КАРА САГЫШТУ КАТКЫ-МЕРГЕН

КАРА САГЫШТУ КАТКЫ-МЕРГЕН

Бу кай чӧрчӧкти Турачак аймагында Курмач-Байгол деп jуртта тӧрӧл тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп школдо иштеп турган А.М. Пустогачева ол ок аймакта Суранаш деп jуртта jаткан карган атту-чуулу кайчыдаҥ Манакоп Денисович Кандараковтоҥ 1970 jылда бичип алган. М.Д. Кандараков 1972 jылда jада калган.

Чӧрчӧк чалганду диалектле кепке базылып jат. Чалганду тилле бичиктер азыйда чыкпаган учун бу баштапкы кепке базылып турган чӧрчӧктӧ лингвисти­ческий (сӧстӧрди бичиир ээжизи аайынча) бир канча jастыралар бар болдордоҥ маат jок. Jе фольклористикага чӧрчӧк бойы, оныҥ учуры сӱрекей баалу.

1. Карындажын – Чалганду улуста карындаш кижиниҥ балдары база «карындаш» деп адалып jат.

Jер сыртынде jайал ӧскен 
Кара-боро аттуг
Караты-каан деп алып jатыр.
Карыйтен чагы jеткенче,
Алган каты бала таппаан,
Калганчы кӱжи кагыла[1] беен.
«Бо мындуг кандуг каат?
Кӱтен[2] малым кем кӧрӧр?
Таг уш jӧӧжӧмни
Кемге артызарым?» – деп,
Караты-каан каны кур jит.
Кара-боро адыны тутты,
Шала-была ээртев алды.
«Алтайымны таштий барайн» – деп,
Адын мӱн ал,
Тызырт ла маҥтап каан[3].
Караты-каан апшыйаш
Ал тайгазына чыга верди.
Алган каты
Караты-каанныҥ барган jерини
Оҥновийн калды.
Караты-каан шуулдан,
Тайганыҥ бажында
Кара кӧлгӧ барды,
Jети тыттыҥ тӧзине тӱшти.
Адыныҥ ээрини алып,
Боглоп[4] саалды.
Токумыны тӧжӧн ал,
Кежимини jавын ал,
Jакшы jазап jаат алды.
«Ӱйӱр[5] уйтазам – ӱч кӱн,
Капшей турзам – бир кӱн бажында
Уйган келзеҥ – керек» – деп,
Караты-каан санан,
Тереҥ уйгаа соктырды.
Ac уйтаан моон[6],
Та кӧп уйтаан моон –
Ньемен тӱш тӱжен ал,
Тап тур келди.
Тур кел, айландыра кӧрзе:
Кара-боро ады
Боглоп саан jерни
Каас кел,
Кара оро чыгар салтыр.
Кара-бороныҥ танаандын[7]
Чыккан туван
Тегриле катыш калтыр.
Караты-каан адына
Маҥзырап тевин келди.
«Jӱгни сестиҥ, адым?
Jӱгни билдиҥ?
Сен кайттыҥ?
Бо ороны jӱге кастыҥ?» – деп,
Адындын сурап jит.
«Сени уйгузарга
 Канча кӱнге киштеп,
Канча кӱнге jерни тееп,
Кара оро чык каан.
Jеезелӱ jурты jевирилерейт,
 Коозолу jуртыҥ коскорыларайт.
Кижи jӱзи – кызыл ӧрт,
Ат тыныжы – куу туван.
Каныҥ да куртен болзо,
Катыҥза карча[8] барак».
Аны уккан
Караты-каан
Маҥзырды адын ээртеди.
Кааттыҥ болзо
Эр санааны болды вийн?
Каанныҥ болзо
Базынганы болды вийн?» – деп,
Караты-каан ньан jит.
Jаткан jерине jеет келзе,
Ак jаҥ jер
Ава jыш бол калтыр.
Кижи jӱзи – кызыл ӧрт,
Ат тыныжы – куу туван.
Улу-ньаан кезерлер
Тогузондын ажыра болтыр,
Кижееш деген кезерлери
Тогузон кирелӱ болтыр?
Андын башка калык
Шывалыныҥ кӧӧрӧзи[9] уш.
«Ашпа,
Мен слерге jедерим» – деп,
Караты-каанныҥ тавыжы угул jит.
Кайыҥ бажы кайсал jит[10],
Кал[11] бала тавыжы угул jит,
Караай бажы кайсал jит,
Jаш бала тавыжы угул jит.
Караты-Каан болзо
Тевир кастыкка ат боглоп,
Ӱйӱнза капшай кирди.
Кӧрзе,
Таппасты таап,
Каты jаш балалу
Ошоптен[12] болтыр.
Караанда тапкан баланы кӧрӧӧ
Jыгылган[13] калык-ньон болтыр.
«Jыгылган калык тараалакте,
Jаш балаа
Ат адаар керек» – деп,
 Караты-каан jооктонды[14]*.
Тогус кызыракты ӧлтӱрдилер,
Тоозы jок казанга
Эт кайнаттылар,
Тогузон тажур араа
Астыр алдылар.
«Бо jажына таппаан балазыны
Мен jокто тааптен» – деп
Караты-каан ижинде
Арий ньемен санан jит.
Канча ошоп тоолонды,
Канча ошоп сананды.
(Караты-каан – каду кижи,
Катыны бактийтени[15]
Сагыжына кирвийт.)
Jыгыл каан кижилерге айт jит:
«Jакшы ат адаан кижиниҥ
Кожына-койнына jаг[16] тыгарым,
Ньемен ат адаан кижиниҥ
Кызыл тынын кыйарым.
Караанда тапкан балама
Jакшы ат адалар» – деди.
Караты-каанныҥ айткаиы ук ал, -
Тып ле турдылыр[17].
Jакшы ат адап,
Jаг jийтени чыкпийт,
Ньемен ат адап,
Тынарын кыйдыратаны чыкпийт.
Ат адыйыре jыгылгандын бери
Тогус кӱнге чыга беен,
Бир кижи айдын алвийт.
Савырт-сувурт этти,
Эжик аажыл баады,
Бир салваа[18] апшыйаш
Кел кир келди.
«Ньемен ат адап,
Бажым да ӱстӱрзем, кайдар.
Jадатаны jаат алдым,
Конотоны коон алдым.
Айса, jакшы ат адап,
Jаг jийтен кижи боолтым» – деп, ~
Саалва апшыйаш айдып,
Ат та адавийн,
Карча ташкын
Сурт чыга калды.
Анда ошоптен кижилер.
Кава-туда болвийн калдылар.
Апшыйаш чыгак ле каанде[19],
Jаш бала
Маактыйе- маактыйе[20],
Углыйе-углыйе[21],
Тыны ӱзӱл баан.
Ӧлийе берди.
(Келген апшыйаш Эрлик болтыр).
Кел кирип,
Баланыҥ кудыны ал ал,
Ал бартыр.
Караты-каан болзо
Ачу-ачу кыйгыр jит:
«Ӧжимни кемдин алайн?
Караанда оол таап,
Эрликке алдыртым» – деп,
Тыҥ ӧткӧн сыҥырды,
Ай коронны таартынды.
Тажаурдаа арааны
Бир ле оортоп иш ийди.
Арий[22] ээзир барала,
Бийде јооктонды:
«Алтайымны таштап бартам,
Азраан малым арт калзын,
Эл-ньонымны кӧрвийн,
Ак тайгама чыктам» – деп,
Адын кыч камчылав ийди,
Ады тызырт маҥтап чыкты.
Бӧгчӧ[23] уйтаан jерине jеет,
Адындын тӱш, боглоп салды.
Токумыны тӧжӧн алды,
Торго чанчакту[24]
Кежимини jавын алды,
Авыр уйтап калды.
Jети кӱн уйгунмийн,
Тереҥ уйтаптен болтыр.
Ньемен тӱш тӱжеен jаа[25],
Шоожып,
Тап тур келди.
Уйгун кел кӧрзе,
Ады jерни каза-каза,
Кара оро бут калтыр.
Танагындын чыккан туван
Кей jерге jайыл калтыр.
«Бо jажына мӱн jргемде,
Бийде ле болгоныҥ оҥновадым.
Бо мындуг jӱг болды?
Jакшыны сен сеетиє ме? _
Ньеменин сен билдиҥ ме?» – деп
Караты-каан апшыйаш
Адындын сураптен болтыр.
«Ээм-кӱлӱгим,
Ол тушта келген кижилер jӱг болзын.
Эме jыгылган кижилерни кӧрзӧҥ.
Коозолу jуртыҥ кскорыл jит,
Jеезелӱ jуртыҥ jевирил jит» деп,
Кара-боро ады айт jит.
Аны уккан Караты-каан
Адыны капшай ээртеди,
Ат сыртына чыкты.
Ижине санан jит;
«Эр-кӱлӱктериниҥ
Базынганы болды вийн?
Кааттыҥ
Эр санааны болды вийн?»
Ас барды, кӧп барды –
Jуртына jеет келди.
Калыктыҥ jыгылганы –       -
Чеден  ижине батпийн,
Ӱзери бойлоры балташтылер[26].
Кайыҥ бажы кайсал jит,
Кал баланыҥ тавыжы угул jит.
Караай бажы кайсал jит,
Jаш бала тавыжы угул jит.
Караты-каан ӱйине кирди.
Ӱйиниҥ ижинде кижилерле
Эзенешпийн да,
Ары-бери басты.
«Jажына таппаан балаҥ таап,
Калыкты катыштырсын[27]» – деп,
Караты-каан куртыйанза[28] кӧр,
Кӧксӧп-кӧкӧп[29] салды.
Jер кайракан силгин калды,
Кайа ташка ньаҥыл калды.
«Анче ле jыгылген кижилер
Тараанче,
Бо балаа
Ат ададар керек» – деп,
Караты-каан jооктонды.
«Jакшы ат адаан кижи
Алтын айакле араа ижер,
Кожына-койнына jаг тыктырар,
Ньемен ат адаан кижиниҥ
Бажыны ӱс,
Будына саларым,
Будыны кеес,
Бажына саларым» – деп,
 Караты-каан кыйгыр jит.
Той башталган соонде
Ӱч кӱн ӧдӧ каалды,
Аа jыгылген албаты-ньон
Ӧрӧ-тӧвӧн кӱрӱштилер,
Ат ла адийтен кижи чыкпийт.
Савырт-сувурт этти,
Караан апшыйаш кир келди.
«Бир балаа ат адавийн,
Jӱге jыгыл ошопсаар?» – деп,
Кижилерзаа кылчайт кӧрди.
«Ат адыйыре корыктывыс,
Ӱш кӱн санан,
Jакшы ат таппийн салдывыс» – деп,
Jыгылган кижилер айт jит,
«Анду болзо, мен аа
Ат адап бертем.
Конотон конаам коон аам,
Jадатан jадыным jаат аам
Ӧлзӧм да – маа теҥ,
Ӧссӧм да – маа тент.
Айса, jакшы ат адап,
Jaг да jийтен
Кижи боолтым» – деп,
Тӧргӧ баас келеле,
Карча баас,
Эжик ӱдӱне[30] jеет,
Сурт ла ээт чыга веен.
Апшыйаш тавылвийн каан.
Апшыйаш чык ал,
Бар ла ийени,
Бала углыйе-углыйе,
Маактыйе-маактыйе,
Кызыл тыны кыйыла верди.
Аны кӧргӧн Караты-каанныҥ
Jӱреениҥ каны
Тӱйӱлип-тӱйӱлип,
Токтоп каалды.
Караты-каан базак
Алтайын таштап баар ийди.
Улу тайга кырына чыгып,
Конок салтан jерине jетти,
Адын боглоп салды.
Торго токумын jайа салды,
Jалаҥ кежимин jавын алды.
Тогус та кӱн ньаҥмыр jагза,
Ӧтпӧс барактыҥ тӧзине jаат ал,
Уйтап калды.
Канча кире уйтаан болтон,
Уйганып, айландыра кӧрзе,
Кара-боро ады
Кара оро каас салтыр,
Каскан jери
Талай бол калтыр.
Ээзи уйгун кеени кӧрӧлӧ,
Ады маҥзырап айт jит:
«Сееҥ jуртыҥда
Jыгылган калык
Эме андын кӧп болтыр.
Коозолу jуртыҥныҥ
Кӧгвӧӧни[31] калар,
Jеезелӱ  jуртыҥныҥ
Jери артар,
Коскорыл, jевирил барар» – деп.
Аны уккан Караты-каан –
Адыны маҥзырап ээртев алды,
Адына капшай мӱнди.
Кыйгыр ал кеелтенине
Тегри каан соро кӱй jит,
Jер jалвак jевирил jит.
Айлына кел jетсе,
Кал баланыҥ тавыжы угул jит,
Караай бажы кайсал jит,
Jаш баланыҥ угызы[32] угул jит,
Кайныҥ бажы кайсал jит.
Караты-каан кыйгыр jит:
«Эки катап катыжып[33],
Балаарыма ат адавийн,
Эки, балам ӧл каан.
Мында jӱге катыштаар?
Кызыл каннарыҥ шажарым,
Кыл мойынарыҥ кыйарым» – деп,
Караты-каан
Аттын тура кӧксӧп, кыйгырды.
Катышкан калык тарыйе берди,
Jыгылган кижилер каштылар,
Ийне туттан кааттар jок,
Ийт чаватан[34] эр jок ээт,
Кӧдӧрӧ кижини сӱр ийди.
Тегри булуды тарыйе берди,
Кӱн изӱ шалды.
Караты-каан jооктонды:
«Ӱжинчи углыма ат адавас,
Ады jок бол ӧссин.
Ӧӧс jоргадык болзо,
Бойы адыны адан алзын».
Jаш бала ӧӧс jит.
Бир конды –
Бир арвача кожулды,
Эки конды –
Эки арвача кожулды.
Ӧзӧ-ӧзӧ кеенде,
Ээр кажы капкадык болды,
Алаар-согаан[35] туткадык болды,
Таш jӱректӱ болды.
Ташка тӱшсе, тайрылвас[36],
Муска[37] тӱшсе, мызырашпас[38] болды.
Эки кӧстиҥ аразына
Казак кыра салгадык jер,
Эки jарынныҥ ортозына
Ӧӧр мал отадык болды.
Айвак - jерине jоргадык,
Алаар-согаан аткадык болды.
Кырза аҥнап баарды,
Кырык койон аат алды,
Ортолыкка аҥнап баарды,
Одус койон экелди.
Углы адазындын сурап jит:
«Азыраан адам,
Тууганда, маа кайт
Ат адавийн салдар?
Кайт ат керес болды?» – деп.
«Чын, чын, балам,
Саа ат адавийн каавыс.
Сееҥ алында
Эки улуг карындаштарыҥа
Ат адыйыре jорып,
Ат та адаан jок,
Ӱл каанер.
Аа корык,
Катыш каан калыкты
Ньемен табыш
Чыгарвазындер деп
Мындын кедере сӱр ийем.
Кижилерниҥ ортозында jӱг jок?
Артазы  jакшы санан jит,
Артазы[39] кара санан jит.
Балам ӧскӧдик болзо,
Бойы адын аданзын деем.
Эме
 Эр jажына jеет кееҥде,
Бир тажаур араа ал ал,
Бо айылныҥ[40] ужында
Jетн jайзаҥны бийлеен
Могул ылдаҥ[41] jаат jит,
Аа бар, адыҥ адат» – деп,
Адазы углына айт jит.
Тажаур арааны алган бойынче,
Могул ылдазына jеет барды.
Эжикти ажа тартала,
Энеезине[42] сӱрӱн,[43]
Тоҥдыра jыгылды.
«Караты-каан карындажымныҥ
Караанда тапкан балазы
Ылдазына келеле,
Кайт тоҥдыра jыгыл jит?» – деп,
Айылында ошоптен ылдазы
Карындажын7 кӧр, jоокгонды.
«Ат ададараа келгем.
Кижи болзо атту болтон,
Кийик болзо тӱктӱ болтон.
Мендин адым сураанерде,
Бир да айттен сӧзим jок» – деп,
Караты-каанныҥ углы
Тажаурны бер, jооктон jит.
Тажаурда арааны ал ал,
Ылдазы алгап, ат бер jит:
«Кара-коҥор атту,
Кара сагышту
Каткы-Мерген деп
Атту болтырзыҥ.
Сананган сагыжыҥ
Кайра сагыш болтон болтыр.
Тогус тёпсеҥниҥ бажында
Кара-боро байтал
Бала саалтен болтыр.
Капкаа кара бала болтыр.
Аны бар тут алзаҥ,
Мӱнтен адын ол болтыр» – деп,
Могул ылдазы айт берди.
Тогузон кулаш ылжырваны[44] ал ал,
Тогус тепсеҥниҥ бажына чыкты.
Анда кара-боро байтал бала салып
Туртаны кӧӧр алды.
«Кара  какпаакту jаваажак
Jер сыртында
Бар ак болтыр» – деп,
Айныксап[45] аны кӧр jит.
Кулун чык ла кеенде,
Оолаш ылжырвазын ташпап,
Какпаа кара, кара-калжан
Jаваажакты тут алды.
Турган jериндин адыжак
Сурт маҥтап калды.
Ойдык jерге ойноп jор jит,
Тӱс jерге туйлап jор jит.
Оолаш ылжырвазын салвийт.
Jоро-jоро,
Кӱчи чык баан соондо
Jаваажак шуулдан, jооктонды:
«Анамныҥ эмчеени
Бир эмген болзом,
Сен уш оолааштарга
Шыдыйыр эдем.
Ӧлтӱрере келген болзоҥ,
Ӱйӱр ӧрӧӧлӧвийн[46],
Ӧлтир сал,
Ӧлтӱрбеске келген болзоҥ,
Тыҥ кыйнавийн,
Божот сал – деп.
«Мееҥ адым Каткы-Мерген,
Караты-кааныҥ углы мен.
Мееҥ мӱнетен адым
Сен болорзыҥ» – деп,
Каткы-Мерген
Кара-коҥор адыныҥ
Ылжырвазын тыга тут,
Мӱнейин дезе, корыгып,
Jедин ал, ньан jит.
Ньана-ньана кеенде,
Маска тавыжы угул jит.
Кара сагышту Каткы-Мерген
Тевир тыттыҥ тӧзине
Кара-коҥорын боглоп сал,
Кандуг кижилер
Маска сокконын
Кӧр аларга барды.
Эжикти ажа тартса,
Канча-канча устар болтыр,
Jӱгни да сулаптылыр.
Аны кӧргӧн устар:
«Мындыг бала кӧрвӧӧмис.
Кӧзиҥ кӧргӧндӧ,
Отту болтыр,
Кӧксиҥ болзо
Шокту болтыр.
Кайдын келген баатыр болорзыҥ?
Канаа jортен кижизин?» – деп,
Ол оолдын сураптылыр.
«Караты-каанныҥ углы,
Кара-коҥор атту
Кара-сагышту Каткы-Мерген
Мен болорым.
Адымныҥ jепселини соок берлер.
Jагга[47] jӱрзе кийетен
Кийим маа соок берлер» – деп,
Каткы-Мерген ылардын сурап jит.
«Jаат, уйта,
Тынан ал.
Jаш кнжее ааҥ да соондо
Jортон jорук jедер» – деп,
Устар jӧптӧптилер.
Кара сагышту
Каткы-Мерген
Jаат уйтап калды.
Ас уйтады, кӧп уйтады –
Уйган келзе,
Кийетен кийимдерини,
Атка ээртийтен ээрни
Качан ак соок салтырлар.
Каткы-Мерген кийимин кий кӧрзе,
Кеҥ да, бош та болтыр.
«Боны арий эптӱ этпес,
Тыга jазап сокпос
Кандуг устар боонзарен?[48]
Мындуг кеҥ кийимни кий ал,
Мындуг ньаан ээрни
Адыжакка ээртев ал,
Кайдет кижи jортен моон?» –
Каткы-Мерген чӧрчӧктӧйт.
«Адыҥ jаш – оҥновийсын мен?
Бойыҥ бала – ундып салдыҥ ма?
Кулун ӧзӧр – ат болор,
Катап ээр соктырарзын мен?
Бойыҥ эр jажыҥа jетсеҥ,
Катап кийим аларзыҥ ма?» – деп,
Устар ӱгреттилер.
Кийимин кий алды,
Адыны ээртев алды.
Ат сыртына чыгып,
Айылына ньан келди.
Адазы, анези
Аны кӧрӱп,
Айныксап калдылар.
Кара сагышту Каткы-Мерген углы
Эме айт jит:
«Эр бол туугамда,
Эжилӱ болорайтым.
Кандуг айвакка барайн?
Кандуг кысты алайн?»
Караты-каан адазы айт jит:
«Jетен тегри тӧзинде
Jети Jеек jуртап jит.
Ыларныҥ
Кыйыл бартан тыннары jок,
Кызар актен каннары jок.
Jети Jеекте тыҥмазы[49] бар.
Ус дезе ус,
Колы эптӱг кыс.
Aceeш[50] тередин тон тик jит,
Эптӱ[51] кижилерге кийдир jит.
Бир ле тереи кыйганда,
Кырык тон чык jит.
Jаражы – матап jараш,
Кӱл ийенде – кӧнни бӧктийир,
Jаркыныла айны тууглаар[52].
Тевир-сур атту
Телвек-каанныҥ углы,
Тёвир-Бӧкӧ сурап,
Аны кудалап jоор jит.
Ааҥле тудужараа, кабыжараа
Кӱжиҥ сееҥ jедер вен?
Jетен башту
Jелвеенниҥ углы
Jелим-Кара баатыр
Ол аа бойдоҥноп
Кӧп jоор jит.
Ааҥле ньеҥижер
Кӱжиҥ бар вен?
Ӱйе-сӧӧгиҥ каадызын, балам,
Кавырга-ооргоҥ тыҥызын, балам,
Эр тевине[53] jеет барзаҥ,
Ол тушта барарзыҥ.
Мен алтан jашка jетире
Кижи- алвийн jоргем.
Ӱш бала кырына чыктывыс,
Эки балавыс ӧл каанер. 
Калганчы оолыбыс сен
Кижи алараа дийеле,
Барып ӧл калзаҥ,
Мен, караан кижи,
Сӧӧгиҥ да бар кӧртӧн jок,
Аа jеттен кӱш jок» – деди.
Каткы-Мерген оол,
Санан аан сагыжыны
Карча сананмас кижи,
Барараа ле санан jит.
Адазына бийде айтты:
«Анедин тӧрийире jалтанмаам,
Ӧлӧрӧӧ jӱге jалтантан?» – деп,
Ыраак jоорукка барараа
Тевир сопооны кий алды,
Кеп-кийимини кий алды.
Сопооныҥ кыжыраа[54]
Он беш беристе угул jит,
Айландыра ньаҥылан jит.
Ӱйе чакка ӱзӱлвес
Алтан алты койышкан тартты;
Jетен jети колоҥны
Аттыҥ байганынча
Таарт jит,
Сегизен сегис ӧштӧкти[55]
Jазап таарт алды.
Тевир ӱзеҥмени теле[56] тееп,
Ат кырына чык алды.
«Балам, барба, балам,
Оҥ эмжеем ээв ал,
Аар[57] jорукка
Ааҥ соондо барарзын» – деп,
Анези углыны сурап jит.
Апшыйанза кор,
Каны кур jит:
«Анда кыс кӧргӧм деп,
Jаш баланы
Jӱге кыпшыттыҥ?
Эме аны канаа ийсин?
Ӧл калза, кем аны кӧрӧр?
Эки карындажы
Авыр болгон болзо,
Кыйынче[58] бар,
Болужарлар эде» – деп,
Анези углап айт ӧит.
«Эр кижи
Барарайтен jерине
Бар келвеевде,
Кӱжи ньан jит[59].
Кара сагышту
Каткы-Мерген балам,
Тегвеен кижее тегве,
Ак сагышту кижилерге
Ньемен сӧс айтпа» – деп,
Адазы ӱгрет айтты.
Углы адындын тӱш,
Анезиниҥ оҥ эмжеен ээв алды.
Карча адына мӱн ал,
Казырга тиштиг камчызыла
Оҥ байганыны jара сокты,
Оҥ эксийини[60] ыра тартты.
Турган jери арт калды,
Барган jерин кӧрвийн калдылар.
Jердее туван тегрее чык,
Тегридее, туван jерге тӱш,
Каавылыжа берди.
Ажылвас[61] ак туван чӧйил калды,
Ӱзӱлвес jыду туван тӱш калды.
Канча таглар ашты,
Канча суглер кешти.
Ас барды, кӧп барды –
Каткы-Мерген кӧрзе,
Тегрее jетире
Тевир ӧргее туртен.
Тевир чеденни теле[62] сокты,
Ат боглийтен кастыкка
Адын боглоп салды.
Ӧргее киререе санан,
Эжикти кайра тартала,
Jарым энеени[63],
Эҥзезнле ала кирди.
Ӱгге[64] кир барза,
Ааҥ ижинде
Jозаа jок кеен,
Jозаа[65] jок jараш
Бир -каат ошоптен болтыр.
Ару jаткан келин болтыр.
Ол келин сурап jит:
«Кӧзиҥ сееҥ отту болтыр.
Кӧксиҥ сееҥ шокту болтыр.
Канаа jоргон кижизин?
Кемниҥ балазы болорзын?»
Кара сагышту Каткы-Мерген
«Крык» деп унжукпады,
Кылчай кӧрвӧди.
Турадын карча чыкты.
Jарым энеени эҥзезиле
Тӱрт ал, чык барды.
Адына мун ал,
Тевир чеденни
Бир ийинче[66] оодып чык ал,
Тызырт бар ийди.
Ошоптен каат
Айныксап jит:
«Алуг[67] дезе – алуг эвес,
Керсиг[68] дезе керсиг эвес,
Канду анду кижи болтон?» – деп
Андын ары Каткы-Мерген
Бар кӧрзе, бир ийт.
Туйак кийикни
Тогры тиштен саан,
Маҥтап кеелтен болтыр.
Кара- сагышту
Каткы-Мерген
Ааны кӧр, санан jит:
«Jакшы ийт болзо,
Оҥ ийинче jалган ӧдӧр,
Ньемен ийт болзо,
Сол ийинче иргенип[69] ӧдӧр».
Ийт маҥтап келген jаа.
Оҥ ийинче jалганып,
Арийаан jел ӧтти.
Каткы-Мерген ол ийтти
Казырга камчызыла –
Талвай[70] кел, шапканы,
Ийттиҥ апартен аны
Ӧлӧҥ аразына чачыла беен.
Ийт дезе
«Аҥ-уҥ» ла эткен,
Агаш аразынза маҥтан каан.
Ол ийттиҥ кыйынча
Ээзи-кӱлӱги кеелтен болтыр.
Баатыр jууктап кеенде, кӧрзе,
Кодыр кайага кол бӱттир,
Бӱдӱр кайага баш бӱттир,
Jарым кайа jарынду болтыр,
Улу алып болгадык болтыр.
Кара сагышту Каткы-Мерген
Кӱчин шенеп кӧрӧӧ сананды.
«Jакшы эр болзо,
Оҥ ийимче эзенижип ӧдӧр,
Ньемен эр болзо,
Сол ийимче алаканыжып ӧдӧр» – деди.
Баатыр jеет кел,
Оҥ ийинче ӧтти.
Каткы-Мергендин сурады:
«Кайдын келген оол эдеҥ?
Ыраак jердин келдиҥ ме?
Кӧзиҥ сееҥ курч болтыр,
Кӧксиҥ сееҥ сергек болтыр» – деп,
Колыны кӧдӱр, эженижере сананды.
Кара сагышту
Каткы-Мерген айтты:
«Кайдын ла келзем,
Саа jӱг керек?
Канаа ла барзам,
Саа jӱг керек?» – деп,
Баатырныҥ сол jаагына
Алаканла таре берди.
Кайа бӱдӱштӱ баатыр
Уш айлан, тоҥдыра jыгылды,
Уш айлан, шалкыйда тӱшти.
Алып сагыжы айлана берди,
Кӱлӱк сагыжы шыга берди.
Тӱкур-какыр ийзе,
Кан арлашту болтыр.
Согдынып,[71] сагыш алынды,
Тынанып, кӱч алынды.
Алып сагыжы кире берди.
«Бо кандуг
Кара сагышту кижи?
Туштаан кижини алаканийтен?» – деп,
Баатыр сурады.
«Караты-каанныҥ углы мен,
Кара-коҥор атту
Кара сагышту Каткы-Мерген.
Сен, кандуг кижи?» – деп,
Каткы-Мерген сурады
«Мен да Караты-каанныҥ
Колында ӧскӧн болзом,
Сендӱглерге шаптырвас эдем» –, деп.
Jага баштын тудуштылар,
Кабыжып кӱреже беердилер.
Талайны ӧзӧнӧккӧ бодоп
Балтаптенер болтыр,
Тайганы тулаага теҥнептилер.
Анча-мынча болвады,
Кара сагышту Каткы-Мерген
Баатырны jапшыра баас алды.
«Кызыл тыныҥ кыйарым – дийт, –
Кымыс эдиҥ кезерим» –дийт.
«Ээ кудай, карындаш,
Мен даа
Адамныҥ колында ӧскӧн. болзом,
Анемниҥ эмжеени эмген болзом,
Сен кирези болор ак эдем.
Тогус jыл jаргылажып,
Эрлик-бийдин кудым алып,
Ак jарыкка чык jаттым.
Адамза барайн дезем,
Каным куруп,
Бир ле айрылышкаан деп,
Бо кирезине jеет jаттым.
Алган  кижим бар эде.
Jолдо тевир ӧргее туштады ва?
Ол мееҥ jуртым» – деди.
Аны уккан Каткы-Мергеҥ
Улу карындажыны кӧр, айныксап:
«Кӧргӧм, туштаам» – деди.
Эки карындаш тушташ,
Кӱш jеткенне тудуш ал,
Эзен-менди айдыш ал,
Эме айрылыжарайтылер.
Улу ажазы[72] ӱгрет jит:
«База ла бийде алынма[73].
Ак сагышту кижилер бар,
Кара сагышту кижилер бар,
Jетен башту Jелвеен бар.
Аа ле каныҥ курува.
Кем ле jолго туштажар,
Кӧдӧрӧзиле кайт тавыжарзын?
Сендин артык алыптар бар,
Сендин артык кӱлӱктер бар.
Jер сыртында jӱг jок?
Сананып, аайланып jор» – деди.
Эки колдын эзенештилер,
Айрылыш баардылар.
Кара сагышту Каткы-Мерген
Бара-бара кеенде,
База бир ӧргее тур jит.
Бийене туштаандын
Ӱш катап артык болтыр.
«Бо кемниҥ ӱйӱ болтон?
Кир кор чыккан кижи» –- деп»
Каткы-Мерген сананды.
Тевир чеденни jевире тепти,
Эжикке келди.
Ӧргееге кир,
Бир энеени
Эҥзезиле ала кирди .
Угныҥ ижинде ошоптен
Кижи дезе кижи болтыр,
Кӱл ийенде – кӱн уш,
Каткыр ийенде ай уш.
«Кӧзиҥ отту болтыр,
Кӧксиҥ шокту болтыр,
Кандый кижи болорзыҥ?» – деп,
Ол келин сур ап jит.
«Бо каат кижее ӱн бервесим,
Кандуг ла кижи болзом,
Jӱг керек?» – деп,
Каткы-Мерген бойында санан,
«Крык» деп унжукпады,
Кылчай кӧрвӧди.
Карша бурул ал, чиктенде,
База бир энеени
Эҥзезиле jевирип чык кеен.
Чеденни бир ийинче оодо соок,
Маҥтада берди.
Келин ташкын чык кӧрзӧ,
Ол  jерни оот салтыр.
«Бир кӧрзе – алуг,
Бир кӧрзе – керсиг,
Кандуг кижи – болтон?» – деп,
Келин санан jаат калды.
Андын ары Каткы-Мерген
 Кӧп та бартыр,
Ас та бартыр.
Бара-бара кеенде,
Кӧрӧр болзо, бир ийт
Быжыр саан эт тиштенген
Удура кеелтен болтыр.
Каткы-Мерген санан jит:    
«Jакшы эрниҥ ийди болзоҥ,
Оҥ ийинче jалганып ӧдӧрзин,
Ньемен эрниҥ ийди болзоҥ,
Сол ийинче иргенип ӧдӧрзин».
Ийт маҥтап келген jаа
Оҥ ийинче jалганып ӧтти.
Казыргалу камжызыла
Ийтти оров ийди.
Ийт «аҥ-уҥ» деп каҥзып кашты.
Кӧлӧк[74] аразына кӧглӧнӧ берди,
Карашы[75] jерза кашты.
Тиштенген эди чачыл каан.
Каткы-Мерген ол этти алып,
Jеп ошопен болтыр.
«Jакшы ийт болгон болзо,
Бойы да берер эде,
Ньемен ийт болгон ужун
Маа камжылаткан – деп,
Санан ошорды.
Андын кӧрзе,
Эки атка эт арт саан,
Бир атты jедин саан,
Улу алып келтен болтыр.
Коодыр кайаа
Кол бут калтыр,
Бӱдӱн кайаа
Баш бут калтыр,
Кортук jӱректӱ кижи
Удура кӧрвӧдик болтыр.
«Jакшы эр болзо,
Оҥ ийинче ӧӧт барар,
Ньемен эр болзо,
Сол ийинче алаканаш ӧдӧр» – деп
Каткы-Мерген санан jит.
Келген алып оҥ, ийинче кел,
Эзен-менди сурады:
Ыраак jерни кӧстӧдиҥ ме?
Jагын jерни кӧстӧдиҥ ме?
Кайдын келген кижизин?» – деди
 «Кайдын ла келзем,
Саа jӱг керек?
Канаа ла барзам,
Саа jӱг керек?» – деп,
Каткы-Мерген алып
Туштаан баатырны
Ат сыртындын
Алаканла сокты.-
Бӱдӱр башту баатыр
Адындын теглен калды.
Уш айлан, тоҥдыра jыгылды,
Уш айлан, шалкыйда тӱшти.
Какыр тӱкӱрди –
Кан болды.
Ӱвӱр ийди[76] – кӱш алынды.
«Эр кавыжы андуг ва?» – деп,
Каткы-Мергенниҥ jагазындын капты
Ньан бажындын курны капты,
Кавыжа-тудужа бердилер.
Бӱк jерни
Кӧл ээт теестилер,
Кыр jерни
Бӱк ээт тепсептилер.
Тегриниҥ чагаанарын[77]
Jерниҥ тулаазыны[78] тоолоптылер.
Тогус jыл кавыштылар,
 Маҥнайлары терлийе берди,
 Балтырлары тырлажа берди.
Учында Каткы-Мерген
Туштаан баатырныҥ
Кас эдеени кавыра тутты,
Кул эдеени кӱле тутты,
Jалвак jерге jатыр алды.
«Кызыл тыныҥ кыйарым,
Кызыл мойнын- ӱзерим» – деп кыйгыр
Туштаан баатыр кереестен jит:
«Калак-кокой,
Караты-каан адамныҥ
Колында ӧскӧн болзом,
Анемниҥ эмжеени эмген болзом,
Мындуг jулгуштарга[79]
Соктырбас ак эдем» – деди.
«Канду Караты-каан?
Ол мееҥ адам.
Кайт сееҥ адаҥ болды?
Таппасты тапа,
Тавырыҥ курува» – деп,
Каткы-Мерген алып
Jыгыл каан алыпты
Тургуза тартты.
Туштаан баатыр айтты:
 «Караты-каан мееҥ адам.
Мееҥ тыным Эрлик ал баан,
Он эки jыл jаргылажып,
Тыным карша аал ал,
Эме ак jарыкта jааттым» деп,
 Улуг карындажы jооктоды.
«Анда ӧргее туштады ва?
Ол мееҥ jуртым.
Адама каным куруп,
Каат аал ал,
Ньаҥыскан jааттым – деди. –
Мындын соҥ бийде алынма.
Jетен jети башту
Jелвеен саа туштыйыр.
Оҥ jок кӧп аастарлу[80].
Артазы саарнап jит,
Артан аастары катыр jит,
Артазы jооктоп jит,
Артазы кыйгыр jит.
Аныла кавышпа – деди. –
Кара сагыжыҥла
Канчооп уйур jорорзын?
Кара сананзаҥ,
Кара каныҥ тӱгӱлер.
Jакшы сагыш сананзаҥ,
Jадыныҥа баштадарзын.
Jоргон jорук келишсе,
Кир jорзоҥ ак» – деди.
Улу карындажыла
Эзен-менди айдыштылар,  
Айде-бийде jооктоштылар,
Ааҥ сооҥдо
Айрылыжа бердилер.
Кара сагышту
Каткы-Мерген
Андын ары барды.
Кӱн jарыгы бектел jит,
Кӱн чыкпийт.
Шыҥ-шаҥ тавыш угулды.
Каткы-Мерген алынза кӧрзе,
Jетен jети башту
Jелвеен кеелтен болтыр.
Артан аас кайлап jит,
Артазы сывыска таарт jит.
Артазы катыр jит,
Артазы jооктоп jит,
Артазы саарнап jит.
«Апша, таҥма,
Кӱнниҥ jарыгыны бӧктӧптен,
Айныҥ jарыгыны тууглаптен,
Jетен jети бажыны
Кезе атпазам, мен уш па?» – деп,
Каткы-Мерген алып
Jер jалвакка jаат алды,
Ойык jерге ошов алды,
Тӧҥ jерге теев алды.
Эртен тарткан огыны
Ээр согде[81] божодо берди.
Эргек тӧзиндин ок чык калды,
Эки кӧстиҥ jаш чык калды,
Кӧк тегри согро кӱй калды.
Jетен jети башты кезе атты.
Кавыргалары капсалып,
Jер-jалаҥ бол калды,
Ооргозы оодылып,
Ортолык бол калды.
Jетен jети бажы
Тегриза ӱже берди.
Андын турайн деени,
Jетен jети баш
Кргжн бол[82],
Jерза jап ла jоро берди.
Кӧдӧрӧ баш
Каткы-Мергенниҥ сыртына jаагды.
Каткы-Мерген алып
Ылча[83] бастыр калды.
Ӧрӧ турара маҥнанмийн калды.
Канча айде jаткан болгон,
Jолдо туштаан
Эки карындаштары
Катыш ал, jооктоштылер:
«Алуг Каткы-Мерген
Jелвеенге ӧлтӱрткен болор,
Кыйынче бар кӧрӧрӧӧ» – дештилер.
Эки карындаш келдилер.
Каткы-Мергенниҥ тавыжы
Угула, угула,
Угулвийн калды.
«Эки карындажым
Айткан ак боон,
Сӧстӧрини укпадым.
Эме мееҥ
Учук тыным кыйыл барийт» – деп,
Каткы-Мерген ӧӧлтен аразына
јооктон jит.
Эки карындаштары jеет келзе,
Jетен jети баш
Коргожон уш аар бололо,
Бир jерге шогулып,
Карындажын баас бартыр.
Бир де башты тогры[84]
Таштап болвийн сал,
Тевир лом аал ал,
Ары-бери кыйнадып, кӧӧлӧлӧп,
Сыртындын аҥдар ийдилер.
Каткы-Мерген эме
Карындаштарын кӧрӧ, ошот.
Колыны кыйнат ийенери,
«Кыхх» ээт тынан ийди.
«Улугныҥ айтканы
Уккадык болтыр.
«Караанныҥ айтканы
Карванга сал,
Ньаанныҥ айтканы
Ньанжыкка сал» – дегени
Шын болтыр» – деп,
Каткы-Мерген jооктон, тирил jит.
Карындаштары арванып,
Каткы-Мерген баатырга
Канча койны jазап,
Бир тажаур араа бердилер.
Каткы-Мерген адына мӱн ал,
Андын ары саал чыкты.
Канчооп-канчооп барган болтон,
Бара, бара, кӧрзе,
Jол ижинде ле
Бир куруг баш,
Бир тӧктӧ баш jаттыр.
Каткы-Мерген баатыр
Эме былар
Аштаптен болор деп,
Бир койныҥ эдини,
Бир тажаур арааны
Jеезинер[85] деп артыс салды.
«Мындуг немелерде jӱг jок?
Кӱлӱк бойым
Кулга ла кирвейн» –, деп,
Ӧӧт ал баарды.
Куруг баш ла тӱктӱ баш –
Бут jок ньимелер –
Теглен кел,
Аттыҥ будына шавылыштылер.
«Бо берген эдиҥни
Jава jийтен ме?
Башка jийтен ме?
Ӱлеш болвийн,
Сурыйыре келгемис» – деп,
Эки баш оролыштылер.
«Мен бер саам,
Эме оҥновийтым –
Кайдет jийтенери.
Башка да, jава да jевиштер» – деп,
Каткы-Мерген айт jит.
Эки баш суйук-сайык эттилер,
Карша теглене бердилер.
Каткы-Мергенни алгаптылер:
«Алып чыкса, алдырба,
Кӱлӱк чыкса, кӱлдирбе» – деп.
Каткы-Мерген батыр
Андын ары мантатты.
Куш тӱш jортен
Кува чӧл туштады,
Сагыскан уш,
Ужына jетпес
Сары чӧл туштады,
Салгынче кевин кептене берди.
Бострокой куш уш jетпес
Бос jалаҥ туштап jит,
Боранче бойы кептене берди.
Куйун jакалу талайны
Кече берди,
Таш jакалу тайганы
Эдектийи берди.
Андын ары маҥтатты.
Ак jалаҥныҥ ортодо
Агаш дезе агаш эвес,
Таш дезе таш эвес
Ӧргее туштады.
«Бо угге кир чыксам кайдар?» – деди.
Мал турган jерде
Ак кожолгонок[86] бӱт калтыр,
Алваты jаткан jерге
Каду агвак[87] бӱт калтыр.
Угге кир келзе,
Ньаҥыс куртыйаш ошоп jит.
Арсыл тижи тӱш калтыр,
Ак бажы кажай калтыр.
Кийген тоны кирлен каан ,
Jеен[88] ажы тозыла бертир.
Кӧксиндин кел сускап[89] jит,
 Карындын кел аштап jит.
«Канду кижи кирди? – деди. –
Эки тогус[90] jыл
Маа кижи кирвеен.
Jети Jеек ооларым
Jелвеенниҥ углыла
Jелим-Кара баатырла jаглажып,
Эки тогус jыл ньангалак.
Ады-jолыҥ кем?» – деп,
Тырлаак-кӱҥӱреек ӱн угулды.
«Адым мееҥ болзо
Кара сагышту
Каткы-Мерген болор.
Адамныҥ ады Караты-каан.
Кӧрӧрӧӧ келген jерим
Бо ло jер болор.
Кызар турган кийикти
Адар ужун келгем,
Jараш кыс чаавыны угуп,
Алар ужун келгем.
Jети Jеектиҥ тыҥмазы
Алтын-Тана кыс
Ак jарыкта бар деп уккам.
Jакшы кысты кӧрӧрӧӧ
Боо келгем» – деп,
Кара сагышту
Каткы-Мерген
Карган куртыйатска айтты.
«Алтын-Тана – мееҥ кызым,
Jети Jеек – мееҥ ооларым.
Jети углым jагга[91] бар,
Эки тогус jыл бол барийт.
Калак-кокой,
Кана барайн?
Ооларым ньанарлар ва,
Ньанмастар ва?
Тевир-сур атту
Телвек-каанныҥ углы –
Улу алып Тевир-Бӧкӧ
Алтын-Тананы сурап саан.
Кырык jылга калымнап,
Кызарак эдини таажып,
Айры колы кыйылган.
Кызымны кем алар –
Алып кижилер слер
Бойлорыҥ оҥнойирзеер.
Кӱйе болорайтен болзоҥ,
Jети Jеек ооларыма
Барып болуш» – деп,
Караан куртыйаш айт jит.
«Болушса, болужарым.
Ньаҥыс Алтын-Таианы ла
Алтай болзом» – деп,
Каткы-Мерген айтты.
Айвак[92] кижини азырап ийтен
Аш jок болтынде база» – деп,
Караан куртыйаш
Калак-кокойыҥ кычырын jит.
«Аштап-суркаптен кижи jок.
Эзен болзом, карша келзем,
Ол тушта jийерим.
Jети Jеекке тушташсам,
Кожо ньанарым,
Туштавазам,
Ньаҥыскан келерим» – деп,
Каткы-Мерген алып
Эзен-мендизин айт салды.
Ташкын чык,
Кара-коҥор адына
Jазап мӱн алды.
Jети Jеектиҥ барган jолын
Jолоп сал чыкты,
Изини истеп чӧйиле берди.
Бара-бара кеенде, кӧрзе,
Jерниҥ бир кывы
Алынза аҥтара тӱш калтыр.
Jети Jеек кӱлӱктерниҥ
Ньаан карындажы ӧл калтыр.
Канча-канча барганда,
Бирси ӧл ак калтыр.
Адыны таарт, кӧр алды,
Андын алынза ак барды.
Калыктыҥ углаш-сыкташтени
Кулакка угулды.
Кӧк jалаҥныҥ ортозынде
Jык ла бол каан
Тоозылвас тогус кып
Черӱг тур jит.
Беш карындашты
Аткылаптен болтыр.
Беш jеек кыйнашпийн[93],
Бир ле jерде туртылар.
Окторныҥ кел теептени[94]
Эки теҥ эки кайа бол каан.
Ол октордыҥ чык алтан
Учур jок болтыр.
Кара-коҥор атту
Кара сагышту
Каткы-Мерген
Тогус кып черӱгни
Кӧстӧп атты.
Бир кижини адыйени –
Эки кижи бол баарды,
Эки кижини атканы –
Тӧрт кижи бол баарды.
Аны кӧр, айныксап:
«Бо кандуг-мындуг ньиме?» – деп,
Кӧк тегриза кӧрзе,
Тот койрыкту[95],
Тос орволу
Кам куртыйак камнап jит.
Ол куртыйактыҥ
Танаандын тӱшкен шимирик
Ылжырва бол,
Jерге шавыл jит.
Шаалат агыстен с...
Талай боолтен болтыр.
Jелвеен углыныҥ тыныны
Тудатан куртыйак бо болтыр.
Бо калыктыҥ тыны кӧдӧрӧ
Ол куртыйактыҥ колында болтыр.
Каткы-Мерген баатыр
Ойдык jерге очоро тӱшти,
Тӧҥ jерге теев алды.
Эртен таржан согааны[96]
Кеш согде божодо берди,
Эки кӧстин jам айлан калды.
Тос орволу куртыйак,
Конаак бол тоос калды,
Когваан бол коок калды.
Jерде турган кижилер
Jаш ӧлӧҥгӧ jава балтаттылер[97].
База карча айлан кӧргӧнче,
Каткы-Мергенниҥ оҥ кулакка
Алакан кел урунды.
Каткы-Мерген баатыр
Уш айлан, тоҥдыра jыгылды,
Уш айлан, карша jыгылды.
Какыр-какыр ийди,
Канла тӱкӱрди.
Ал сагыжы чыкты,
Азвен[98] сагыжы кирди,
Кӱлӱк сагыжы чыкты,
Кӱлӱскен[99] сагыжы кирди.
Ушкӱрип, кӱш алынды,
Согдынып, шак кирдирди.
Каткы-Мерген кӧрзе,
Jелвеенниҥ углы –
Jелим-Кара баатыр шаптыр.
«Сееҥ мӧӧриҥ ӧӧт барды,
Эме мееҥ мӧӧрим артты.
Сен ошор,
Мен тегтир кӧрӧйин» – деп,
Каткы-Мерген айт jит.
Jелим-Кара баатыр
Эрик jокто бӧрӱк jок ошоп алды.
Каткы-Мерген
Оҥ колыны кӧдирди,
Оҥ салгын кир калды,
Сол колыны кӧдирди,
Терс салгын кир калды.
«Ийне тутпаан колым – дийт, –
Илинмезин бир jерге,
Саван[100] тутпаан жолым – дийт, –
Савылвазын бир jерге.
Асты шаап арываам,
Кӧпти шаап кӧҥним келвеен» – деди.
Jаазы болгон алаканыны
Jайа кӧдӧрди –
Кӱн кӧрӱнмийн калды,
Сегис кырлу билеени сыксыды –
Айныҥ jарыгы туглалды.
Ак айстыҥ аразынче бургады,
Кӧк айастыҥ сыртынче бургады,
Тегри каан согро кӱй калды,
Jети тама jер соксыл калды.
Уш кып тегри тӧзи
Каҥырап ӧдӧ берди.
Алаканла кел шабарда,
Jелвеениҥ углы
Jелим-Кара баатыр
Ак тайганыҥ кырына
Кел тӱшти,
Ак кувак бол шажыла берди,
Кӧк тайганыҥ сыртына
Кел тӱшти,
Кӧк кувак бол калды.
Ийнек jалгыйтен сӧӧги артпады,
Ийт jалгыйтен каны артпады.
Андын Каткы-Мерген
Беш Jеек карындашка
Баас келди.
Беш Jеектиҥ чык ле бартан
 Jерлери jок болтыр.
Окторныҥ чогулганы
Эки кайа бол каан болтыр,
Эки кайа ортозында туртылер
«Ӧлӧрӧӧ биске
Ӱш ле кӱн арт каан.
Сен кайдын келдиҥ?»— деп,
Беш ,jеек сураптылер.
Каткы-Мерген jооктон jит:
«Jе кайдар база,
Ньеменнерге jакшы этпес,
Jаарга эм салвас кижи боом.
Колларыҥ бери берзеер база» – дийт.
Беш Jеекти – беш карындашты
Октыҥ орозындын
Чыгара таарт алды.
Jооктош-jооктош ал,
Эки Jеектиҥ ӧлгин jерине
Маҥла jеет келдилер.
Каткы-Мерген алып кижи
Кускун кужын каав алды.
«Маа бир шааjак кирези
Мӱгӱн[101] суг оортон экеле бер,
Аны таап экелвезеҥ,
Кыл тыныҥ ӱзерим» – деди.
Кускуннын мойындын каав алтыр.
«Калак ла калак,
Мойнымды божот,
Мӱгӱн сууны бар,
Тыҥдып[102] кӧрӧйин!» – деп,
Кускун суран jит.
Алтайны айланыжып,
Тайгаларны тивирип,
Кускун тириг суг
Оортоп, экеле берди.
«Jыгылган ӧлӧҥ турвас ва?
Ӧлгӧн кижи тириливес ве?» – деп,
Каткы-Мерген тириг сууны
Шаажып, айдантен болтыр.
«Ух-бух,
Тереҥ уйтап калтырым» – деп,
Беш Jеектиҥ карындаштары
Ӧрӧ тур келдилер.
Экилезин тиргис ал,
Каткы-Мерген ошоп jит.
Беш Jеек – карындаштары айтты:
«Слер, улуг карындаштар,
Эки тогус jыл ӧл кал, jатканзаар.
Каткы-Мерген келвеен болзо,
Ӱш кӱн бажында
Кӧдӧрӧлӧрибистиҥ тыны кыйыл,
Тызырап калар эдевис».
Ac jооктоштылер,
Кӧп jооктоштылер,
Jети Jектиҥ ар jуртына
Jеет келдилер.
Тек jерни тееп тур,
Тевир ӧргее тургустылар.
Шыр-шар болды,
Араа азыйдылер.
Jӱс бутту стал тарттылар.
Караан куртыйаш
Тевин jоортени –
Чыт-чат ла ээт jит.
Каткы-Мерген бойында санан jит:
«Ашпа,
Мен уйтап каан бол,
Jаат, быларны угайн» – деди.
Тӧжӧк-jастык салдыр алды,
Кӧӧп каан «уйтап» jит.
«Уйтап» казырактаан бажында
Караан анезиле
Jети Jеек jооктоштылер.
Караан анези айт jит:
«Бо кижи теген келвеен,
Алтын-Тананы кӧрӧӧ келген.
Темир-сур атту
Телвек-каанныҥ углы –
Тевир-Бӧкӧ сурап,
Кырык jылга калымнап саан,
Андын канаа кир артарыбыс?» – деди.
«Каткы-Мерген келвеен болзо,
Бис кӧдӧрӧ ӧлӧр эдевис.
Эт болзо,
Кеес берер керек,
Jаг болзо,
Jар берер керек.
Кыска кӧӧлӧнӧӧ,
Ал та баргай.
Тевир-Бӧкӧ
Андуг кӱйее болорайтен
Кижи болзо,
Эки тогус jыл jаглаштенде,
Кайт кӧринмеен?
Эки алып тушташкайлер.
Бис ыларны кайдийире.
Алтын-Тана тыҥмавыстыҥ
Ооды кайда куй каан –
Анаа барсын база» – дежип,
Jети Jеек jооктоныштылер.
Каткы-Мерген турган бойынча
Ташкын шыга тевинди.
Кара-коҥордын сурап jит:
«Алтын-Тана кыс кайда?»
Ады jооктон jит:
«Алтын каарчак,
Ааҥ ижинде кӱмӱш каарчак,
Кӱмӱш каарчактыҥ ижинде
Агаш каарчак,
Агаш каарчак ижинде
Алтын-Тана кыс.
Ол каарчактар эме
Ак талайныҥ тӱвинде деп
Сагыжыма кириш jит.
Боо jетире ӧлвӧӧмис,
Мындын ары ӧлвӧс болвайын.
Мен бойым jор, таварым,
Ал шыгартаны
Бойым оҥноптым» – деди.
Аны уккан Каткы-Мерген .
Jети jеектиҥ ӱйине кир,
Тереҥ уйгула уйтап калды.
Ас уйтады,
Кӧп уйтады,
Бир канча уйтаан бажында
Адыныҥ киштеени угулды.
«Адым киштеп jит,
Ньанза – керек болор» – деп,
Каткы-Мерген тур,
jооктонды.
Угдын шык келди.
Кара-коҥор ат
Эжикте туртен болтыр.
Каткы-Мерген сурап jит:
«Таптыҥ ма, алдыҥ ма,
Экелдиҥ ме?» –
«Танаама сугле кожо тарткан боом,
Танаама таарт аан болзом керек» –
деди.
«Тогузон аршын суг тувӱндин
Соро тарткан болзоҥ,
Боо тӱжере бер,
Мен аны кӧрӧйн.
Айса,
Nай[103] кижи кӧрвӧдик
Кыс боолтен бол jит» – деп,
Ээзи адындын сурап jит.
Кара-коҥор ат
Мышкыр ийени –
Торго тоны jайлып,
Jерге кел тӱшти.
Тош апааш шырайлу болтыр,
Кара кӧстӧ,
Кара шашту болтыр.
јараш кыс дезе деедик,
Алза,Алгадык кыс болтыр.
Ол кысты кавала,
Jӱстӱк ээт ал, кий алды.
Jеектерниҥ ӱйӱне кирдире салды.
«Ньанара санан алдым,
Адым jерин санан jит,
Мен jуртымны санаптым.
Jоро-jоро,
Аарына бердим» – деп,
Каткы-Мерген баатыр
Кӧдӧрӧ Jеектерле эзенеш jит.
Алты Jеек эзенешти,
Jетинчи Jеек – очы
Jеек Колыны суна, айт jит:
«Бо сееҥ колыҥда
Алтын эгвееш[104] кайдын келген?
Андуг эгвеешти кӧрвӧӧм кайа». –
«Аны кӧрӧр ужун
Слерниҥ кызыл тыннарыҥ кыйылтени
Ал каан болтымде база.
Сен аны
Кайдын кӧртӧн моонзынеҥ?
Кижиде jӱг jок» – деп,
Каткы-Мерген айделе,
Ат кырына- шыга берди.
Алваты-ньонынза,
Ада-анезинза
Ньанып jopт чыкты.
Турган jери арт калды,
Барган jерин кӧрвийн калдылар.
Jети Jеек кийниндин
Jети тегри тӧзини ӧтӱре
Jакшы jазап- кӧрзӧлӧр,
Алтын-Тананыҥ шӧйрвежи[105]
Ат торсана[106] шавыл jит,
Алтай башка шӧӧрвежи
Ат байганына jайыл jит.
«Jо, калак-кокой,
Тевир-Бӧкӧ келзе,
Кайт андын арт калтан?» – деп,
Улуг Jеек корыгын jит.
«Эки алып тушташса,
Бойлары ла оҥназынар.
Эки тогус jыл jаглаштенде,
Тевир-Бӧкӧ болушты ва?
Каткы-Мерген келвеен болзо,
Ужук тынывыс кыйылар эде,
Сай сӧӧгивис сайалар эде.
Тевир-Бӧкӧ баатырныҥ
Келтен ӧйи jеет кеен,
Jолга тушташпайын» – деп,
Кичиг Jеек айтты.
Каткы-Мерген баатыр
Ас ньаанды,
Кӧп ньаанды.
Бара-бара кеенде, кӧрзе,
Кӱн jарыгы бӧктӧлӧ бертир.
«Бо jуг адазы?» – деп кӧрзе,
Тевир-Бӧкӧ кеелтен болтыр.
«Jе кайдар база.
Ат бажына ат туштавас ва?
Эр маҥнайына эр туштавас ва?» – деп,
Каткы-Мерген санан jит.
Келе-келе кеенде,
Как маҥнайга туштажа вердилер.
«Мееҥ кырык jыл калымнап саан
Алтын-Тана сыргалыйымны
Маа апыр беререе барсын ме?
Канаа апарсыҥ?» – деп,
Тевир-Бӧкӧ кӧксӧп jит.
«Кӱжиҥ капса, алгайзын.
Мындуг кысты кижее
Тирӱгде бергей ак пийн?
Кӱш jеткенче тартышпийн.
Бойыма ал ал, апартым – деп, –
Каткы-Мерген каттырды. –
Кырык jыл калымнаптыҥде,
Кайт алышпадаар?
Сен ӧскӧлӧӧк болдыҥ ма?
Алтын-Тана кижееш болды ва?
Кара терим тӧгӱл,
Кара каным шажыл,
Апартен куртыйамны
Саа бервесими база» – деп,
Каткы-Мерген jалтанмийт.
Алтын-Тана абакайыны
Ыраагарык тургус салды.
Тарс-турс эттилер,
Jага баштын тудуштылер.
Ас тудуштылер,
Кӧп тудуштылер,
Ак талай шалчакка[107] бодол,
Кемнеп шажылды,
Ак тарсыл кувакка кемнел,
Ары-бери шажыл jит.
Капкан jерлериндин
Казанныг эт ӱзӱл jит.
Балтырдын каап кавыштылер,
Бала чылап марлаштылер.
Jети jыл кавыштылер,
Jерге ньиме тӱшпейт,
Тогус jыл тудуштылер,
Товрокко ньиме тӱшпеди.
Ак талай шайвала берди,
Ак тайга силгинди.
Кӱш алышпийн тура бердилер.
Тевир-сур ат
Кара-коҥор атка каны кур jит:
«Кырык jыл калым тааш,
Мееҥ белим талган.
Эме сен бар экелдиҥ» – дийт.
«Бис кижини jӱг эдерибис?
Кем басса, ол алгай.
Менде аас бар ак,
Тиштешсеҥ, тиштежерим,
Менде туйгак бар ак,
Теевишсеҥ, теверим ак» – деп,
Кара-коҥор ат айт jит.
Эки алыптыҥ кӱрешкенине
Jер сыртында товрок
Кӱрел, тозо веерди.
Кара-коҥор атту Каткы-Мерген баатырдыҥ
Алып кавыжы ас болды,
Jер тайанары кӧп болды.
Тевир-Бӧкӧ баатыр
Каткы-Мерген алыпты
Кыйак ташка кыстап jит.
Каткы-Мерген санан jит:
«Толвонугда тогус сӱӱрим,
Тыт кендирлӱ сары кӧлим,
Ажанарга аш берлер!
Ӧрӧ шыгатаным jок болтыр» – деп,
Каткы-Мерген кыйгырит.
Как айастын
Бӱдӱн jарым курут
Теглен кел тӱшти.
Каткы-Мерген капшаай учун
Бӱдӱн курутты jеп калды,
Тевир-Бӧкӧ тевин кел,
Jарым курутты jеп калды.
Кара-коҥор атту
Кара сагышту
Каткы-Мергенниҥ
Кенетке ле кужи кирди.
Тап тур келди,
Jага баштын бек тутты.
Тевир-Бӧкӧниҥ
Алып кавары ас боло берди
Jер тайанары кӧп болды.
Jалвак jерге
Jаттыр, тургус jит,
Кызат jерге
Кыстыйы, шаап jит.
Кара-коҥор ат
Тевир-сур атза болды,
Бажыны ӱзе тартты.
Тевир-сурныг бажы
Тегриза уже берди.
Кара-коҥор ат
Ааҥ кыйынче ойлот чыкты.
Уш тегри тӱвине jетти.
Каткы-Мерген алып
Тевир-Бӧкӧниҥ
Кас эдеени кавыра тутты,
Jалвак jерге jаттырды.
Орӧ кӧдӧрип кел,
Кӧк булуттыҥ аразынче бургады,
Ак булуттыҥ алынче айландырды.
«Кадуланзаҥ,
Кайа-ташка тӱш – деп, –
Jымжактазаҥ,
Jалвак бӱкке тӱш» – деп,
Ээн jерза соолодо берди.
Jерге теггенде[108],
Jети тегри тӱвине
Ньаҥылана берди.
Тевир-Бӧкӧ ӧлвийн арт каалды.
Тевир-Бӧкӧ
Ашу-коронын тартынды,
Ама-томо кыйгырды.
Ааҥ кыйгызына шыдавийн,
Тевир кайа jевирил jит.
«Ашпа,
Оҥ сыралчагым божодо бер – деди.
Оҥ сопоом сӱгры» – девейн.
Оҥ сыралчагыны божодо берди,
Оҥ сопооны сӱгры тепти,
Jыду тоҥморок кел тӱшти.
Jыду тоҥморокты тынына салды –
Бажы тоглон тӱже берди,
Бар ийди.
Каткы-Мерген сананды:
«Башты jедиш,
Ӱлтӱрзе – керек.
Ол тирил ал jорзо,
Анда улу шак шыгар,
Улу-ньаан согуш болор.
Андын бир-бир ньеме шыгар».
Каткы-Мерген
Адар оогыны аал алды,
Ойык jерге ошов алды,
Тӧҥ jерге теев алды.
«Тоглок башты тоглотпазам,
Токтовос мен уш вен!
Jалвак башты jара атпазам,
Jаат калвас мен уш вен!» – деи,
Каткы-Мерген алып
Эртен тарткан оогыны
Ээр согде божот ийди,
Эки эргектиҥ тӧзиндин
Jалгын шык калды.
Куру башты тостыра атты.
Ньаҥыс башты jара атты.
Jалвастап, шимирик бол,
Шажыл калды.
Кара-коҥор ат
Ойлот jеет келди.
«Jе сен кайттыҥ?
Jедиш бастыҥ ма?» – деп,
Каткы-Мерген сурады.
«Jедишкем, баскам – деп,
Кара-коҥор ады айтты. –
Ээм-кӱлӱгим,
Тевир-Бӧкӧниҥ бажыны
Атканыҥ jакшы» – дийт.
Каткы-Мерген алып
Канду колыны аржанга jунды.
Катыны кел кучактады.
«Эме бистиҥ ырызыбыс болор,
Тевир-Бӧкӧни
Баас салдывыс» – деп,
Каттырып, адына мӱнди.
Кайран катыны ушкаштырды,
Андын ары маҥтап чыкты.
Ажазыныҥ ӱйине келди.
«Сен Караты-каанныҥ
Углы бооҥде,
Тойга барлер» –деп ӱнден салды.
Андын ары маҥтат бардылар.
Экинжи ажазына jеде сокты,
База ак айде айтты.
Андын ары ньаан ак ийдилер.
Албаты турган jерге келди,
Адазыныҥ айылына jеет келди.
Караты-каан адазы каарып,
Ак шошокту бол калтыр,
Анези каарып,
Ак шошокту[109] бол калтыр.
Апшыйак-куртыйак –
Эки караан
Экеле уруштылер,
Агаш косокло[110] шавыштылер.
Аас-танактын
Кан баар jит,
Тевир косокло шабыштылер,
Теҥейлериндин[111] кан чык jит.
Каты Караты-каанга айт jит:
«Сен ийе вееҥ.
Алтын-Тана кыс бар деп,
Таппасты таап,
Ньаҥыс баланы ийе вееҥ». –
«Сен база ийе берведиҥ мен?
Оҥ эмжееҥ эмизип,
Аа-воо jапастап[112],
Jоортеҥ кайзаҥ?» – деп,
Караты-каан кӱjӱреп jит.
Кижи кирген сестир каанде,
Апшыйак-куртыйак вӧс jетпес.
«Мееҥ балам келди вен?» – дештилер.
Аны кӧргӧн Алтын-Тана
Кайнызы апшыйакты каап,
Алтын кӧӧжӧккӧ кайнатты.
Кӱмӱш кӧӧшкӧ ур ийди,
Он jети jашту
Оолаш бол барды.
Анези куртыйакты каап,
Кӱмӱш кӧӧжӧккӧ кайнат jит,
Алтын кӧӧшкӧ ур jит,
Он беш jашту
 Кыс бол барды.
Апшыйак-куртыйак сӧӧништилер:
«Эр ӧскӧндӧ,
Андуг болзо – керек.
Алган абакайы кандуг!
Бисти jажат салды!
Эме jӱг таартыш, уружарыбыс?
Баларыбыс бар,
Бойыс jаш бол алдыбыс.
Эме катап jатса – керек».
Jаа jадын jадараа,
Ӧскӧ конок конораа
Улуг-ньаан той эдере турдылар.
«Талайга теҥнеп
Араа асса – керек,
Ал тайгаа теҥнеп
Эт кайнатса – керек» – деп,
Кара-боро атту
Караты-каан кыйгырды.
Jаагында кижилерни
Кыйгывыла jыгды,
Андын ыраактаны
Элчивиле кавырды,
Айт ле ыраакта кижилерни
Катла тартырды.
«Тогус кӱнге той болор» – деп,
Караты-каан кыйгырды.
Араа деен ньиме
Оҥ jок болды.Узун кижи
Колтыкка jетире шоом jит,
Кыска кижи
Тавакка jетире шоом jит.
Тойга jыгылган калык
Кӧртӧн эвес болды.
Ньемен кижиниҥ кӧзи
Бӱде севирди,
Ньемен ийттиҥ кӧдӧни
Бӱде севирди.
Ньемен кижилер
«Jевемис» дештилер,
Jакшы кижилер
«Jедивис-иштивис» дештилер.
Той-jыргал тозыла верди,
Тепши тӱви тежиле верди.
Каткы-Мерген алып
Тек jерни тепкилеп,
Тевир ӧргее тургус jит,
Как jерни какылдап,
Кааза ӧргее тургус jит.
Мал туратан jерге
Мал тургус салды,
Эл туратан jерге
Эл jуртат салды.
Jeп тооспос[113] ашту болдылар,
Кий тооспос кептӱ болдылар.
Ылар анда jуртап калдылар,
Таш бол шӧҥӧ бердилер,
Мен такпай бол,
Ӧрӧ кайлыктап шык келдим.
Ылар баар бол шӧкпӧ веерди,
Мен ӧкпӧ бол тастаҥнап шык келдим.
Ылар кара кускун бол,
Инче уштылар,
Мен ак койон бол,
Бери маҥтадым.
Карган кижи айттым,
Айса артазы ундул калды.
Сагыжыма киргенин айттым,
Адамнаҥ уккан чӧрчӧӧм.
Кап чӧӧк.
 



[1] Кагыла – туже.

[2] Кӱтен – кӱткен.

[3] Каан – калган.

[4] Боглоп – буулап.

[5] Ӱйӱр – узак.

[6] Моон – ба.

[7] Танаандын – тумчугынаҥ

[8] Карча – кайра.

[9] Шывалыныҥ кӧӧрӧзи – чымалыныҥ уйазы.

[10] Кайсыл јит – сынып јат.

[11] Кал – калапту.

[12] Ошоптен – отурып јаткан.

[13] Јыгылган – јуулган.

[14] Јоктонды – эрмектенди

[15] Бактийтени – мактайтаны.

[16] Кожына-койына јаг – кончына-койнына јуу.

[17] Тып ле турдылар – шаҥ тур јадылар.

[18] Салваа – самтар.

[19] Чыгак ла каанде – чыга ла берерде.

[20] Маактыйе – багыра.

[21] Углыйе – ыйлай.

[22] Арий – арай.

[23] Бӧгчӧ – бир тушта, алдында.

[24] Чанчакту – чачакту.

[25] Јаа – тарый.

[26] Балташтылер – тепсештилер.

[27] Катыштырсын – јууп јадыҥ.

[28] Куртыйанза – ӱйи јаар.

[29] Кӧксӧп – сыҥырап.

[30] Ӱдӱне –чыгыдына.

[31] Кӧквӧӧни – когы.

[32] Угызы – ыйы.

[33] Катыжып – јуулыжып.

[34] Чаватан – сӱретен.

[35] Алаар-согаан – ок-јаа.

[36] Тайрылбас – кайрылбас.

[37] Муска – тошко.

[38] Мызырашпас –сыйрылбас.

[39] Артазы – кезиги.

[40] Айылныҥ – мында: јурттыҥ.

[41] Ылдаҥ – абагайыҥ /адаҥныҥ адазы/.

[42] Энеезине – бозогозына.

[43] Сӱрӱн – сӱрнӱгип.

[44] Алжырва – армакчы.

[45] Айныксап – кайкап.

[46] Ӧрӧӧлӧвийин –кыйнабай.

[47] Јагга – јууга.

[48] Бонзарен – болганыгар.

[49] Тыҥмазы – сыйнызы.

[50] Асееш – ас.

[51] Эптӱ – эптеп.

[52] Тууглаар – кӧлӧткӧлӧӧр.

[53] Тевине – кемине.

[54] Кажыраа – кыјыраганы.

[55] Ӧштӧкти – кӧмдӱргени.

[56] Теле – чӧйӧ, узада.

[57] Аар – уур, кӱч.

[58] Кыйынче – кийнинеҥ ары.

[59] Ньан јит – астап јат, јанып јат.

[60] Эксийини – јамакайын.

[61] Ажылвас – ачылбас.

[62] Теле – јемире.

[63] Энеени – косякты.

[64] Ӱгге – ӱйге.

[65] Јозаа – јозогы, ого тӱҥей.

[66] Ийинче – јанынаҥ, келтегейинеҥ.

[67] Алуг – тенек.

[68] Керсиг – керсӱ.

[69] Иргенип – ыркыранып.

[70] Талвай – талайып.

[71] Согдынып – ӱшкӱрип.

[72] Ажызы – агазы.

[73] Алынма – тенеербе.

[74] Кӧлӧк – кӧлӧткӧ.

[75] Карашы – караҥуй.

[76] Ӱвӱр ийди – чыгара тынып ийди.

[77] Чагаанарын – јылдыстарын.

[78] Тулаазыны – тӧҥӧзӧктӧрин.

[79] Јылгуштарга – согушчыларга.

[80] Аастар – оостор.

[81] Ээр согде – эҥир кирерде.

[82] Коргожон - корголјын.

[83] Ылча - былча

[84] Тогры – тура.

[85] Јеезинер – јизин.

[86] Кожолгонок – чалканак.

[87] Агвак – уак.

[88] Јеен – јиген.

[89] Сускап – суузап.

[90] Эки тогус – он сегис.

[91] Јагга – јууга

[92] Айвак – аймак.

[93] Кыйнашпийин – кыймыктанбай.

[94] Теептени – тийип турганы.

[95] Койрыкту – тӱҥӱрлӱ.

[96] Согаан – ок.

[97] Балтаттылер – јыгылдылар.

[98] Азвен – аза.

[99] Кӱлӱскен – келескен.

[100] Саван – сабат.

[101] Мӧгӱн – мӧҥӱн.

[102] Тыҥдып – бедиреп.

[103] Nай – сыраҥай.

[104] Эгвеш – јӱстӱк.

[105] Шӧӧрвежи – шаҥкызы.

[106] Торсана – торсугына.

[107] Шалчакка – балкаш суу.

[108] Тегеенде – тийгенде.

[109] Шошокту – чачту.

[110] Косокло – кӱрекле.

[111] Теҥейлериндин – тӧбӧлӧринеҥ.

[112] Јапастап – согулып

[113] Тоспос - тӱгеспес.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.

Каталог туристических сайтов TourStars