алдында очок кöрÿнбей калды,
Айылдыҥ ичи билдирбей турды.
Ак-Jалаа ол баатыр
Ары-бери баскындайт.
Айдынып, мынайда комудайт:
Öкпб-jÿрегим öчÿп барады,
Öзöк-буурым кайыл барады...
Jаскан менн jада кайда,
Тиргискен мени арчуул кайда?
Кайырчакты кодоро тарткар,
Капшайлап оны алып беригер.
Öчкöлöк тужымда арчуулла орогор,
Öзöк-буурыма jаба тудугар!..
...Оны уккан Очы-Бала
Одус кöстÿ чой кара
Кайырчакты ача тартты,
Уч öлгöнди тиргизетен,
Ары болгонды аргадайтан
Алтан карыш арчуул тапты...
Уч öлшнди тиргизетен,
Уйе-сööгин ол эмдейтен
Тогус кырлу jада ташты
Тургуза вöрÿп ийбей кайтты.
Уч öлшнш тын камызар
Алтын-мюҥÿн бир jÿстÿк,
Алтай тÿбин айладатан
Айлаткышту ай-судур,
Эбирткиштÿ эркин самара
Эмди кожо jатпай кайтты.
Тоолбырлу тынду кастак –
Уч öлгöнди тиргизер кастак,
Ун jогынаҥ кожо jатты...
Кöргöн бойынча, Очы-Бала
Кöдÿрезин jууй тудуп,
Ак арчуулга ороп алып,
 Арчымак тÿбине суга салды.
Кайа кöрÿп, алаҥзыбай,
Тогус кырлу чой кара
Кайырчакты бöктöп ийди...
Бу ла öйдö Ак-Jалаа
Бутка турбай, jыгыла берди.
Jетен баатыр jеде конуп,
Jес ширееге оны салып,
Кöбöҥ тöжöк тöжöп берди,
Кöк jуурканды jаап берди.
Кÿн-капталга чече тартып,
Кÿреҥ jастык jастап берди...
Очы-Балам чыга конуп,
Алтын ÿйген ала койды,
Ары-бери jайа тудуп,
Шыҥкырада силкий берди.
Ӱч теҥери бу тÿбинеҥ,
Ӱн. jедердеҥ кÿркÿреп,
Боро мÿркÿт болгон ады
Бойы jедип, алдына турды.
Ак-Jалааныҥ алтын тынын
Ады на берип, о л jакыды:
Тудайын дезе, туттурба сен,
Теҥери кууп, куулып кал сен...
Кан-Тааjы-бий кайра jанза,
Кандый öлÿм ол болорын,
Калак, билип болбой турум.
Каан келгежин, бир тубекти
Канайтса да ол тÿжÿрер,
Канду кöстÿ ол jеткердиҥ
Тыны кайда, кем билер?..
Öлтÿртип койзом, сен, байла,
Öч алатан ол туруҥ,
Тынымды алып, бу тиргизип,
Тургузып алтан ол эмтиршг…
Эзр-уйгенди сугуп сал,
Эл-jööжöнн jажырып сал, –
Адына мынайда ол jакыйла,
Агыдып ойто ийбей кайтгы...
Очы-Бала ла Очы-Jееренни;г
Окпуулу мынды.й шÿÿлтезин,
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бийдиҥ
Кайра ойто ол jанарын,
Каранга сакып эм алганын
Канча баатыр билип те турза,
Канайдар да эм арга jок,
Кайкап калган jÿрер болды,
Коркып калган сакыыр болды...
Очы-Jеерен омок ады
Кöк теҥери ол тубине
Кок чолмон болуп калды...
Кан-Тааjы-бий ол каанныҥ
Кайра ойто ол jанарын,
Качан ойто бу келерин
Канча кÿнге улай кÿзеп,
Каран-туйук карап jÿрди.
Тÿн киргежин ат болуп,
Теҥеридеҥ тÿжÿп, отоп алат.
Тӱш келгежин, чолмон болуп,
Тÿрген ойто öрö чыгат.
Jеерен аттыҥ бу jÿрÿмин
Тынду неме билбей турат.
Тÿнде отоп ол тÿшкенин
Тырмакту неме сеспей турат.
...Очы-Бала – баатыр кызым
Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара кыс болуп,
Бойы база кубулып алды,
Бай öргöдö базып jÿрди. ...
Очы-Jеерен ады jок,
Очы-Бала бойы jок,
Олор кайда ол кайылган,
Ойто, байла, ол бурылган?..
Энелÿ-уулдуны ол эзиртип,
Эрлÿ кааннаҥ эм коркыган,
Эреендÿ кÿчин jарт энделтип,
Эбирип, байла, кайра jанган...
Эреендÿ болзо, экинчи келгей,
Эбирбезе, энделип калгай,
Эмди оны айтпас дешти,
Эаке катап алынбас дешти.
Билер улус шÿÿжип турды:
«Билзе, каан билгей» – дешти..-
Тогус айры ол шаҥкылу,
Болчок кара бойлу кыс
Бойына тÿҥей келиндерди
Болгообостоҥ бойына тартып,
Кöктöнöргö ÿредип турат,
Кööрöм-омок каткыда jÿрет.
Кызыл-марал jаш кыстарды
Кыйалта jоктоҥ бойына тартып,
Уй саарга ÿредип турат,
Уур иштерге таскат jадат.
Jетен эки jаш келин
Jети уйды саагалакта,
Болчок кара бойлу бала
Jетен уйды с а ап койот.
Jетен эки jаш кыстар
Лети койды саагалакта,
Болчок кара бойлу бала
Jетен койды саап койот.
Кöк ийнектиҥ терезинеҥ
Кöкÿÿр* jазап, кöктöп алды.
Кöп калыктыҥ ортозына
Кööрчöк jайа салып jÿрди.
Ак ийнектиҥ терезинеҥ
Аркыт база кöктöп алды.
Эjегей-быштак элбеде jазап,
Элди-jонды кÿндÿлеп jÿрди.
Аракы-чеген ол кайнадып,
Асты болзо кöптöдöр болды.
Короjонныҥ койузын jазап,
Курут-сарjу эдип турды.
Jаан-jаан ол баатырлар
Jайаҥ-jуйаҥ jÿрер болды.
Санаазы jаман ол таҥмалар
Сарjу чылап кайылар болды.
Ыйыҥ-кыйыҥ ол ичиштеҥ
Ылтам неме билгилеп болбойт.
Улай-телей ол уурташтаҥ
Уйалар jÿзин уулдар ундыйт.
Очы-Бала ол сÿмезин
Ончозы эмди кайдаҥ билзин.
Баатыр кыстыҥ бу кылыгын
Бачым эмди кайдаҥ сессин...
Jокту-jойу ол улустар
Jокты таап, сÿÿнер болды.
Баскын болгои кул-jалчылар
Бастыра оны мактаар болды.
...Болчок кара бойлу бала
Бойыныҥ керегин эм бÿдÿрип,
Эл ортозын эбире базат,
Эп-аргазын там элбедет,
Jон ортозын jоктой базып,
Jоролу шÿÿлте jол кöргÿзет.
Коо-jараш jÿс келинди
Кожоҥчы эдип эм таскадаг.
Колы-тили усты талдап,
Комус согуп, ол ÿредет.
Буттары jеҥил бу кыстарды
Бийечи эдип ол таскадат.
Ийделÿ jараш уулдар талдап,
Икили ойноп, ол ÿредет.
Соотоп jÿрген оок балдарды
Шоор тартарга эм таскадат.
Билер кÿÿнду бир кезигин
Бичикке база ÿредип турат.
...Алтын-Шуру ол абакай
Ак öргöдö эм ойгонды.
Киш тöжöктöҥ бу турала,
Кере-чöйö керилди.
Jакшы курсак эм ичерге
Jалчыларын бу jакарат.
Jаҥар-кожоҥ ол угарга
Jайымжып эмди ол отурат.
Ак-Jалааны – jаҥыс уулын
Алдырула бу ойгозот.
Алтын-jараш ол тепшиге
Аш татузын талдап салат.
Аракы болзо эҥ ачузын
Алдына оныҥ эге салат.
Ак-Jалаа – каан уулы
Ажанып, jайым бу отурат.
Болчок кара бойлу кыс
Бодоп мында эм бийелейт.
Сабарыла шоор ойноп,
Саҥ-сабазы jок элбеҥдейт.
Кеjириле кожоҥ салып,
Кеен-jараш ол кедеҥдейт.
Кем болгонын бу ла кыстыҥ
Керексип эмди кем де билбейт.
Очы-Бала мында jок,
Ортозынаҥ чат кöрÿнбейт.
Очы-Jеерен база jок,
Орчылаҥнаҥ ол табылбайт.
..Анайтканныҥ бу соҥында
Ачу туман кайнап чыкты,
Айдыҥ jÿзи бöктöлö берди.
Кÿмÿш туман кÿркÿреп чыкты,
Кÿнниҥ кöзи туй бöктöлди.
Кöбÿк кар эм айланып,
Кöнöктö суудый jаҥмыр тÿжет.
Jашкан кар эм jайылып,
Jаҥмыр суузы jалбырап келди.
Ак тумандый арбын малы
Тебеезинеҥ чыкпай барды.
Ак чырайлу калык-jоны
Тергеезине jуула берди.
Ачу jоткон кайнап турат,
Ак быйаны ÿркип турат.
Койу салкын согуп турат,
Коробос jоны коркып турат.
Кара тайга бу бажына
Кан-Jеерени карайлаган,
Кан-Тааjы бойы бийиркеген,
Солоҥы кептÿ ат болгожын,
Солугыла туу бöктöгöн,
Jÿрген бойы ол болгожын,
Јÿзи-бажы кÿн бöктöгöн
Кöрÿнип келбей эм канайтты...
Jыда мизи jылтырайт,
Jыш-аралдый -мызылдайт,
Ӱлдÿ мизи ÿзÿҥдейт,
Ӱч сÿмердий чагылат.
Тууныҥ аҥын тууга аткан,
Тужагыла тизендеген,
Сууныҥ аҥын сууга аткан,
Сумалдарын эм тыктаган,
Санду аҥды саптай тискен,
Теркилерин тепчий тарткан,
Ат кöдÿрбес артынчакту,
Айу, тÿлкÿ терези толо,
Эр кöдÿрбес бöктöргöлÿ,
Элик-тооргы эди толо,
Келип jаткан турбай кайтты.
...Кара тайга ол бажынаҥ
Канду кöзи шилтеҥжирейт,
Кату ÿни бу шимирейт.
Ачу-корон сыктап келтир,
Ачынышту jанган эмтир...
Азулудаҥ Очы-Jеерен
Ат мында деп билип койтыр.
Арjанынаҥ Очы-Бала
Кыс мында деп сескен эмтир,
Оҥдоп болбой чугулдантыр,
Отурып болбой ол jанылтыр...
«Ак малымды кырган болор,
Албатымды баскан болор,
Ак-Jалааны öлтÿрген болор,
Айлы-jуртым ээлеген болор» –
Ачынганы коркушту болтыр,
Аар-калап бурылган эмтир.
Кату тиштеҥ от чагылат,
Кат jаактары эм каjырайт...
Кара туман ол болгоны ■—•
Кан-Jееренниҥ тыныжы эмтир.
Каjуда куу ол туманы
Кан-Тааjы-бий тыныжы болтыр,
Кöбÿк кар ол jааганы –
Кööркий аттыҥ бышкырганы.
Кöнöктÿ jаҥмыр ол болгоны –
Кан-Тааjы-бийдиҥ чилекейи...
Кара тайга бу бажынаҥ
Кан-Тааjы-бий кöр отурды...
Кöрÿп эмди отурар болзо,
Кос алдында амыр эмтир,
Арбын малы астабайтыр,
Албаты-jоны сайрабайтыр...
Ак-Jалаа – jаҥыс уулы
Амыр-энчÿ айлында эмтир,
йыл-тергези – j аткан jери
Азыйгы бойы тымык эмтир...
Jе Очы-Бала ол баатырдыҥ
Келген изи бар болуптыр,
Барган изи jок болуптыр...
Очы-Jеерен ол аттыҥ
Келген изи артып калтыр,
Барган изи jок эмтир. ...
Кан-Тааjы-бий мыны кöрÿп,
Казыр кебин ол тартынды,
Кара тайга бу бажынаҥ
Канатту куштый шуҥуп тÿшти.
Алтан баатыр адын алып,
Алтан jерде туткалу
Кулер чакыга буулап турат.
Jетен кезер jеҥинеҥ тудуп,
Jети jерде эжиктÿ
Јес öргöгö кийдирип турат.
...Тогус айры ол шаҥкылу,
Чоҥ-кызыл ол чырайлу,
Чийÿ кара кош кабакту,
Јодыра болгон кара кöстÿ,
Јиилек-кызыл ол качарлу,
Арка чачы ай jаркынду,
Саамай кылы – сары кÿндÿ,
Болчок кара бойлу кыс
Бойы базып келбей кайтты.
Мыны кöргöн Кан-Тааjы-бий
Мылкыс эдип, тымый тÿшти,
Болчок jÿреги болчос эдет,
Бодоп ло бойы сыстай берди.
Богоно-сööги баjырт эдип,
Бош ло сÿри тÿже берди.
Кеjегелÿ бойлу кыстыҥ
Кем болгонын кайдаҥ билер?..
Кенете келген ачу сыстыҥ
Кеп-шылтагын кемнеҥ угар?..
...Кеjегелÿ бойлу бала
Керекке бир де неме албай,
Каан кижи арчымагын
Кан-Jеерен адынаҥ алып,
Каан кижи бöктöргöзин
Карчый-терчий «абыра тудуп,
Бир де катап калыратпай,
Бир де катап кÿлÿретпей,
Öргö орто эм кийдирип,
Öрö чек салып койды.
Кÿлÿк ошкош кÿчтÿ буткен,
Алып ошкош аргалу бÿткен,
Сÿмедеҥ артык ол сÿмелÿ,
Ийдедеҥ артык ол ийделу,
Кеjегелÿ кыс бала
Кемниҥ кызы болор бу? деп,
Кан-Тааjы-бий сурады,
Катап ого кайкады...
Боодой jайзаҥ бу балазы,
Боодо-Быркан ол jеениҥ,
Бойыҥныҥ ла бу jалчыҥ
Бого келгенин билбезиҥ бе?..
Бутка туруп чыдаганын
Бу jÿргенче, кöрбöдиҥ бе?! –
Абакайы айдып турды,
Алаҥ ого кайкап кöрди.
Андый болуп маат jок,
Айткан сöзиҥ чын ла болгой.
Jалчы барда, jаман jок,
Jартына оныҥ чыгып албай...
Jетен jÿзÿн ол курсактаҥ
Jескингендий Кан-Тааjы-бий,
Алдына салган аш-курсактаҥ
Амзабады Кан-Тааjы-бий.
Jер ÿстиниҥ jетен каан
Jериме келзин! – ол jакарды. –
Алтай ÿсти – алтан каан,
Айлыма ÿзе jуулзын деп,
Алдыма тÿрген келзин деп,
Ак-Jалааны эм алдырды.
Алтын-Шуру абакайга
Айткан сöзи мындый болды:
Очы-Jеерен ол атту
Очы-Бала эмди кайда?
Келген изи бар болуптыр,
Барган изи jок болуптыр.
Öлгöн болзо, сööги jок,
Öлтÿрткен болзо, ады jок.
Аскан ажы кандый аш,
Амзап кöргöн кижи бар ба?
Айткан сюзи кандый сöс,
 Аайлап уккан кижи бар ба?..
Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара байагы кыс
Бодоп бого бийелей берди.
Jÿс тÿҥей öскö кыстар
Jÿгÿрижип jеде конды,
 Jÿзÿн-jÿÿр кожоҥдой берди.
Орчылаҥныҥ ончо кааны
Оозына эмди суу ургандый
Оп-соп отурар болды.
Кöстöрине тус чачкандый,
Кöҥкöрö кöрÿп, эм тыҥдады.
Айдары jюк jаш келиндер
Араjан-короjон тудунып алган
Аар-алмыс кожоҥ баштайт.
Оок-теек ончо уулдар
Ондо-мында комус чöйöт,
...Адазынаҥ алдырулу
Ак-Jалаа jеде конды.
Акту бойы jартамалду
Айткан сöзи мындый болды:
– Очы-Баланыҥ как бойына
Отурган бойым мен jолуктым.
Эки колдоҥ бек тудужып,
Эзен-амыр мен угуштым.
Оноҥ ары бу бойыма
Очы-Бала мынайда айткан.
Угар болзоҥ, уксаҥ, ада,
Учурын шÿÿп, тапсаҥ, ада:
«Менде jаман jок болгон,
Mere каан бойы тийген.
Чек ле буруум jок болгон,
Черÿгер мени тоноп кирген.
Бажымды билер кааным jок,
Башкарып айдар бийим jок,
Элеҥкейге малым öскöн,
Ээн jерге бойым öскöм.
Кара тайга адам болгон,
Кату jap энем болгон.
Канча jылга jадарымда,
Каан айылдап келбеген эди.
Кайра салып эжигимди,
Калык барып кирбеген эди.
Тÿнÿгимнеҥ бу болгожын
Тÿлÿрт эдип куш тÿшпеген.
Амырымды ол болгожын
Аскырар деп, аҥ кирбеген.
Акту jаткан бу бойымды
Ачыркап, тоноп не бардыгар?
Кыйышпаган кыс бойымды,
Кыйа кöрÿп, не кирдигер?..
Öчöбöсти öчöгöн учун
Öлÿмеерди берген эдим.
Ченебести ченеген учун
Черӱгерди кырган эдим.
Эрдиҥ каны талай болуп,
Эжингедий кызарып аккан.
Элдиҥ сööги тайга болуп,
Эжигиме кугара каткан.
Агып болбой, талай болуп,
Аттыҥ каны тÿÿлип арткан.
Ажып болбос тайга болуп,
Анда сööктор саргара каткан.
Кан-Тааjы-бий ол каанга
Jолугарга келген эдим.
Кöксимде барын эм айдала,
Кöрöйин деп санаган эдим.
Jуулажып келгенди jандырбайтам,
Jууга бойым мен кирбейтем.
Тоноп барганды божотпойтом,
Тонокко бойым мен барбайтам...
Jышкыргажын, турун да болбой,
Jылыткажын, кул да болбой».
«Каан нени айткай не?» – • деп,
Каткырып, меге чööчöй туткан,
Кайра албай отура берген...
Алтан тажуур аш экелгеи,
Амзабас арга jок болгон.
Оноҥ арыгызын оҥдо, ада,
Ончозын бойыҥ шÿÿ, ада, –
Ак-Jалаа ончозын айдып,
Адазын тындап отура берди.
Кан-Тааjы-бий бу ла кöрзö,
Кайыҥ бÿри кара тажуур,
Терек бÿри тере тажуур,
Колго тутса, койт этпес
Корголjын тажуур jык толо,
Кыйа салза, кыйт этпес
Кызыл тажуур jык толо,
Алдына оныҥ тура берди,
Ал-санаазын аптай берди.
Алтан тажуурды ача тартып,
Алтын чööчöйгö аракы уруп,
Комургай ошкош колду буткен,
Амыргы кептÿ ÿндÿ бÿткен
Болчок кара байагы кыс
Сабарыла шоор ойноп,
Салкын-куйун шуҥа тÿжÿп,
Таш чечектей ол бергендий
Тарлан-коо кожоҥ чöйöт,
Эмил агаш бÿр jайгандый
Элезин-jараш кожоҥ баштайт.
Алтын сÿрлÿ ол чööчöйди
Алып ичер учурлу, болды.
Айыл ээзи каан кижиге
Амадап туткан кÿндÿÿ болды.
Jазап айткан ол сöстöргö
Jал-jÿреги эм кÿйбÿрейт.
Эптеп айткан бу уткага
Эт-jÿреги эм элбирейт...
Кан-Тааjы-бий каан кижи
Кайкап, эмди чööчöй алат.
Амзап ичкен аракы болзо,
Алтан чечек jыдын jайат.
Кöпти болзо, кöмö туткан,
Кöлди кожо jуда салган
Кан-Тааjы-бий базып турат.
«Кöрöргö келген Очы-Баланы
Кöргöн болзом мен!» – деп айдат.
Алдына салган аш курсактаҥ
Ажанып каан кöндÿге берди.
Аҥныҥ эдин кайнатсын деп
Айдып, эмди jакара берди.
Jаҥыс чööчöй ичкен каан
Jаан калаҥы отурбай кайтты.
Тогузон тогус кожоҥчыны
Токтодып, ол кожоҥын ÿсти,
Эки талдама ол бойлуныҥ
Кожоҥын jаҥыс угадым деди.
Тогузон тогус бийечини
Токтодып, бийезин кöрбöй салды.
Эки jакшы бийечини
Эмди кöрÿп отурар болды.
Алтай ÿсти алтан каанды
Аракыдадып отурар болды.
Jердиҥ ÿсти jетен каанды
Jыргадып, ол jыргал кöрди.
«Эм ичпезе, качан ичер,
Экинчи чööчöй урзын» – деди.
Экинчи чööчöй ичкен бойы
Эреен-тереен бу jайканды.
«Эм jибезе, качан jиир,
Эттеҥ-jуудаҥ тÿлизин!» •— деди.
«Эл-«алыкты кÿндÿлегер,
Jе эзирик кижи jок болзын!
Эзиргенниҥ мойнын кезер
Эки баатыр белен болзын!» –
Jакаруны берип турат,
Jаан jыргалга бойы кирет...
Ак-Jалаа – jаҥыс уулын,
Айылдыҥ ээзи абакайын
Алдырып, коштой отургузат,
Алтын тажуур ача тартат.
...Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара кызым дезе
Бойы бодоп кожоҥдой берди,
Бутка тийбей бийелей берди.
Тогус айры шаҥкызында
От-чедирген ойноп турат.
Jаркынду суудый кеЈегези
Jардына тӱжӱп, эм согулат.
Jодыра болгон кара кöзи –
Jол jарыдар эки чолмон.
Качарлары оныҥ jараш –
Катай тÿшкен солоҥы болгон...
«Кайдаҥ келген болотон бу? – деп,
Кан-Тааjы-бий кайкап кöрöт, •—
Бÿдÿжин кöрзö, кижи ошкош,
Бÿдÿрген ижи баатыр ошкош,
Кебери оныҥ тегин ле кыс,
Кереги болзо каан ошкош,
Кайдаҥ келген болотон бу?!» – деп,
Каан кижи оны кöрÿп,
Катап ойто кайкап турат.
...Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара кыс дезе
Кемзинбестеҥ кожоҥдоп,
Кеjириле сыбыскы -ойнойт.
Уйалбастаҥ бийе салып,
Учазында шаҥкызы ойнойт.
Анайтканныҥ бу соҥында
Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара бойлу кыс
Кан-Тааjы-бий каан алдына
Кара тажуур ача тартып,
Корон-ачу короjон уруп,
Кожоҥду чööчöй эм jетирди.
Кожöҥду оныҥ сöстöринде
Комус-икили ÿн колынат,
Jаҥарлап айткан сöстöринде
Jастыҥ ÿни jарт угулат.
Алтын сырлу бу чööчöйдöҥ
Алтан чечек jыды jытанат.
Амзабайын да ол дезе,
Амзап ийер кÿÿни келет.
...Боодой-Быркан ол jеениннҥ,
Бойына келген бу jалчыныҥ,
Болчок кара бу кыстыҥ,
Башкарып jаткан бийнне,
Бажын билер каанына,
Чöмчöйö jазап отурып,
Чöгöдöп берген чööчöйди
Изÿ болзо, «поп!» дебеедий,
Ачу болзо, «ох!» дебеедий,
Ары-бери кöрбöй jадып,
Алаҥзу санаа шÿÿбей jадып,
Амзап ийбей эмди кайтты.
...Ӱчинчи чööчöй ол ичеле,
Ӱйе-сööги божой берди...
Алтан тÿмен ол jалчылар
Аш-курсактыҥ эҥ jакшызын
Алдына оныҥ салып турды,
Алды-кийнин айланып турды.
...Анча-мынча öй öткöндö,
Терек бÿринеҥ терип эткен
Тере тажуур ача тартып,
Кыскылтым алтын ол чööчöйгö
Кыс ойто ло аракы уруп,
Кан-Тааjы-бий каан алдына
Катап ойто чöмчöйö тÿшти.
Кара агаштый албатызы
Караҥуй тÿндий тым турды.
Канча тÿмен ол каандары
«Канайткай не?» – деп сакый берди.
Тогус айры ол щаҥкылу
Болчок кара бойлу кыстыҥ
Jараш ÿни эм jайылат,
Jаш агаштар корболоп jадат,
Чечен сöзи эм чертилет,
Чедирген кептÿ jÿректе кÿйет.
Колтугына канат болгон,
Кожо jÿрген нöкöри болгон
Кан-Jеерен ады учун
Катап берген бу чööчöйди
Канайып, калак, эм ууртабас,
Jÿгÿрÿк, jараш ады учун,
Jÿс jолды öткöни учун,
Ар ажуны ашкан учун,
Агын суулар кечирген учун,
Кайран ады Кан-Jееренди
Канайып эмди ачындырар,
Учурлап берген бу чööчöйди
Ууртап эмди не ийбес?!
Берген колын тарткалакта,
Бу чööчöйди каан кижи
Буруузын билбей, ууртап ийди...
Тöртинчи чööчöйди амзайла,
Тöбö-бажы эм селеҥдейт.
Эбире тудуп, ол ичеле,
Эди-каны эм селеҥдейт.
Jетен эки jаш келиндер
Jердиҥ ажын алдына салат.
Короjонноҥ ол эдилген
Курутты кожо салып турат.
Корголjын тажуур койт этпей,
Коштой база эм турат.
Kopojoн аштыҥ ол койузы
Корголjын тажуурдаҥ урулат.
Кырда кÿйген от чылап,
Кызыл чööчöй бу кылбырайт.
Аркада кÿйген от чылап,
Алтын чööчöй эм айланат.
Болчок кара бу кыстыҥ
Тарлан-чоокыр ол кожоҥы
Табылбас jердеҥ табылат,
Торгулбас jердеҥ торгулып,
Токтобой, там ла кöндÿгет.
Изÿ болзо, бу чööчöйди
Соодып алып, эм ичкедий.
Соок болзо, солун ашты
Jылыдып алып, эм ичкедий.
...Кqзине оныҥ от болгон,
Кöксине оныҥ ой болгон,
Кöргöн jаҥыс бу уулы
Ак-Jалааныҥ эм ÿлÿÿзин
Амзабай канай ол артатан?..
Öчкöн одын камыскан,
Öлгöн тушта тиргискен
Ак-Jалаа деп уулы учун
Ада-каан бу ла бойы
Азыйда чööчöй ол ичпеген, –
Амадулу бу чööчöйди
Аҥдап jÿрÿп jан келеле,
Аракыдап jайым отурала,
Алып ичпес эмди кайткан?!.
Jараш кыстыҥ айтканын
Jарадып ол эм сананды,
Амзап берген бу чööчöйди
Алып ичерге эм келишти.
Кату колду Кан-Тааjы-бий
Калайлу чööчöй кабыра тутты,
Канча каанныҥ ол кöзинче
«Уулым учун!» – деп айдала,
Ууртай салып ийбей кайтты.
Беш чööчöйдиҥ ол бажында
Межелик тууга бу чыккандый,
Меези оныҥ айлана берди,
Мееркешкендий, типилдей берди.
Элкем-телкем ол санаазы
Эмеш астап сала берди.
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Калаптанып, jакару берди:
Каан тергези бу бойында
Кандый да кижи jок болзын!
Канча тÿмен черÿлерим
Кара агаштый тÿс турзын!
Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара бу ла кыска
Бойымнаҥ кату jакару бар, –
Очы-Jеерен атка минген
Очы-Бала баатыр кыстыҥ
Öлгöн болзо, сööги керек,
Öчöшкöндö сен табарыҥ,
Тирÿ болзо, бойы керек,
Турган jерин сен билериҥ,
Тургуза меге кöргÿс! – деп,
Тура тÿжÿп, ол кыйгырды,
Туруп болбой, отура тÿшти,
Кезем сöслö кезе айдып:
Баатыр кысты тап! – деди
...Табы jокко jаргы болорын,
Тамы тÿбинде öлÿм болорык.
Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара кыс дезе
Кан-Тааjы-бий бу каанныҥ
Качан да болзо сес турганын
Каран-туйук билген учун
Кайра болбой мынайда айтты
Очы-Бала ол баатырды,
Очы-Jеерен эрjине атты
Мен таппазам, кем табар!
Эзирбегер, сакыгар,
Экелип эмди берейин,
База ичпей, тудунгар,
Барып таап келейин.
Каалгалу кара эжикти
Кайра салып, чыга конды.
Кара тууга чыга базып,
Кайра кöрÿп, ол тÿкÿрди:
Тÿкÿрнп jадым öргöнö,
Тÿбек тÿжер, кöрÿп ал.
Какырып турум мен каанга,
Каргыш jедер, билип ал!
Аҥданбаган ол бойыҥ
Антарылар öй келер.
Jеҥдирбеген сен бойыҥ
Jер кармадаар туш jедер! –
Очы-Бала айдынып,
Оноҥ ары кылына берди.
Оныҥ шÿÿп алганын эмди
Оҥдоор кижи jок болды.
Jалаҥ jеерен jылкылу
Jалбыш jеерен ол айгырды
Jал-куйруктай бÿре тутты,
Jаҥыс jерге jаба басты.
Алтын ээрле ол ээртеп,
Алтын ÿйген сугуп ийди.
Каан öргöниҥ эжигин кöстöп,
Карайладып, jеде конды.
Очы-Баланыҥ ады бу деп,
Ол jееренге кöргÿзип айтты.
Кÿнге болзо ол кÿйбес
Кÿрерип турган бир тайганы
Ары кöрзö, ай jаркынду,
Бери кöрзö, кÿн jаркынду
Кыс эдип кубултала,
Кылбыркай jараш кеп кийдирип,
Кöö-куйакла бÿткÿл jепсеп,
Тÿнде кöрзö, тÿн jаркынду,
Тÿште кöрзö, тÿш jаркынду
Калапту баатыр кыс эделе,
Каан öргöниҥ как бойына
Колтуктанып, алып келди.
Тогузон бутту чой тактага
Толгой тудуп отургулаза:
«Очы-Бала баатыр бу!» – деп,
Ол каанга öчöп айтты...
Калапту бÿткен Кан-Тааjы-бий
Кара-jаман ол санаалу,
Кара-тÿйук бу чырайлу,
Jердиҥ алдын jеҥдеген,
Jеек-jутпаны бийлеп билген,
Кижи канын суузын эткен,
Кинчектÿ керекти кöп баштаган,
Бажын кезип, будына салган,
Будын кезип, бажына салган,
(О-о, калак, канайдар!),
Очы-Баланы эм кöрöлö,
От тÿшкендий чочый берди,
Ок тийгендий онтоп ийди.
...Казандый эки ол кöзине
Кан тургуза чагыла берди.
Карыш ошкош ач тилине
Казыр jалбыш öчöмöл келди:
Кöпти болзо, сен jигеҥ,
Кöлди кожо сен jуткаҥ – дийт.
Ак-Jалаа бу уулымныҥ
Ару сынын сындыргаҥ – дийт, –
Олбöс бойын сен öлтÿрип,
Öчöп, сööгин аткаргаҥ – дийт. –
Алтайыҥда öлгöн аттарым учун
Адыҥ сениҥ артар ба? – дийт.
Jериҥде öлпöн черÿÿм учун
Jелбер бажыҥ jедер бе? – дийт. –
Мындый кезем сöстöр айдып,
Мыкынданып, туруп чыкты.
Ары-бери телчий базып,
Арка-сööгин быjырат турды.
Эзнргенин эмди билбейт,
Элек болорын ундып койот.
Калаганын, калак, сеспейт,
Каткы болорын кайра кöрбöйт.
Очы-Jеерен деген аттыҥ
Тöрт санын бӱре тудуп,
Темир кижен сугуп ийди,
Темир чеден ача тартып,
Тирÿге оны кыйнап салды.
Очы-Бала деген кысты
Оноҥ-мынаҥ оодо тудуп,
Сандарына темир кÿлÿÿ
Салактада сугуп ийди,
Јес тамыны ача тартып,
Jер тÿбине кыйналзын деп,
Кулдарына ол jакарды...
Кÿнге кÿйбес кÿреҥ ташта
Кÿлÿреп чыгар ÿн бар эмес,
Айга кÿйбес ала ташта
Айдып ийер сöс бар эмес.
Очы-Бала ол дегени
Оос ачып, бир де катап
Ого удура сöс айтпады.
Бек jакару алган кулдар
Jес тамыны ача тартып,
Темир кижен кийген кысты
Jердеҥ öрö кöдÿр болбойт,
Терлеп-чылап эм тургулайт.
Кинчектенип бу турганча,
Тогузон бутту чой тактанып
Тогузон буды эм сынала,
Толголыжып, келип тÿшти.
Кан-Тааjы-бий мыны кöрÿп,
Калабы кайнап, ачынып чыкты.
Баатырларына бойыныҥ кÿчин
Кöргÿзер деп баjырт этти.
Сол öдÿгин суура тартып,
Сол будыныҥ эргегиле
Темир киженин эмди болзо
Тегелегинеҥ иле согуп,
Очы-Бала болгон кысты
Оозы ачык jес тамыга
Орой толгоп, чачып ийди,
Jÿс кÿнге теҥ кÿркÿреп,
Jÿс учарлу кÿреҥ кайа
Jер алды дööн jÿрÿп калды,
Jер ÿстиниҥ jетен кааны
Jемирт кайкап, мында артат,
Алтай усти алтан баатыр
Алаҥ кайкап, мында турат.
...Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара байагы бала
Оны кöрÿп, сöс айтпады,
Оос кырыла ол каткырып,
Эргегиле шоор ойнойт,
Эдил-кодыл кожоҥ чöйöт,..
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий:
«Баспазымды бастым! – деди,
Jеҥбезимди jеҥдим! – деди,
Jер алдына кöмдим! – деди,
Теппезимди тептим – деди,
Тенек кысты тайдым!» – деди.
...Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара бойлу кыс
Кайыҥ бÿрдеҥ таптап эткен
Кара тажуур катап ачып,
Алтын сырлу ол чööчöйгö
Араjан аштаҥ ÿрÿстеп уруп,
Кан-Тааjы – казыр каанга
Кайралы jоктоҥ туда берет.
Ӱрÿстеп урган бу чööчöйди
Ӱзе ичкедий, тöп учурлу.
Кожоҥду келген бу чööчöйди
Коротпозы – ол кинчектÿ.
...Алтайына jуу кийдирбес
Ада болгон тöс каанына,
Öштöгöнгö эм jеҥдирбес
Öмöлÿ-.jаан бу каанына
Базынганды баскан учун,
Баланыҥ берген бай чööчöйин,
Амадуга jеткен учун
Агару кÿÿндÿ бу чööчöйди,
Кара агаштый jоны учун
Качан да туура ол салбас,
Кайран зрлÿ магы учун
Канайып оны эм ууртабас?!
Кан-Тааjы-бий там сананат,
Кан тамырда öчтÿ кайнайт.
Ары-бери телчип базат,
Айдып, эмди ол тыҥзынат:
– Темир кынjы кийдире тепкен –
Очы-Jеерен ат тÿбеги!
Jер алдына jемирт барган –
Очы-Бала ол тенеги!..
Öштÿни баскан бу кÿлÿкти
Öчöп, ойто кем турар?
Jеткерди кöмгöн бу баатырды
Jеҥерге бÿгÿн кем умзанар?!.
Чööчöйгö толо бу араjан
Чöкöбöстиҥ кÿндÿÿ туру.
Айактаҥ ашкан бу араjан
Алкыш-быйанга кере туру.
Амзап ичпес арга jок,
Апту айак алдына келди.
Ууртап ийбес jаҥы jок,
Учурлу чööчöй уткып келди.
Кожоҥдоп берген короjон ашты
Койтылдада jудуп ийди.
Jаҥарлу келген бу айакты
Jаҥыс тынбай ажырып койды.
Ачаптанып ол ичеле,
Ал-санаазын ычкынып ийди.
Эреен-тереен эзирген бойы
Эдер-тударын таппай барды.
Кан-Тааjы-бий бу каанныҥ
Канду кöзи там чагылды.
Кажы ла турган jаҥыс кижи
Канча кижи боло берди.
Jакылтазы эмди кöптöйт,
Jамыркагы оныҥ jаандайт.
Антыгарлу ол наjызын
Ажыра кöрÿп ол отурды.
Jанындагы jарт jуучылды
Jастыра таныыр öйи jетти.
Jал jеерен jылкызыныҥ
Jалбыш jеерен ол айгырын
Jаба базып, кижендегенин
Jартап эмди ол албайт.
Очы-Бала деп ол бодойло,
Отко кÿйбес кÿреҥ тууны
Олjолоп, база орой тартып,
Оро тÿбине эм чачканын
Оҥдоп-баштап каан албайт.
Очы-Бала öлтÿрткен! – деп,
Олут билбей ол шулурат. –
Темир тамы тÿбинде! – деп,
Тенегине бу мактанат.
Тогус айры ол шаҥкылу
олчок кара бойлу кыстыҥ
Бу экелген ачу аштаҥ
Блааган кептÿ база ичет.
Болчок кара бойлу кыска
Бойы эмди jакып турат:
Кöнкöрö jадып уйуктай берзем,
Кöрÿп тургын, балам, – деди. –
Эзер-казар эки тайгыл,
Эки кара калапту ийтти
Эмди чыгып, агыт – деди.
Канча тууны ажып келген
Кан-Jеерен ол адымды,
Капшай чыгып, агыт – деди.
Тÿнÿк карап ол сакыган
Тÿнÿкчи боро ол мÿркÿтти
Тойо-кана азырайла,
Тургуза барып агыт – деди.
Амырап эмди jада берзем,
Алтын ээрим jастап бер – дийт, –
Саадактарым тагынганча,
Сабарымла тудунганча,
Курдагымды курчанганча,
Кулагымла тыҥданганча,
Уйуктайын эмди мен – дийт.
Бу мылтыгым jöлöп сал – дийт, –
Белен акту турзын ол – дийт. –
Ак ÿлдÿÿмди anap сал – дийт, –
Алып кында турзын ол – дийт. –
Тогус айры ол шаҥкылу
Болчок кара бойлу кыс
Кеен-jараш кожоҥ баштайт,
Кептÿ-jакшы сöстöр айдат.
Алтын чööчöй эмди болзо
Аракылу айланыжат,
Кÿмÿш чööчöй мында болзо
Кÿн jаркындÿ чогын чачат.
Калак-кокый, каан кижи,
Калганчы чööчöй бу ла – деди, –
Кайра кöрÿп jатпай jадып,
Калак, кöдÿр койгоор – деди.
Кожоҥдоп турган бу ÿнинде
Койу jимирт болбой кайтты.
Jаҥарлап айткан сöстöринде
Jараш ийде jÿрбей кайтты.
Комус ошкош ÿндÿ кыстыҥ
Колынаҥ канай чööчöй албас?
Jаҥыс чööчöй арткан деерде,
Jайнуга болуп не амзабас?..
Кородобой, кылт эттирер
Короjон эмтир jык толтыра.
Алаҥзыбай, амзап койор
Аш суркурайт каан алдында.
Тÿнге-тÿшке кожоҥдогон
Тÿбеги jок кыс бала.
Jаан каанга jаҥарлаган
Jаманы jок кыс бала.
Шанжылу кыстыҥ бу туурамын
Шаалта кептÿ ол ичет.
Бойлу кыстыҥ бу бергенин
Бойы кÿÿнзеп, jуда салат.
Оноҥ ары не болгонын
Оҥдоор арга чыга берди.
Эртенгизин элтертип болбой,
Эреен-тереен jÿре берди.
Jÿÿлип калып, каан кижи
Jÿс кöҥкöрö эм jыгылды,
Jети чööчöй бу кийнинде
Jемирилип, jеҥ jастанды.

...Очы-Бала баатыр кыс
Ондо-мында ол силкинди,
Озогы бойы тура тÿшти.
Бут бажына бура согуп,
Бÿткÿл бойы турбай кайтты!
Ай капталга ол тонынаҥ
Айдыҥ кöзи jалтырт этти.
Кÿн капталга бу кебинеҥ
Кÿнниҥ кöзи мызылт этти.
Кан-Тааjы-бийдиҥ калапту адын –
Кан-Jееренди кармай тутты,
Темир кижен суга салды,
Теектерин jылдыра тартты.
Кан-Тааjы-бий каанныҥ бойын
Кайра-мыйра база тутты,
Казыр бÿткен бу кÿлÿкти
Кÿлер кынjы ала койып,
Кÿлÿп, кере тартып ийди.
Ат буруулу – алтын казыкка
Айландыра тартып, буулап койды.
Эр буруулу – эрезин чакыга
Эбире тудуп, эреп салды.
Эжик сакыган эки тайгылдыҥ
Ээктерин jара тартты.
Тÿнÿкчи болгон боро мÿркÿттиҥ
Тöбö-бажын ойо сокты.
Каан курдагын чече тартып,
Кара курумчы курчап берди.
Саадактарын эм сайрадып,
Сары jарчаа таҥып берди.
Ак ÿлдÿниҥ эм ордына
Агаш тайак jöлöп салды.
Ак мылтыгын база солып,
Агаш jöлöп койбой кайтты.
Алтын ээрдиҥ ол ордына
Агаш ыҥырчак jастап берди.
Кöбöҥ токум бу ордына
Кöк курумчы тöжöп берди.
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий
Канча конок уйуктап jатты.
Кандый jеткер болуп калган,
Канайдар база, сеспей турды.
Канча кÿнге. ол уйуктап,
Каан катап бу сериди.
Какшап калган ол тамагын
Чыктыдарга эм сананды.
Эбире кöрÿп, эзебеди,
Эриндерин ол jаланды.
Сагыш кирип, сананбады,
Сандарын сыймап, ол тутпады.
Суузап jадым, суу керек! – деп,
Сурап каан эм кыйгырды.
Кымыс керек эмеш пе? – деп,
Кыстар jуулып каткырышты.
Араjан айса керек пе? – деп,
Аҥдылганду ӱн угулды.
Jастанганаар, акыр, не? – деп,
Jаак алышкан табыш чыкты,
Jазап тудуп, мыны кöрзö,
Jастыгында – куу ынырчак!..
Тöжöнгöнööр, акыр, не? – деп,
Тöнööргöн башка табыш jетти.
Тöжöкти сыймап, кöрöр болзо,
Кара курумчы jатпай кайтты...
Кан-Тааjы-бий бу ачынды,
Карбас-курбас кыймык этти.
Ак ÿлдÿзин алайын дезе,
Агаш тайак болуп калды.
Оноҥ артык ол ачынып,
Отура тÿжÿп болбой салды.
Ак мылтыгын ала койзо,
Агаш-сыра болуп калды.
Эжикчи ийдин кычырарда,
Эш ле неме эм келбеди,
Эки тайгыл jогын сести.
Тÿнÿкчи мÿркÿдин кыйгырарда,
Тирӱ табыш угулбас болды,
Тÿлÿреп, учуп ол келбеди,
Абакайын алдырарда,
Алдына jÿгÿрип ол келбеди.
Алтын-Шуру эмди болзо
Jес кынjыга таҥдырган эмтир.
Кан-Jееренди бу кыйгырды,
Калапту ады киштебеди,
Темир кижен шыҥкырт этти.
Бойыныҥ уулы – Ак-Jалааны
Болушка база ол кычырды.
Кургап калган куу сööги
Кулугур бийге болушпады.
Кем бурулу эмди? – деп.
Кенете кем де тÿкÿрди.
Jÿзи-кöзи бу уймалды,
Jÿреги чочып, эм коркыды.
Оҥдоп-jазап кöрÿп турза,
Очы-Бала бойы турды.
Кан-Тааjы-бийди кара тÿбек
Каjап-тиштеп ол тургандый.
Сöс айдарга бÿткен тили
Сööк болуп кат калгандый.
Очы-Бала оноҥ барып,
Темир чеденди ача тартты,
Теектÿ киженди jылдыра тутты,
Кан-Jееренди jединип келип,
Каткырып, оноҥ сурап турды:
Слердийи бе, менийи бе,
Айгыр ба бу, ат па бу?..
Аjыктап, jазап эм кöригер,
Айдып, чокум каруу бергеер...
Таныбас кайткан кижи бу! – деп.
Такып jÿзине тÿкÿрÿк тÿшти.
Öрö öҥдöс эткелекте,
Öчöмöл каткы jÿрегин öтти. ...
Кан-Тааjы-бий катап кöрзö,
Канча малды баштап jÿртен
Jалаҥ jеерен ол jылкылу
Jалбыш jеерен болгон айгыр
Jанында оныҥ турган эмтир.
Канча jÿгÿрÿк адазы болгон,
Калыҥ малдыҥ ээзи болгон
Калапту jеерен ол айгырын
Темир киженле кижендейле,
Темир чеденге чедендейле,
Торт ло бойы ол таныбай,
Торолодып, кыйнап койтыр.
Уйадыҥды уй jалазын,
Тенегиҥди телекей кöрзин! –
Очы-Бала электеп турат,
Оноҥ артык каткырып турат.
...База ла бирде кöрÿп турза,
Баатыр бала базып барып,
Jес тамыны ача тартты,
Jÿс учарлу ол тайганы
Jер алдынаҥ алып чыкты.
Кÿнге кÿйбес кÿреҥ ле бойы,
Айга кÿйбес азыйгы ла бойы
Каан алдында казыр турды,
Кату, соок салкын jайды.
—Туу ба бу, кыс па бу? –
Очы-Бала öчöп турат, –
Тудуп мыны кöрзöгöр – деп,
Туруп, каанга шоктоп айдат.
Кöксиндеги кöп ачуны
Кöдÿрезин эмди айдат.
Кан-Тааjы-бий кал тенегин,
Канайдар база, бойы билет.
Ойнодып ийген «ойыны» учун
Оос ачып болбой турат.
Баш артыктап сÿÿнгенине
Бажыныҥ тÿгин jулуп jадат.
Кожонду чööчöй тату ба? – деп,
Коронду сурайт Очы-Балам.
Аракым мениҥ ачу ба? – деп,
Айда салат Очы-Балам. –
Ачап-сыйап каан болзоҥ,
Алган ажыҥ сениҥ бу!
Алтайыҥды ассынып jÿрген болзоҥ,
Артыктап алганыҥ эмди бу!..
Канду кöстÿ Кан-Тааjы-бий,
Калганчы сöзим мениҥ ук!
Улуркак бÿткен уйалбас бий,
 Учурлу сöзим тыҥдап ук!..
Jуулап келгенди jандырбайтам,
Jууга бойым мен барбайтам.
Öштöп келгенди божотпойтом,
Öчÿркеп бойым мен барбайтам.
Ээн jердеҥ бойым бÿткем,
Элезинеҥ малым бÿткен.
Кара тайга адам болгон,
Кату jap энем болгон...
Билип оны jÿрген болзоҥ,
Биске келип тийбес эдиҥ.
Эjелÿ-сыйынду эки кысты
Олjолоорго умзанбас эдиҥ.
Кыс неме деп кыйыктаган учун,
Кул эдерге умзанган учун,
Тнйбе деерде, тийген учун,
Тидинип канча келгениҥ учун,
Килебезим мен сеге,
Кинчегиҥ jетснн бу бойыҥа!
Актабазым мен сени,
Ачабыҥ бассын бу бойыҥды! –
Ончозын кезе ол айдала,
Очы-Бала – баатыр кыс
Кан-Jеерен оныҥ адын
Ӱч jердеҥ ÿлдÿбиле
Ӱзе чаап ийбей кайтты.
Кан-Тааjы-бий каанныҥ бойын,
Каныккан казыр ол jÿрегин,
Калап-jалкын ÿлдÿзиле,
Кайа кöрÿп, эм килебей,
Кадай сайып ийбей кайтты.
Катап öрö турбас эдип,
Катап кÿнди кöрбöс эдип,
Кан-Тааjы-бийдиҥ сööк-тайагын
Кара таш öртбиле
Канча чакка ширеелеп койды.
...Jер ÿстиниҥ jетен каанын
Jергелей текши эмди jууп,
Алтай ÿс.ти алтан каанын
Алдырып эмди бого jууп,
Очы-Бала айдып турды,
Орчылан текши тыҥдап укты:
Кан-Тааjы-бий кезердин болзо
Каан тергези эскирип калды,
Ак малаарды айдап алып,
Апарар jерге ал барыгар,
Ак санаалу jонды баштап,
Амыр-энчÿ jурт тöзöгöр!
Jер ÿстиниҥ jетеи кааны
Jери-jуртын кöстöп барды,
Алтайыныҥ алтан кааны
Азыйгы jерине кайра jанды...
Кан-Тааjы-бий – казыр каанныҥ
Мал турлузын маргаа басты,
Jон jуртаган jуртынаҥ болзо
Jанjолой öлöрг öзÿп чыкты.
 Айылдар ордын эмди болзо
Ачу чалкан базып койды,
Ат турлузы ол тебеелер
Артап, текши бу саргарды.
Очы-Бала бойы дезе
Оҥ колына ÿйген алып,
Ондо-мында экчей тудат,
Теҥериде чолмон болгон
Очы-Jеерен оныҥ ады
Укпас jердеҥ угуп ийди,
Аайлабасты аайлап ийди,
Алдына келип тура тÿшти.
Алды-кийнин сыймай тудуп,
Атту-чуулу Очы-Бала
Алтын ÿйген адына сугат,
Алтын ээрин арта салат.
Баатыр кебин бойы кийип,
Бала сынын сергидинип,
Алтайын кöстöп атанар деди,
Ары болуп, шуҥуп ийди.
Кан-Тааjы-бий ак малынан:
Бир де болчок мал албады.
Каанныҥ jууган ол jööжöдöҥ
Калбак кире неме албады...
...Оноҥ бирде кöрÿп jÿрзе,
Очы-Бала баатыр дезе
Кöл ээзи кöк букага
Кöндÿре jедип келген эмтир.
Элбек сыртын кечип барган
Эн эттери кöк буканыҥ
Элебеген – эзен эмтир,
Эки учугы ÿзÿлбеген
Эмдиге бойы тиру эмтир!..
Очы-Бала оны кöрÿп,
Оҥдобосты оҥдоп ийди,
Оныҥ тынын ÿзер эпти
Ол тургуза таап ийди.
Кан-Тааjы-бий кату каанныҥ
Кан уймалган .кастагыла
Кöк буканыҥ кöгÿс бойго
Козин чиҥбей адып ийди.
Каанныҥ тынду ол кастагы
Кок буканыҥ бу болгожын,
Öкпö-jÿрегин öртöп ийди,
Öзöк-буурын ÿзе тийди.
Кийик дезе, тÿги jок,
Кижи кöрöр кебер jок,
Сÿмер туудый ол мÿÿстÿ,
Сÿÿри туудый эм кулакту
Кол ээзи кöк бука
Кöҥкöрö тÿжÿп jыгылды,
Кöмÿлбес бойы кöмÿлди.
...Атту кижи ажып болбос,
Jойу кижи чыгып болбос,
Алтыгы учы алтыгы ороондо,
Ӱстÿги бажы ÿстÿги ороондо,
Семтейгедий öлöҥ jок,
Селмейгедий тöҥöзöк jок,
Кöк-jымылт тайга болуп,
Кöк буканыҥ сööги
Кöрÿнип анда артып калды.
Эки тÿҥей кара кöзи
Эки кöл болуп калды.
Бу тайга бойы дезе,
Бука чылап, бустап jадар,
Буура чылап, огурып турар
Буудак-jеткер болуп артты...
Эки тÿҥей оныҥ мÿÿзи
Эзчий-деечий – эки ыйык
Эмдиге анда сÿÿрейижет.
Эки тÿҥей ол кулагы
Карчый-терчий каталыжып,
Канча бöлÿк ол учарлу
Кайалар болуп содойыжат.
Кöк-jымылт ол тайгага
Кöрÿнип кижи эм чыкпаган,
Эки тÿҥей кара кöлгö
Эмдиге балык ол бÿтпеген.
Эки тÿҥей ол кайаныҥ
Эдек бойын аҥ баспаган...

...Очы-Балам мениҥ болзо
Оноҥ ары элейтип ийди.
Чорго jалду Очы-Jеерен
Чöйö-чöйö jелип ийет,
Ат тискини теҥ тудулат,
Ажар тайга артып калат.
Чой ÿзеҥи чöйö тееп,
Чокум jорго барып jадат.
Jараш ÿнин ол jаҥылтып,
Jажыл-торко кожоҥ чöйöт,
Ташты-тошты эм кайылтып,
Тарлан-коо кожоҥ салат.
Эне-jерин эмди мактап,
Элезин-коо кожоҥ табат.
Ада-jерин эмди алкап,
Алтын сÿрлÿ сöстöр айдат.
Кÿÿзи кирген бу кожоҥдо
Кÿÿктер ÿни бар немедий.
Изий берген бу jаҥарда
Икили эдип эм тургандый.
Уйалу куштар уйазын таштап,
Узун jолго кысты ӱдейт.
Ӱÿрлÿ аҥдар ÿÿрин таштап,
Ӱделикке оны ÿдейт.
Кой бажынча коҥыр кÿÿк
Коҥырада эдип, коштой учат.
Ат бажынча алтын кÿÿк
Ат ÿстинде эм айланат.

...Алтан эки ол ÿйелÿ
Алтын ташту бий тайгага
Ат-jоргого амыр бербей,
Айлана согуп, ары кöрбöй,
Очы-Балам jедип чыкты,
Омок-седеҥ тура тÿшти.
Алтай jерин эм аjыктап,
Ат бажынаҥ шиҥдеп турды.
Камчы сынду кан алтайдаҥ
Кара шулмус билдирбеди.
Бийик сынду кин алтайды
Бийлеер ийде билдирбеди.
Ак малы оныҥ болзо
Арбын-элбек öзÿп калтыр.
Арчын-корбо jоны дезе
Айдары jок кöптöп калтыр.
Алтын ташту бий тайгадаҥ
Атту-чуулу Очы-Бала
Алтайын кöстöп шуҥуп тÿшти.
Айдар-угар jетпей jÿрÿп,
Ат чакыга jеде конды.
Арып калган адын эмди
Агыдып, jайым божодып ийди.
Ээрлÿ ады Очы-Jеерен
Эҥир-Чолмон эмди болуп,
Текши jараш jаркын чачып,
Теҥериде сурлап артты...
Атту-чуулу Очы-Балам
Айлына эмди кирип келди.
Очыра-Манjы эjезин кöрÿп,
Олдоп-солдоп окшоп турды.
Оноҥ ары Очы-Бала
Очыра-Манjы эjезине
Айдып турбай эмди кайтты:
- Ак малды бу малданып,
Алтайаарга слер арткар.
Элеҥкейге мал öссин,
Ээн jерге jон кöптöзин...
Бойымныҥ болзо, jолым башка,
Бого артып мен болбозым...
Мениҥ учун санааркабагар,
Мени истеерге сананбагар,
Очы-Бала айдып турды,
Эjезин ойто окшоп турды...

...Jаҥырар айдыҥ ÿч jаҥыда
Очы-Бала баатыр кыс
Теҥери öрö учуп чыкты,
Тегиндÿ эмес боло берди.
Сегис jаҥы ай болуп,
Сергелеҥ-бийик туруп калды.
Бу керекке кере болуп,
Бистиҥ тöрöл алтай jондо
Артып калган кожоҥ бар,
Анда мындый сöстöр бар:
«Семиргежин ат jараш,
Сегис jаҥы ай jараш.
Тойынгажын кой jараш,
Толу тушта ай jараш»...
Тöгÿн дезе, öрö кöрööр,
Теҥериде ай агарат.
Очы-Бала баатыр кызым
Оноҥ эмди бисти карайт...
Мен таппагам бу чöрчöкти,
Меке эмес, jоным тапкан,
Улалта айдар ол учурды,
Улдам* меге jартап айткан.
...Очыра-Манjы ол баладаҥ
Отурган бойыс бÿткен эди.
Алтай, казах – ардак jоныс
Бир киндиктÿ бÿткен эди.
Бу керекке керечи болуп,
«Манjы» деген сöзис арткан;
Алтай jонныҥ тилинде болзо
«Jердиҥ ээзи» дегени болор.
Казах калык тилинде болзо,
Кудайлардыҥ бирÿзи болор.
...Узак öйгö кайлап jÿрген
Узун чöрчöк божоорго jетти.
Узада, калак, мен чöйбöдим,
Учы-кырын мен кеспедим.
Калык кычырып, бу чöрчöктöҥ
Калапту кыстыҥ салымын билгей...
Балдар болзо, эм кычырып,
Бар учурын сананып jÿргей...
Алтай jондо ундылбазын!..
Коо кайдыҥ койу ÿни
Кожо артып, коробозын!..
Атту-чуулу Очы-Балам
Ай болуп, теҥеридеҥ
Амыр-тымык кöрÿп ле турзын.
Алтай jоным мениҥ болзо,
Алча тÿшкен алтайына
Амыр-энчÿ арбындап öссин!..
Кайлап айткан бойым болзо,
Агас тонго ороноло,
Ак койонго эм минеле,
Алтайымла айылдап jортсын,
Албаты-jонныҥ ол ортого
Айтпаганын айдып jÿрзин,
Алтай кайын кайлап артсын!..

 



* Капыл – чоҥчой.

* Кöкÿÿр – кÿп, аркыт, борбуй.

* Улдам – улу эмезе jаан адам дегени.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.

Каталог туристических сайтов TourStars