ӰЧ КУЛАКТУ АЙ КАРА АТ

ӰЧ КУЛАКТУ АЙ КАРА АТ

Бу чӧрчӧкти 1956 jылда С.С. Суразаков Кемеровский областьта, Беловский райондо, Сас (Верховское) деп jуртта jаткан, jууты сӧӧктӱ, 56 jашту Федор (Петьке) Николаевич Чолухоев деп кайчыдаҥ бичип алган. Чӧрчӧкти Ф.Н. Чолухоевтеҥ ӧскӧ азыйда кӧп байат кайчылар кайлайтан болгон. Чӧрчӧк бичилген аайынча байат тилле кепке базылып jат.

1. Ат ӱстинеҥ ашканым болор, аштап-суулап салыгар. – Ӧлгӧнимди аш- курсакла темдектеп койоор дегени.

2. «Кӧс кӧрбӧс,
Кулак укпас jерге
Кӧчӱп барадым» – деди. – Озогыда jаан кижи ӧлгӧндӧ, балазы ӧскӧ jерге кӧчӧтӧн, кӧрмӧстӧҥ качып.

3. Кабыргамнаҥ кабары jок, тужымнаҥ тудары jок. – Jыгыларга, аҥтарыларга бербес, тууразынаҥ (туш jеринеҥ) болужар кижи jок дегени. Jаантайын айдылар поэтический сӧстӧр.

4. Тогус тоглок баш – jер алдында jуртаган улус.

5. Кызыл торконы
Бажына буулаптыр,
Jажыл торконы
Белине буулаптыр. – Байаттарда кижи алып турган улус онойдо торко таҥынатандар.

6. Кӧгӱс-Мергенниҥ уулы. – Jер алдыныҥ jеектери (улузы)кажызы ла ӧс атту. Бу тужунда айдылган jеек тоозы jок jеектердиҥ бирӱзи.

7. «Ак-каанныҥ jерине мени бер сал» – дийт. – Кан-Тоодый ла Ак-каан куда улус, оныҥ учун Кан-Тоодыйдыҥ кызы Ак-каанныҥ jеенине барарга турганы jолду.

8. «Минген адыҥ jылдыс чоокыр
Ак-бос ат болзын,
Кан-Шоҥжылай сееҥ адыҥ.
Ак-каан бий болзын» – дийт. –  Бого jетире Кан-Шоҥжылай алып кӱлӱк ле болуп jӱрген, эмди дезе Ак-каан оны бойын каан-бий эдет. Бу учуралда ого jаҥы ат берилип турганы ол.

 

Будымынаҥ базарда,
Мурдымынаҥ*тынарда,
Ак-jарыктыҥ кааны болтыр,
Албатыныҥ бийи болтыр.
Ак талайдыҥ кажында,
Ак тайганыҥ буурында
Элдеп-jуртап jаткан болтыр.
Ӱч Кулакту ай кара атту
Алтын-каан абышка**
Ӱч Кара-Тас уулду болтыр.
Jуулап келгенди jандырбайтан,
Jyyгa бойы барбайтан,
Артык алып, кÿч кÿлÿк
Jаткан болтыр.
Jабагача мал öлбöй,
Jаш балача эл öлбöй,
Малына мал кожулып,
Элине эл кожулып,
Jаткан болтыр.
Анча jатканча,
Алтын-каан
Ак малын кӧрöргö,
Албатызын jакыырга
Тергене бертир.
Эр jепсÿÿн jепсен jат,
Jердеҥ ала кöдÿрин jат,
Кат куйагын катан jат,
Кан-саадагын салын jат.
Азыраган балдарына
Айдып jат:
«Бу барган jолымда
Мени ÿч jылга сактагар – дийт. –
Ӱч jылга сактап,
Jанбай калзам,
Ат ÿстинеҥ ашканым болор,
Аштап-суулап салгар1» – дийт.
Эзен-салам айдыжала,
Ӱч кулакту ай караныҥ сыртына
Сол айагын* ÿзеҥизине басканча,
Минип алып, атана берди.
Ал тайгазын аш барды,
Агын суузын кеч барды.
Ак малын кöрзö,
Jабагача мал öлбöйтир,
Jаш балача эл öлбöйтир.
Ак jазы** куба чöлине jÿрÿп ийди,
Ай кара jыжына тартыла берди.
Алтын-каан кӧр тур jатса,
Ӱч ÿйеге чыгара öчöшкöн***
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка
Эки карындаш
Аҥдап-куштап jÿртен болтыр.
Алар jÿр jадала,
Алтын-каанды кöр алдылар.
«Ага – дештилер, –
Ӱч ÿйеге öчöшкöн,
Ӱч кулакту ай кара атту
Алтын-каан мында болтыр» – дешти.
Аны аҥтарарга
Агаштыҥ койугына,****
Айры jикке
Кööлöнип***** тартыла бердилер.
Ок-jааларын
Айры колго алып ийдилер.
Шертеп****** туруп, ок уйазын
божодып,
Аҥтарып божот ийдилер.
Салган сööги туу болуп,
Аккан каны суу болуп jада барды.
Ӱч кулакту ай кара ат
Туруп берип, бышкырып ийди,
Тус туманы* jайыл ийди,
Тÿн карачкы боло берди.
Каҥрада киштеп ийди,
Кайа бажы тöгÿле берди.
Кыйгырыжып угушпас,
Кармалажып табышпас
Карачкы болды.
Ӱч кулакту ай кара ат
Бойыныҥ тынын ала, кача берди.
Алтын-Чарка Ак-бос** атка артылды,
Кÿмÿш-Чарка Кӧк-бос атка артылды,
Ӱч кулакту ай кара атты
Тоҥ jолымынаҥ*** сÿрÿже бердилер.
«Ӱч кулакту ай кара аттыҥ
Бажын эҥилтпезек,****
Учы-тÿби чий***** болор,
Алтын-каанды öлтÿргенине-öлтÿрбеенине
Тÿҥей болор» – дештилер.
Ӱч кулакту ай кара ат jогол барды.
Теҥерее чыкканы jок,
Jерге казылып киргени jок.
Алтын-Чарка ла Кÿмÿш-Чарка
Аны таппай калдылар.
Ол туштаҥ ойто келелик,
Адабыстыҥ jуртына.
Ӱч jыл эрт****** баады.
Ӱч jыл эрткен соондо
Ӱч уулы:
«Адабыстыҥ айткан тилин*******
Бÿдÿрер керек» – дешти.
Алтын-каан
Ат ÿстинеҥ ашкан деп,
Ажын-суузын ичтилер.
Jат jаткан соондо
Кичу уулы Кара-Тас
Кире геле, кÿл******** јат.
Чыга бара, ыйлап jат.
Ааҥ* карындаштары
мыны кöрÿп:
«Бистиҥ кичÿ карындажыбыс
Нерек кöҥÿл** jат?» – дийт.
Бир кÿн кичÿ карындаш
Айда берди ачаларына:***
«Ачалар – дийт, –
Айдатан сöзим бар болгон – дийт,
Айдалбааннаҥ ала Ай эртти – дийт,
Эрмектейтен эрмегим бар болгон – дийт,
 Эрмектелбей, jыл эртти» – дийт.
Ачалары туруп айтты:
«А кудай, карындаш – дийт, –
Айдатан сöзиҥ бар болзо,
Аймакты jууп, айдазыҥ ба?
Эрмектейтен эрмегиҥ бар болзо,
Элди jууп, эрмектейзиҥ бе?
Биске айтнагаҥда,
Кемге айдатаҥ? – дийт. –
Jараза, сöс болгой,
Jарабаза,
Салкын ал баргай» – дийт.
«Ачалар – деди, –
Адамныҥ jурты jурсый берди,
Энемниҥ jери jерсий берди.
Мынаҥ барбазам,
Малыма мал да кожулбас – дийт, –
Элиме эл де кожулбас – дийт. –
Кöс кöрбöс, кулак укпас jерге
Кöчÿп барадым» – деди.2
Эки ачазы:
«А кудай, карындаш – дийт, –
Баратанды тутпазыс,
Барбасты качырбазыс****» – дийт.
Ол болгон соондо
Ӱч карындаш адазыныҥ
Ак малын айдап,
Албатызын jуунадып алып,
Ӱлежерге, бöлижерге тур койдылар.
Карган малды jаан карындажы ал jат,
Ортон jаштуны ортон карындаш ал jат,
Jаш малды, jаш элди
Кичÿ карындашка бердилер.
Малды, jонды
Ӱч ÿлÿшке* салып,
Бӧлип ийдилер.
Ӱлежип алдылар.
Эки ачалары кичÿ карындашты
Бир айлык jерге узат** jадылар.
Ак малын айдап jÿрÿп ийдилер.
Бир айлык jерге jетире узадып,
 Эзен-амыр айдыжып,
Jанарга турулар.
Эки ачалары айдат:
«Карындаш – дештилер, –
Ада jуртына кал*** jаткан
Бис, ачаларыҥ, jанып,
Албатыбысты jакып,
Ак малысты кöрöлик – дештилер. –
Баратан jерге бар – дештилер. –
Амыр-энчÿ jатсаҥ,
Качан-качан туштажарыс» – дештилер.
Эки карындаш-ачалары
Бурылып jандылар.
Кичÿ карындажы
Малын сӱре берди анап ары.
Канча ӧй барды болбогой
(Маа айдарга ылтам,
Аа барарга ыраак),
Ол бар jаттан соондо
Jаш мал, jаш ууландар****
Чыдаш албай барды.
Кара-Тас айтты
Алтын-Сабар алганына:
«Малды, элди
Бÿгÿн тынандырар***** керек» – деди.
Тынандырып туруп, кöрзö,
Ичкери барар jолында –
Билбей турулар:
Та тайка тур jат,
Та булут тур jат.
Калыгынаҥ, jууп алып,
Сурап jат:
«Тиги* тайка ба, булут па?»
Кажызы «тайка» дийт,
Кажызы «булут» дийт.
«Алтын-Сабар алган кижим,
Кöрзöҥ: тайка ба, булут па?» – дийт,
Алтын-Сабар алганы
Айчыкту** торко пладын
Оҥ карманынаҥ алып,
Кӧзин арлан алып, кöрзö,
Тайка тур jат.
«Тайка» – деди.
Кара-Тас айтты:
«Мында малды, элди
Бир кÿн тынан ийелдер.
Мен барып кӧр келейин
Ол jерди» – дийт.
Кара-кула адына минди,
Чыга берди*** кöрöргö.
Барып,кӧр турзак,
Jааган кардый,
Сааган сÿттий,
Кижи jатпаган jер болтыр.
Аа чыккан агажы
Копшоп**** койгон октый болтыр,
Ааҥ бÿткен jери
Билÿп койгон билÿдий болтыр.
Тайканыҥ алдынча аккан суу –
Ак талай болтыр.
Тыҥ jарап барды jер.
«Адамынаҥ jер болзын! – дийт, –
Адамынаҥ суу болзын! – дийт. –
Мееҥ***** jадатан jер,
Мееҥ ичетен суу
Бу болуптыр» – дийт.
Ак тайканыҥ кырына чыга келип,
Кÿлер каҥзазына таҥкы ас jат.
Таҥкылап алып,
Когын кара ташка как jат.
«Бу тушка алтын öргöö салар» – дийт.
Анаҥ
Кара-кулазына мннип алып,
Jандра келип,
Алтын-Сабар алганына айтты:
«Jе – деди, –
Мееҥ jадатан jер
Анда болтыр» – деди.
Албатызын баштап алып,
Ак малын сÿре берди.
Ак тайкага, ак талайга jеде геле»
Одындуга эл jатырат,
Опкурлуга* мал сÿр ¼ат.
Байагы
Кÿлер каҥзазыныҥ когын
Каккан jерине
Алтын öргöö тургузып,
Элдеп-jуртап jада берди.
Ас jатты ба, кöп jатты ба,
Ай jатты ба, jыл jатты ба
Аны бис билбезис.
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка
Jеектеҥ чыккан эки карындаш
Jедип келдилер.
Кара-Таска айттылар алар:
«Бистиҥ jадатан jерге
Сен, Кара-Тас,
Кемнеҥ сурап, кел jаттыҥ?
Jакшылап jанатсаҥ**,
Jан – дийт, – качып,
јанбазаҥ,
Каныҥды jайарыс» – дийт.
Кара-Тазым болзо
Ӧрö кöрÿп, öксöп турды,
Тöмöн Кöрÿп, сыктап турды.
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка –
Эки карындаш айтты:
«Ай бажында барбазаҥ,
Алтон*** муҥ черÿ
Сÿр келерис – дийт – jуулап.
Бозогом бар jастанарзыҥ,
Б…-c… арларзыҥ» – дийт.
Айда геле,
Сала бердилер.
Кара-Тазым артып калып, ыйлап турды:
Кара jуу бас* келзе,
Кабыргамнаҥ кабары jок,
Тужымнаҥ тудары jок.3
(Болужар кижи
Jок деп турбай база)».
Калактап-сыктап jÿрди.
Аныйда jат калган соондо
Ай болды ба, jок по,
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка
Алтон муҥ черÿди
Сÿр келбей кайтты.
«Jакшылап баразыҥ ба? – дийт, –
Айла, кабыжарзыҥ ба? – дийт. –
Кÿлÿк болзоҥ,
Кÿрежерзиҥ бе» – дийт.
Кара-Тас:
«Jада öлгöнчö,
База** öлöйин» – деп,
Кÿрентикке чыгып,
Jуулап келген алыптарла
Кабыжа берди.
Кабыжалбай, каптыгыш jат,
Катап туруп, тудуш jат.
Тудужалбай, топтогыш jат,
Катап туруп, тудуш jат
Казыр малдый тиштеш турат,
Кайра-бÿге базыш jат,
Эмдик малдый тебиниш jат,
Эге-бÿге тартыш jат.
Улу тайка косколо*** берди,
Корум тажы тöгÿл jат,
Улу талай ажын туру,
Сайлу бÿкке суу тол jат.
Ӱч толукту алтын öргööзи ÿч айланып,
Ордына келип орнык jат,
Отто аскан чöйгöни ӱч айланып,
Тоозыны калбай,**** тоозып jат.
Канча ӧй кабыштылар болбогой,
Кара-Тазымныҥ
Jеҥнеҥ тудары астай берди,
Jер тудары кöптöп келди.
Jакадаҥ тудары астап jат,
Jаза* тудары кöптöп jат.
Айдарда
Алтын-Сабар – алган кижизи –
Ӱй кебин чечип ийди,
Алып jакшы болуп кийин алды.
Кара-Тасты айрып алып,
Сол jанына ийде сал койып,
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка
Алыптарла
Бойы кабыжа берди.
Ол кÿреш турганда,
Алтон муҥ черÿди
Кандый-кандый неме
Кыр кел jат.
Эки мÿÿске илип ал jат,
Кан теҥерее чыгара быркап jат.
Анаҥ тÿшкенде,
Ийт jалаар кан калбайт,
Инек jытаар сööк калбайт.
Алтон муҥ черÿди кырып ийип,
Алтын-Сабарла кабыш jаткан.
Алыптарга jедип келип,
Эки мÿÿске илип алып,
Кан теҥерее чыгара быркады.
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка –
Эки карындаш
Алтан-jетен тайка ажыра уча берди.
Чарчак ** кöстÿ кöк бука
Ончозын jеҥди.
Алтын-Сабар ару jаш***
Кыйгырын турбай кайтты:
«Бистиҥ кабыргабыстаҥ капкан—-дийт,—
 Тужыбыстаҥ туткан – дийт. –
 Ӱстиндеги мениҥ Ӱлгеним бе?
Jайаган мениҥ Jайучым ба?
Jазаган мениҥ теҥерим бе?
Ажар чакта ада болдыҥ,
Эртер чакта эне болдыҥ» – дийт.
Ол бука талай öрлöп,****
Кÿн чыгыжына чыга берди.
Алтын-Сабар ÿшкÿрип,
Тын алын jат,
Сыгырып,
јел* алынып ¼ат.
Кара-Тасты тургузып алып:
«Капшыгай ла – дийт, –
Биске болушкан
Чарчак кöстÿ кöк букады
Барып кычыр – дийт. –
Бери келип,
Ак колыбыстаҥ аш ичсин деп,
Jалын – дийт, – мÿргÿ» – дийт.
Кара-Тас туруп,
Талай öрлöп бара берди.
Барып, кöрÿп ийзе,
Чарчак кöстÿ кöк бука          
Кижи дезе, тÿрсÿни** jок,
Кийик дезе, тÿги jок,
Кандый-кандый коркушту неме.
Кöрÿп алып, коркып баады.
Санан туру:
«Бу – дийт, –
Алтон муҥ черÿ öлтÿрген,
Мени, jаҥыс кижини,
Не де этлей, öлтÿр койор» – дийт.
Коркып, jандра чаба берди.
Кайа багып, кöрÿп ийзе,
Чарчак кöстÿ кӧк бука
Таманнаҥ таманга
Тееп клеет ээжире***.
Кара-Тас адын
Камчы ÿстине камчылап jат.
Качып келеле,
Ат чакызына ат та буулабай,
Ӱйине кийдире jÿгÿрди.
Чарчак кöстÿ кöк бука
Ээжире такылдадып,
Кирнестее чыгып келди.
Эжиктеҥ кирерге
Эжиктиҥ камагына**** батпай, тур калды.
Алтын-Сабар сурады:
«Келди бе?» – дийт.
«Jе качырыжып*,
Мынаҥ тыным алып
Ээжирип экелдим» – дийт.
«Алыбы алыпсыҥ** – дийт,
"Тÿрсÿни – бÿдÿжи.
Алыгыҥныҥ*** jааны тыҥ – дийт,
Ол биске болушкан – дийт,
Сени канайып ийер деп jазыҥ? – дийт.
Бар» – дийт.
Агаш чараа
Аракы ур берди толтыра.
«Кычыр – дийт, –
Мына аракыны
Тудуп алып колыҥа:
Ажар чакта ада болдыҥ
деп айт – дийт, –
Эртер чакта эне болдыҥ
деп айт – дийт.
Ӱстиндеги Ӱлгеним бе?
Jайаган Jайучым ба?
Jазаган теҥерим бе? – деп айт – дийт. –
Ак колымнаҥ аш ич деп айт» – дийт.
Кара-Тас аракылу чыкса,
Чарчак кöстÿ кöк бука
Кирнестеде туру.
Алтын-Сабардыҥ айтканын айтты.
Аракызын берерге турарда,
Чараада аракы
Jок боло берди.
Тöгÿп ийген дезе,
Jерде суу jок,
Ичип ийди дезе,
Мурдына jууктаткан jок.
Айдарда ÿйге кирип,
Агаш чараа толтыра
Экинчизин ур алды.
Ол ок сöзибиле чык jат:
«Кара jууга бастырган бисти
Кабыргабыстаҥ капкаҥ – дийт, 
Тужыбыстаҥ туткаҥ – дийт.
Ак колымнаҥ аш ич» – дийт.
Кöрÿп турза,
Байагы кöк бука
Кичÿрип, кичÿрип*,
Койдоҥ кичÿ бол бартыр.
Аракызын мурдына jетиргелекте,
Буун тартып ичип ийди.
Кир келди ÿйине.
Кара-Тас ÿчинчизин
База ур берди чараа толтыра.
Ур берерде,
Кара-Тас jаа**
Бажын jаҥдай*** берди.
Кара-Тас билбей jат аны.
Алтын-Сабар jаш эттÿ****
Тöжöктö jаттыр.
Ол билип алды.
«Аа, öрöкöн
Айак jандыр jат саа» – дийт.
Кара-Тас ичип ийип,
База сал берди.
Байагы кӧк бука
Бажын тöжöк jаа jаҥды.
Алтын-Сабар айтты:
«Маа берерге туру» – дийт.
Алтын-Сабар ич ок ийди.
Ак столдогы аш jии jадылар,
Араjанныҥ катуун
Тартып jадылар.
Эреен-бараан тÿжÿп,
Эзир бардылар.
Кара-Тас уктай берди.
Алтын-Сабар, jаш эттÿ кижи,
База эзирип, уктай берди.
Ол тушта
Чарчак кöстÿ кöк бука
Jаҥы тууган jаш балады
Оҥ мурдына***** тартып алды,
Кадрандап****** ал баады.
Адазы-энези эзирик,
Элди-кÿнди билбей,
Jат калдылар.
Тÿн ортозында
Эзириги айрыл калтыр.
Алтын-Сабар уйгунып,
Койнынаҥ балазын
Кармап кöрзö – jок.
Тöжöктöҥ jыгыл калды ба деп,
 Jердеҥ кармап кöрзö – jок.
Алтай баатырлар.
Кара-Тасты уйгуза берди.
«Бала кайда?» – дийт.
«Мен кайдаҥ билейин – дийт –
 Койныҥдагы балаҥды
сен билбегеҥде?».
Экÿ от таап алып,
Кöрÿп ийзелер,
Кӧк бука да jок,
Бала да jок.
Билип ийдилер:
Балады уурдап апарды деп.
Сыктажа бердилер.
Айдарда
Кара-Тас ла Алтын-Сабар
Бала jок арт калдылар.
(Алар калзындар.)
Чарчак кöстÿ кöк бука дезе
Балады апар алып,
Ак тайканыҥ ÿстине
Ал чык алып,
Азрай бербей кайтты.
Канча ӧй азрады болбогой,
Ол бала
Бир коно, бир jажап jат,
Эки коно, эки jажап jат.
Алты-jети jашка
Jет келген соондо
Очоктый кара ташты
Кан теҥерее чыгара быркап jат,
Ойто тÿш клееткенде,
Мечик чилеп,
Каап алып jат колына.
Ол тушта
Чарчак кöстÿ кöк бука
Корко берди.
«Бу бала – дийт, –
Ойноп туруп,
Бу тайгадаҥ jыгылза,
Кыйгак* сööги де калбас мыныҥ,
Ӱзе согуп барар» – дийт.
Кара ташты jÿуп алып,
Каштап салды тайгады.
Шибее jазап берди.
Эмди коркыбай тур койды мынаҥ.
Бала он jашты эртип,
Он бирге кир баады.
Чарчак кöстÿ кöк бука
Туруп, бере, силкин ийди,
Кӧк бука кеби jогол баады,
Ӱч кулакту ай кара ат
Боло берди.
Балага айдат:
«Балам, – дийт, –
Маа мин болор
Чагыҥ бар ба?» – дийт.
Он бир jашту бала
Jÿгÿр келди,
Эр тискиннеҥ капты,
Ээр кажынаҥ кабынайын дезе,
Колы jетпеди.
Ол тушта
Ӱч кулакту ай кара ат
Эки тизезин быгылтып,
Чöгöдöп ийди.
Балачак
Сол айагын ÿзеҥее базып,
Оҥ айагын арта салып,
Минип ийди атты.
Ӱч кулакту ай кара ат
Баас бар jат.
Кылынбас кылыгын
Кылын jат,
Балачакты буубай** чылап
Уудып***ат.
Айында**** айтты:
«Балам – дийт, –
Сениҥ адыҥ – дийт, –
Ӱч кулакту ай кара атту
Кан-Тоодый болзын» – дийт.
Баланы
Кат куйакла катандырат,
Кан саадагын салындырат,
Эр jепсÿÿн jепсендирет.
Ааҥ соондо айдып турат:
«Мен сени азырап алдым – дийт, –
Ээм-jакшымныҥ,
Сениҥ абажыҥныҥ*
Сööгин jуудырарга,
Алкыжын аларга.
Айлу-кÿндÿ акјарыкта
Беш сабарлу эр -тууп,
Алтын-каан абажыҥча
Эр jок болгон – дийт, –
Тöрт туйгакту ат тууп,
Ӱч кулакту ай кара атча
Ат болгон jок – дийт. –
Абажыҥныҥ öлгöннöҥ ала
Алтон jыл эртти – дийт. –
Аккан каны суу болуп,
Салган сööги туу болуп jатса да, 
Качар каны тартылгалак,
Карак** jажы артылгалак***,
Бÿгÿни ле öлгöн кижи чилеп
Jат jат – дийт. –
Балачагым – дийт, –
Абажыҥныҥ сööгин jууп,
Алкыжын алал» – дийт.
Абажыныҥ сööги jаар
Экÿ jÿре бердилер.
Бар jадып, балазына
Эрмек айт турат:
«Балам, – дийт, –
Бистиҥ бар jаттан jолыбыста
Кандый-кандый алып туштаза,
Не деп айтпактаҥ,
Ол деп айтсын,
Удра сöс айтпай,
Унчукпай, öдö бер» – дийт.
Бар отурган соондо
Чандый* башту,
Чаркадый кöстÿ
Бир алып туштады.
«Ого – деди,
Ӱч кулакту ай кара ат,
Сени кöрбöгöннöҥ
Алтон jыл бол баады.
Кайда jÿрдиҥ?» – дийт.
«Jе – дийт, –
Ээм-jакшым jокто,
Ээзи jок мал болуп
Jалаҥда ла jÿрдим» – дийт.
«Бу баланы
Каный апар jазыҥ?» – дийт.
«Ээм-jакшымныҥ нучигин**
Азрап алып,
Абажагыныҥ сööгин jуудырарга
Апар jадым» – дийт.
Ол алып айтты:
«Кара-Тастаҥ тууган,
Балтырганнаҥ баш бÿткен,
Комургайдаҥ кол бÿткен – дийт,
Мынаҥ немези болор деп,
Тöрт айагыҥ jободып,
Апар jазыҥ?» – дийт.
Кан-Тоодыйдыҥ
Тоглок jÿреги туйлап келди,
Булан колы сырлап келди.
«Ажа,*** токто – дийт, –
Мен саа
Балтырганнаҥ баш бӱткенди,
Комургайдаҥ кол бÿткенди
Берерим» – дийт.
Аныйда ла турганча,
Бирÿзи бир jана,
Бирÿзи бир jана,
Кандыр-кондыр неме тÿшти.
Ады кайа багып кöрзö,
Кан-Тоодый коштой jортуп,
Алыптыҥ бажын
Кезе согуп ийттир
Кылыжыбыла.
Бойы бир jана,
Бажы бир jана,
Тоглон jаткан эмтир.
Ӱч кулакту ай кара ат айдат:
«Мен саа
Кем туштаза, ол туштазын,
Не деп айтпактаҥ,
Ол деп айтсын,
Беришпе, табарба
Дебей кайттым» – дийт.
Кан-Тоодый айтты:
«Кемге -
Комургайдаҥ кол будет,
Балтырганнаҥ баш бÿдет –
Ол алзын» – дийт.
Оноҥ ары бар jатса,
База бир алып туштады.
Ак-бос атту эмтир.
«Ого – дийт –
Ӱч кулакту ай кара ат
Наjым, – дийт,
Сени узак кöрбöдим – дийт.
Каный барып отурзыҥ?» – дийт.
«Jе – дийт,
Ээм jакшымныҥ нучигажын
 Азырап алып,
Абажагыныҥ сööгин jуудырарга
Апар jадым» – дийт.
«Jе jакшы, jакшы, наjым, – дийт, –
Азрап алганыҥ jакшы – дийт.
 Алтын-каан
Айрылышпас наjым болгон,
Ӧлгöннöҥ ала
Алтон jыл эрти – дийт. 
Ӱчÿнчизин барып кöрÿп,
Эмди jан jадым – дийт. 
Салган сööги туу болуп,
Аккан каны суу болуп
jадыры – дийт.
Качар каны тартылгалак,
Карак jажы артылгалак,
Бÿгÿнги ле öлгöн кижи чилеп
Jат jат – дийт.
Апар, апар, наjым, – дийт,
Апарып, сööгин jуудыр» – дийт.
Эзендежип алып,
Айрылыжып бардылар.
Jеде, jеде, jет бардылар.
Ай кара jышка кир барып,
Алтын-каан абышка
Аттырып öлгöн jерге
Jет бардылар.
Алтын-каан абышка
Аттырган jерде
Салган сööги туу болуп,
Аккан каны суу болуп jадыры.
Качар каны тартылгалак,
Карак jажы артылгалак,
Бÿгÿн ле öлгöн кижи чилеп
Jат jаттан болтыр
Ӱч кулакту ай кара ат
Оҥ тумчугын бышкыр ийди,
Тогус тажуур араjан тÿшти,
Сол тумчугын бышкыр ийди,
Аш-курсак jайрап тÿшти.
«Балам, – деди, –
Алтын кайырчак jаза – деди. –
Ак сынныҥ бажына Ал чыгып,
Jууп салалык» – деди.
Кан-Тоодый
Алтын кайырчак jазап ийди,
Абышканы аа салып,
Ак сынныҥ бажына
Ал чыгып,
Jууп ийдилер.
Абышканы jууп ийген соҥында
Ӱч кулакту ай кара ат айтты:
«Балам, – дийт, –
Абажыҥныҥ алкыжын
Алып ал – дийт. –
Jууп салган сööгин
Ӱч орой бас кел – дийт, – мÿргÿп».
Кан-Тоодый
Бир орой бас келди,
Аажыкка*jетире
Чöгö берди jерге.
Экинчи орой бас келди,
Тизеге jетире чöгö берди.
Ат аны кöрÿп, токтотты.
«Балам, – деди, –
Болор – деди. –
Ӱчÿнчизин башкойзоҥ,*
Jер э;не сени кöдÿрбес,
Jер алдына тÿшкедий
Болорыҥ – деди. –
Эм jаналык, балам» – дийт.
Кан-Тоодый айдып турат:
«Бозокой jанбазым – дийт. –
Мени неге бодоп туруҥ? – дийт. –
Ӧч карыбас, чöп чирибес.
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка –
Эки каанныҥ калыҥ jуртын каспайынча,
Улу jуртын ÿспейинче,
Jанбазым» – дийт.
Ады айдат:
«Алардыҥ адын
Адабас неме адазын!
Кызарар да алардыҥ каны jок,
Кыйылып та öлöр тыны jöк.
Аа барзаҥ,
Туулган бойыҥ
Туулбагандый болорзыҥ,
Оскöн бойыҥ
Оспöгöндий болорзыҥ» – дийт.
Аттыҥ сöзин укпай салды
Кан-Тоодый. Алтын-Чарка,
Кÿмÿш-Чарка jуртын кöстöп
Салдыра берди.
Ӱч кулакту ай кара ат
Алтын суулукты
Тÿп азууна тиштен алып,
Туура ташталып,
Уй jаар качты.
Кан-Тоодый бозокой болбой,
Минген адыныҥ
Jаан уузын jара тартты,
Кулак тöскö токтот салды,
Jазы будын jара сокты,
Jабагача эди ÿзÿлди.
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка jуртына
Салдыр jÿр ле калды.
Ӱч кулакту ай кара ат
База ок айтты.
«Ичим jин, тыжым туулак,
Бойымныҥ тыным бойыма ачу.
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка
Jуртына келзебис,
Эр тискинимди
Ат чакыга буулаба,
Мени бош сал» – дийт.
Кан-Тоодый
Ат чакызына jеде геле,
Ӱч кулакту ай караны
Бектеп болзо буулап койды,
качпазын деп.
Алтын-Чарка эжигин
 Кайра салып, кир баады.
Кир барза, кӧр ийзе,
Алтын-Чарка, Кÿмÿш-Чарка
Алтын столго отурып,
Аш салып, курсактан jадылар.
Экÿдиҥ эки колдоры
Чаганактаҥ ала кара кан,
Эки буттары
Тизедеҥ ала кара jин.
Кан-Тоодый кире геле,
Jал jÿреги jалып,
Эжикке jöлöнип турды.
Эки алып
Кылчаҥ багып кöрбöди,
Кыҥ эдип ÿн салбады.
Экÿдиҥ бирÿзи
Эжиктеҥ чыгара кöрзö,
Ӱч ÿйеге чыгара öчöшкöн
Ӱч кулакту ай кара ат
Ат буузы ат чакыда,
Буулалу* туруп jат.
Эки алып
Ажан jаткан курсагын таштап
Ӱч кулакту ай кара аттыҥ
Бажын эҥилтерге
Чыгара jӱгӱрдилер.
Кан-саадагын тартып,
Адарга кӧстӧй бердилер.
Ӱч кулакту ай кара ат
Чичкере, чичкере келерде,
Кылдаҥ чичке боло берди.
Ок бажынаҥ от чарчап jат,
Jаа тутканнаҥ суу корлоп jат
Тынган тыннаҥ ыш jайыл jат,
Кӧргӧн кӧстӧҥ сыр jайыл jат.
Бирзи мойнын кӧстӧп,
Бирзи куйругын кӧстӧп,
Эртенги тарткан окторын
Эҥирде божоттылар,
Эҥирде тарткан окторын
Эртенде божоттылар.
Мойнын кӧстӧп атканы
Ат тискинин ӱзе атты,
Куйругын кӧстӧп атканы
Куйрук учын бӱрте атты.
Ӱч кулакту ай кара ат
Божон алып,
Тура бере, бышкырып ийди,
Тус туманды jайып ийди,
Каҥрада киштеп ийди,
Корум ташты тӱжӱрип ийди.
Тӱн карачкы тӱжӱрип ийип,
Тееп jӱрӱп калды.
Эки карындаш аттарына минип,
Ӱч кулакту ай караны
Сӱрӱжип jӱрӱп ийдилер.
(Мындагы алып каный барзын?
«Эртенги кадар кадык – дийт, –
Кечкиде* jиир курсак» – дийт.
Алтын-Чарка, Кӱмӱш-Чарка
 Курсагын jий берди,
Араjанын иче берди).
Алтын-Чарка, Кӱмӱш-Чарка
Ӱч кулакту ай кара аттыҥ
Бажын эҥилтип аларга
Алтай тӧрин алты айланып,
Jердиҥ тӧзин jети айланып,
Сӱрӱп отурлар.
Ӱч кулакту ай кара ат
Озолоп барбайт,
Булар да jет албайт.
Анийда качып барып,
Эзен** jӱрет:
«Кайран-даа кӱӱчим! – дийт. –
Кан-Тоодый алуды азрап алып,
Ӱрен кӱчим ӱзӱле берди :— дийт, –
Калган кӱчим кагыла* берди» – дийт.
Бар jаттан jолында
Ак тайка кӱрӱн jат кӧзине.
Ааҥ** ӱстинде
Кесмек тайка кӧргӱн jат.
Ӱч кулакту ай кара эзенет:
«Ойдык jерге сӧӧгим салганча,
Кажат jерге салайын» – дийт.
Ээк тижин тиштен турды,
Эки кӧзин чырчымды***,
Тайганы кӧстӧп jӱгӱр jат.
Ак тайка деп кӧргӧни
Ат jакшызы болтыр,
Кесмек тайка деп кӧргӧни
Алып jакшызы болтыр.
Ол алып айтты:
«Недеҥ коркып, jӱгӱр jазыҥ?
Недеҥ ӱркӱдиҥ?
Сени кӧрӱп турганнаҥ ала
Алты ай эрте берди» – дийт.
Кӧрзӧ,
Теҥерееҥ тееги,****
Jер энениҥ киндиги –
Ак-чалдар атту
Кан-Билей алып
Тур jаткан болтыр.
Ӱч кулакту ай кара ат
Недеҥ коркыганын айдып отурды:
«Алу балады азрап алып,
Ээм-jакшым –
Абажагыныҥ сӧӧгин jуудырарга
апаргам – дийт. –
Алу бала Кан-Тоодый
Ӱч ӱйеге ӧчӧшкӧн
Алтын-Чарка ла Кӱмӱш-Чарка алыптарга
Бажым арай эҥилтпеди – дийт. –
Алардаҥ качып, jӱредим, – дийт, –
Тынымды алып».
 «Айдарда – деди, –
Сен токто – деди. –
Суудыҥ сӱзӱгин ич – деди, –
Курч ӧлӧҥ бажын каап,
Тынан – дийт, – барып.
Алты кӱнниҥ туркунына
Ок тартарым – дийт. –
Алты кӱн эртип, jетинчи кӱнде
Бу тушка
Ойто келериҥ – дийт. –
Алты кӱнде келзеҥ,
Айнык* калып, jадарзыҥ – дийт. –
Мен – дийт, –
Шертеп** адарым – дийт. –
Акту болзо, алар артсын,
Каралу болзо,
Эттеҥ jаман кес барзын,
Эннеҥ jаман jырт барзын» – дийт.
Ак-чалдар атту
Кан-Билей алып
Алты кӱнниҥ туркунына
Ок тартып, шертеди:
«Кара jуртын казып ий – дийт:, –
Улу jуртын ӱзӱп ий – дийт, –
Бийик ӧлӧҥди кезе ал бар – дийт, –
Jабыс ӧлӧҥди бӱрте ал бар – дийт. –
Алтын-Чарка ла Кӱмӱш-Чарка
Эки алыптар акту болзо,
Артып калзын, – дийт, –
Каралу болзо,
Эттеҥ jаман кес бар,
Эннеҥ jаман jырт бар» – дийт.
Алты кӱнге ок тарт jат,
Ок бажынаҥ от чарчал jат,
Jаа тутканнаҥ суу корлоп jат,
Тынган тыннаҥ ыш jайыл jат,
Кӧргӧн кӧстӧҥ сыр jайыл jат.
Алты кӱн эрткенде,
Огын божот ийди.
Аткан огы
Кемедий кер jылан болуп,
Айу чылап аактап,***
Ач бӧрӱдий улуп, уча берди.
Алтын-Чарка ла
Кӱмӱш-Чарканыҥ
Калыҥ jуртын казып ийди,
Улу jуртын ӱзӱп ийди,
Бойлорыныҥ кӱр кӧксинеҥ
Ӧдӱп уча берди.
Ӱч кулакту ай кара ат
Меҥдегенинеҥ улам
Алтынчы кӱнде
Келип jаткан болтыр.
Октыҥ jелпӱӱне* алдыртып,
Айнып калып,
Ӱч кӱнниҥ бажында аайылды.**
Аайыл келген соондо
Ак-чалдар атту Кан-Билей сурап отур:
«Бу jӱрген jорыгыҥда
Олjодо-опкордо,
Аайылды – аайланды, оҥдонды.
Кыйынга тӱш калган
Jаш баладыҥ табыжын
Кайда-кайда уктыҥ ба? – дийт.
Кичӱ jажында,
Ӱч jашту тужунда,
Кӱрентикте ойноп jаткан
Кыс ардамды***
Jел****-салкын капкан,
Учурып апарала,
Jоголтып койгон.
Аны бедреп jӱрӱм – дийт.
Алты jылга чыгара
Таппай jадым» – дийт.
Ӱч кулакту ай кара ат
Айдып турбай кайтты:
«Бу jӱрген jорыгымда
Андый неме де кӧргӧдий
Кӱн болгон jок маа.
Бойымныҥ ла тынымды
Качырып jӱрдим дийт.
Мынаҥ ары кӧрӧ jӱрерим,
Кайда-кайда айса,
Туштагадый болор».
Ол тушта
Ак чалдар атту Кан-Билей
Айдып турбай канайтты:
«Меен аткан огымныҥ
Jолымынаҥ бар – деди. –
Бийик ӧлӧҥди кезе ал барган,
Jабыс ӧлӧҥди бӱрте ал барган,
Ол ло октыҥ jолымынаҥ барзаҥ,
Алтын-Чарка ла Кӱмӱш-Чарка
Jуртына jет барарзыҥ» – дийт.
Ӱч кулакту ай кара ат
Эзен-салам айдала, чыга берди.
Ок jолымынаҥ бар отурзак,
Jер алдынаҥ jети шулмус
Jетон айлык сары искер*
Jер jайап койтыр.
Учын ороп** jортойын дезе,
Тужы-jажы эрт баргадый
(Карып баргадый),
Чике чыгайын дезе,
Jетон айга jӱскедий.
Эзен-санан турала:
«Ороп барып, ¼ажымды эртискенче,
Чике ок чыгайын, – деп, –
Jетон айга кыйналайын» – деп,
Сары искерге калып ийди.
Кире секиреле, jок болды,
Эки кулагы ла кӧрӱн баады.
Оноҥ аҥдан алып,
Jӱзе берди искерминеҥ.
(Канча ӱй jӱсти болбогой,
Маа айдарга ылтам болзо,
Аа барарга чак ӧҥӧрип*** jат.)
Орто jолго jеткенде,
Ӱрен кӱчи ӱзӱл баады,
Ӱйе-сӧӧги божоп баады.
Анаҥ ары баратан
Чак jок болуп баады.
Айдарда,
Кӧӧрӧҥ**** камышты
Тижиминеҥ jула тартып,
Алдына тӧжӧнип алып,
Jат салып,
Jалбагынаҥ тынана берди,
Ол тынанып, jат jатса,
Угуп турза,
Кыс баланыҥ сыгыды угул jат:
«Теҥерееҥ тееги – дийт, –
Jердиҥ болзо киндиги – дийт, –
Ак-чалдар атту – дийт, –
Кан-Билей абаама
Кандый ла кыйал* эт салдым? – дийт. –
Он беш jылга чыгара – дийт, –
Мени канайып бедребейт?» – дийт.
Ӱч кулакту ай кара ат
Аны угуп, кӧр jатса,
Теҥеридеҥ тартмагы jок,
Jердеҥ дезе шидӱӱ jок,
Теҥери мынаҥ** jердиҥ ортозында
Ӧргӧӧ тур jат.
Аны кӧрӧлӧ,
Ӱч кулакту ай кара ат
Ӱч мундулды,
Ӱч кубулды,
Кара чымын бол алды.
Учуп, ӧргӧӧгӧ чыга берди.
Тыҥдап турза,
Кан-Билейдиҥ кызы
Ондо отурган болтыр.
Jандра тӱш келе,
База катап
Ӱч кулакту ай кара ат болуп,
Капшагай ла анаҥ ары
Искерминеҥ jӱзе берди.
Канча ӱй jӱсти болбогой,
Сары искерди
Кечип чыгып ийдик.
Кечип чыгып алала,
Тап берип*** jӱгӱрерге сананды,
Эки тизези быгылат,
Jер тиштене jыгылды.
«Кайран-даа кӱчим! – дийт, –
Бир алуды азрап алып,
Бу мынайда кыйналдым» – дийт.
Курч ӧлӧҥ бажы
Кайдаҥ туштагай деп,
Суу сӱзӱги
Кайда учурагай деп,
Барып отурза,
Айры суу агып келди.
Аа кирип, jат алып, jунуна берди
Сары искерге тартыл салган
Кири-балкажы jунул jат.
Кара саҥыстаҥ кара болуп
Кайнап jат суу.
Jунун алып, барып отурза,
Байгыдаҥ сыны jеҥил болды.
Отоп, суу ичип jӱрет.
Аштаганын тойгузып алды,
Эмди кӱчим кирди мине деп,
Jӱгӱр кӧрзӧ,
Тӧрт айагы чугула* тӱжет.
Тап берип jӱгӱре берди,
Туйгак табыжы угула берди.
Алтын-Чарка, Кӱмӱш-Чарка jуртына
Кийдире салды.
Кир баарза,
Кан-Тоодый мактан jӱрет:
«Алтын-Чарка ла Кӱмӱш-Чарканыҥ
Калыгын кырып салдым – дийт, –
Jуртын бузуп салдым – дийт. –
Эттеҥ jаман кес салдым – дийт, –
Эннеҥ jаман ӱс салдым» – дийт.
(Кан-Билейдиҥ аткан огы
Эткен керекти бойына алынат),
Артып калган ак малды
Jуунат jӱрет, тайакту.
Бир малды тудуп, мин jат,
Мал кӱдӱр албай, jыгыл jат,
Экинчи малды тутканда,
Jыга базып ок ий jат.
Онойдо кыйналып jӱрген чакта
Ӱч кулакту кара атты кӧрӱп алды.
«Ох! – деди, –
Эрлӱде адым,
Энчилӱде наjым келди» – дийт.
Эр тискинди каап,
Адына минип ийди.
Алтын-Чарка ла Кӱмӱш-Чарканыҥ
Ак малын айдаарга эзен jат.
Ӱч кулакту кара ат айдып турды:
«Jеектиҥ малы саа мал болбос,
Ары ташта – дийт. –
Капшыгай ла барып,
Jер алдында jети шулмустыҥ
Кара jуртын казала,
Улу jуртын ӱзеле,
Кан-Билейдиҥ кызын –
Алтын-Калдыга баланы –
Айрып алак» – дийт.
Jерди japа бычып ийди,
Jep алдына тӱже берди.
Jети кара шулмустыҥ
Кара jуртын каза берди.
Jабагача мал артыспайт,
Jаш балача эл артыспайт.
Jети шулмустыҥ jурт ӱзеле,
Алтын-Кылдыганыҥ тынын бедрейт.
Алтын-Кылдыга кыстыҥ тыны
Тогус тоглок баштыҥ4 колында эмтир.
«Аны барып алар керек» – дийт.
Тогус тоглок баштыҥ
Jуртына jет барза,
Эки тоглок баш
Чыга тоголонот,
Кире тоголонот.
Jети тоглок башла
Эрмектеш jадылар:
«Ӱч кулакту ай кара ат
Jаман ат деп jазаар ба?
Аны минген алып
Jаман эр деп азаар ба?
Алтын-Кылдыга тынын –
Айчыкту пладын –
Аа берер керек» – дийт.
Экӱзи берер деш jадылар,
Jетӱзи бир де неме айтпайдылар.
Чык ла jадылар,
Айланып ла jадылар.
Айдарда Кан-Тоодый
Тоглок баштарды кезе берди.
Jетӱзин кезеле,
Экӱзинеҥ сурайт:
«Алтын-Кылдыганыҥ
Айчыкту пладын берерзеер бе?» – деп.
Эки тоглок баш
Ары-бери тоголоныжып,
Кайдаҥ-кайдаҥ таап алып,
Айчыкту платты аккелип,
берип ийдилер.
Кан-Тоодый платты ал алып,
Оҥ карманга сал алып,
Калган эки тоглок баштыҥ
Баштарын база ок кезип ийди.
Jандыра бурылып,
Байагы искерге келзе,
Искер jок бол калтыр,
Тӱгезе кур калтыр*.
«Мына бу ӧргӧӧди
Камчыла аҥтара сок» – деп,
Ат айт jат Кан-Тоодыйга.
Аҥтар ийзе, байагы кыс
Jӱк ле тынду jатты.
Айчыкту торко пладын тарт бердилер,
Арчын ӧлӧҥминеҥ аластайт,
Ак сӱтминеҥ jунат.
Кур калтыр – курган калтыр.
Алтай баатырлар.
Алтын-Кылдыга кыс
Ӱшкӱрип, тын алынып jат,
Сыгырып, jел алынып jат.
Кан-Тоодый алып
Ай кара аттыҥ jалынаҥ
Бир кылган кыл jулуп,
Ары-бери экчеп,
База бир ай кара
Ат эдип ийди.
Ээриниҥ кажынаҥ
Бир такпай jон алып,
Ары-бери экчеп ийди,
Алтын ээр эдип ийди.
Эки ат эдип алып,
Эки алып бололо
Чыга бердилер.
Эки алып барып
Jаттан соҥында,
Ак чалдар атту
Кан-Билей Кызын таап алганын
Билип алып,
Эки айлык jерге
Бар калып, сактап jаттыр.
Jет баргандарда,
Кан-Билей олорды
Удура уткып алып,
Кудай чылап кӧрӱп,
Апарып jады.
Бойыныҥ jеринде
Кан-Билей Тайкаа теҥдеп
Эт туурап салтыр,
Талайга теҥдеп
Аракы ас салтыр.
Сактап турган болтыр.
Балазын jетирип барган соҥында
Балазын тапканныҥ сӱгӱнчизине
Албатызын jуунада бербей кайтты.
Раагына* ат ийип jат,
Jуугына кижи ийип jат.
Алтын шаҥы кагыл jат,
Алыптыҥ jурты тигреп jат,
Кӱмуш шаҥы кагыл jат,
Кӱлӱктиҥ jурты тигреп jат.
Эзирижип,
Эреен-бараан тӱже бердилер.
Аштыҥ татуун jип,
Аракыдыҥ ачуун ичип jадылар.
Ак-чалдар атту
Кан-Билей Айдып
 Отурбай кайтты:
«Аа, балдарым, – дийт, –
Сабыр** бичигер сабырыгар,
Кагазыгар*** кӧрӱгер – дийт. –
Jайучыдаҥ jайаганаар бир болды ба?
Jарын катка бычылганаар
Бир болбозын?» – дийт.
Сабыр бичигин сабыр турсалар,
Ак кагастарын кӧр турсалар,
Jайучыдаҥ бирге jайалган болтыр,
Jарын катка бирге бычылган болтыр,
Jадар орындары бир болтыр,
Кӱйген отторы бир болтыр.
Бирзи алып, бирзи бартан болтыр.
База катап
Тайкаа теҥдеп эт туурадылар,
Талайга теҥдеп аракы jуудылар.
Кан-Билей алып
Калыгына jарлай берди:
«Кара jаҥыс кызымныҥ – дийт, –
 Улу тойын тойлоорго,
Улу jыргалын jыргаарга
Келигер» – дийт
Раагызына ат ий jат,
Jуугына кижи ий jат.
База катап тойложо берди,
База катап jыргажа берди.
Алтын шаҥы кагыла берди,
Алыптыҥ jурты тигрей берди.
Кӱмӱш шаҥы кагыла берди,
Кӱлӱктиҥ jурты тигрей берди.
Jай эрткенин
Jардынаҥ jаҥмыр ӧткӧнинеҥ
Бил jат,
Кыш эрткенин ийинине
Кыру калганнаҥ бил jат.
Алты jылга ичиже бердилер,
Jети jылга jыргажып отурдылар.
Казан-камыш каҥрай берди,
Калык-улус тарай берди.
Jаман ийттер болгожын
Куйруктары барбайганча
Семирип алып,
Jа-ат салып, бапылдажып
Ӱрер боло бердилер.
Jаман кижилер болгожын
Кулактары кызарганча
Ичип алып,
Jа-ат салып, чачтажар jаҥду
Боло бердилер.
Jакшы кижилер айт отурлар:
«Каанныҥ ажын – дийт, –
Бис карыганча да ичсек,
Тӱгенбес – дийт. –
Бийдиҥ ажын – дийт, –
Бис ӧлгӧнчӧдӧ ичсек, тӱгенбес – дийт. –
Jерлӱ кижи jерибиске,
Суулу кижи суубиске
Jаналдар» – дештилер.
Алты jылдыҥ туркунында,
Албаты тарап барган кийнинде
Кан-Тоодый алып
Кижи ал салганына
Булгана берди ичинде.
«Бу каатты мен
Не алып алдым – дийт, – мыны?»
Мынаҥ качып барарга деп эзене берди.
Алтын-Кылдыга аны бил jат –
Булгал jатканын.
Бир кӱн адазынаҥ сурай берди:
«Аба, – деди, –
Мееҥ сураган немени
Берерзиҥ бе?» – дийт.
«A-а кудай, балам, – дийт, –
Саа бербегенде,
База кемге берейин? – дийт. –
Сеге бир де неме ачу эмес» – дийт.
«Теҥериниҥ ыйыгы –
Ак-чалдар адыҥды берериҥ бе?» – дийт.
«Ал, балам», – дийт.
«Алкы ӱстинде
Тынду кылыжыҥды берерзиҥ бе?» – дийт.
«Ал ок, балам», – дийт.
Кан-Тоодый бир кӱн кечкиде
Тӱнде качарга эзенип,
Ай кара адын
Тергеп, буулап койды.
Алтын-Кылдыга туйка
Теҥериниҥ ыйыгы –
Ак-чалдар атты
Ээр-jоногын* салып,
Буулап ок койды.
Кан-Тоодый тӱнде
Кижи айагы сеерип,
Кижи уйуктаган кийнинде
Чыгып алып,
Ай караны минип алып,
Олдоп-солдоп камчы кагып**,
Jӱре берди качып.
Алтын-Кылдыга алганы
Ак-чалдарга минип алып,
Алкы ӱстинде
Тынду кылыжын алып алып,
Кан-Тоодыйды эжире сӱре берди.
Раак та качырбады. *
Ай кара атка jедиш баады.
 Каан-Тоодый алып
 Кайа багып кӧрӱп ийзе,
 Алтын-Кылдыга качырыжып,
Jедижип келтир ээжириже.
«О-ох каат, – дийт, –
Сен каний кел jазыҥ? – дийт. –
Мен сени – дийт, –
Катан-Jулаага апар берейин» – дийт.
Катан-Jулаага jеде геле, айтты:
«Катымды саа
Акел бердим – дийт. –
Алатан болзоҥ, ал – дийт, –
Албазаҥ,
Кызыл тыныҥ кый барарым,
Кызыл каныҥ тӧк барарым» – дийт.
Катан-Jулаа айтты:
«Jайучыдаҥ jайылбаганда,
Jарын катка базылбаганда,
Ӱлгеннеҥ jайалып,
Ӱиге бычылбаганда,
Мен аны канай алатам? – дийт. –
 Керек jок – дийт – ол маа».
Кан-Тоодый ачына берди.
«Алар болзоҥ, ал – дийт, –
Албас болзоҥ,
Кызыл тыныҥ кыйып ийерим,
Кызыл каныҥ тӧк ийерим» – дийт.
Катан-Jулааныҥ Кеjегезин кезе тутты,
Кӱрентикке ал чыга берди.
Катан-Jулаа айтты:
«Токто – дийт, –
јаткан алыпты какпайтан» – дийт.
Ӧргӧӧгӧ кирип,
Кат куйагын катап jат,
Эр jепсӱӱн** jепсен jат.
Кӱрентикке чыгып, кабыжа бердилер.
Кабыжалбай каптыгыжа бердилер,
Катап туруп кабыжып jат,
Казыр малдый тебижип jат,
Кайра-бӱге тартыжып jат,
Эмдик малдый тиштеш jат,
Эге-бӱге тартыжып jат.
Улу тайка косколо берди,
Корум тажы тӧгӱлип jат,
Улу талай косколо берди,
Сайлу бӱкке суу тол jат.
Ӱч толыкту алтын ӧргӧӧ
Ӱч айланып,
Ордына келип орныгып jат,
Отто аскан кӱлер чӧйгӧн
Ӱч айланып,
Тоозыны калбай, тоозып jат.
Эки алыптыҥ кабыжына
Ӱӱрлӱ алды*
Ӱӱризин таппай, тозо берди,
Уйалу куш
Уйазын таппай, уча берди.
Ай алты алыжа бердилер,
Jыл jети кӱрежип отурлар.
Jай эрткенин jардынаҥ
Jаҥмыр ӧткӧннӧҥ биле берди,.
Кыш эрткенин кийнинеҥ
Кыру калганнаҥ биле берди.
Анайда кӱрежип отурганча,
Кан-Тоодый алыптыҥ
Jеҥнеҥ кабары астай берди,
Jер тайанары кӧптӧй берди,
Jакадаҥ кабары астай берди,
Jаза тудары кӧптӧй берди.
Омуртказын ойо тут jат,
Кабыргазын кайра тут jат.
Аргазы ӱзӱле бергенде,
Ӱч кулакту ай кара аттаҥ суранды:
«Адым jакшы, – дийт, –
Бир болужыҥ
Бергейминеҥ?» – дийт.
Ӱч кулакту ай кара ат
Кыҥ эдип унчукпады,
Кылчаҥ багып кӧрбӧди.
Кӱӱни калып калган
Ай кара ат
Болуш бербей саларда:
«Алтын-Кылдыга алган кижим, – дийт,
Бир болужыҥ бергейминеҥ?» – дийт.
Алтын-Кылдыга айтпай кайтты:
«Мен сееҥ алган кижиҥ-
Неерек болтом? – дийт. –
Мен Катан-Jулааҥ Каты болбой» – дийт.
Болужар кижи jок бол баады.
Катан-Jулаа
Балтыр эдин jара тудуп,
Баш терезине ороорго jаттан чакта
Алтын-Кылдыга
Адазыныҥ алты ӱйелӱ
Тынду кылыжын уштып алып,
Катан-Jулаады туда берди,
Алты jердеҥ кезип ийди.
Алтын-Кылдыга
Кан-Тоодыйдыҥ
Ойо тудулганjерлерин
Оймозы* jок ЭДИП,
Эмдеп-томдой берди.
Jара туткан jерлерин
јазып, бӱдӱре берди.
Улу эмле эмдеп jат,
Улу томло томдоп jат.
Экӱ эмди эрмектежип,
Бирзи:«алган jажым» – дийт,
Бирзи:«барган кижим» – дийт.
Экӱ
Оҥ ийинге таптажып,
Оҥ jаактаҥ окшожып,
Эки атка минип алып,
Ада jуртын кӧстӧп сала бердилер.
(Эмди Кан-Тоодый
Кара-Тас адазына бар jат, jанып).
Ада jуртын таный берди,
Аймак jурты кала берди**,
Эне jуртын таный берди,
Элдиҥ jурты кала берди.
Jери jуртына jет барза,
Кара-Тас адазыныҥ
Кара jуртын кас бартыр,
Улу jуртын ӱс бартыр.
Байагы
Алтын-Чарка ла
Кӱмӱш-Чаркадаҥ
Эки уул туулып,
Кара-Тастыҥ jуртын
Келип jуулап бартыр.
Оттыҥ ордын-кӱлин кӱзӱп турза*,
Кара ташка базыр салган
Алаканча ак кагас**чыкты.
Ак кагаста чий салтыр:
«Качан-качан мееп уулым
Кан-Тоодый jет келзе,
Мееҥ jолым jолдобозын,
Мееҥ адым адабазын.
Кызарар да алардыҥ кандары jок,
Кыйылар да алардыҥ тындары jок.
Кан-Тоодый уулым
Аалинда амыр jатсын» – дийт.
Аны кычырала,
Тоглок jӱреги туйлап jӱрди,
Булан колы сырлап турды.
«Мал jок канийда
Jатсын деп чийген? – дийт. –
Чӧп чирибес,
Ӧч карыбас.
Баратам» – деди.
Алтын-Кылдыга –
Алган кижизин
Ала барайын дезе, jарабайт,
Артызайын дезе,
Кунук барар.
Айдарда Кан-Тоодый
Jайучызына чык барды.
«Мен jанганча, мен келгенче, – дийт, –
 Алтын-Кылдыгаа
Аймак jурты кала берди –
Ӧскӧ каандардыҥ
 Jурты jада калды.
Эрикпес ойын jазаарга
Ӱч ару кыс бер» – деп сурап jат.
Jайучызы уга геле,
Теҥеридеҥ ӱч jылдыс
Ӱзӱп алып, ал берди.
Ары-бери экчеп ийерде,
Ӱч ару кыс боло берди.
«Кӱчиме кӱч кожулзын,
Ойыма ой кожулзын,
Бир айак айран бер» – деди.
Бир айак айран уруп берди.
Бир айак айранды ичип ийерде,
Тату тадыды*
«База бер» – деди.
База бирӱди берди.
База сурады.
Тогус айакка jетире ичти.
Онынчы айагын сура берерде,
 Jайучызы
Оҥ колын кӧдӱрди,
Онынчы айагын тепти.
«Кӱчиҥе кӱч кожулган,
Ойыҥа ой кожулган,
Эм болор» – деди.
Ары-бери экчеп ийди,
Ӱч ару кысты
Кан-Тоодый алып,
Алтын jӱстӱк эделе,
Оҥ карманга сугуп алды,
Ойто jандыра геле,
Алтын-Кылдыгаа айтты:
«Мен jанганча,
Эрикпес ойын jазап,
Ойногор» – деди.
Торт кыс болуп,
Ойноп jада калдылар.
Кан-Тоодый дезе
Кат куйагын катан алып,
Кан-саадагын салын алып,
Коо-куйагын кийин алып,
Кӱмӱш саадагын салын алып,
Эр jепсӱӱн jепсен алып,
Jердеҥ ала кӧдӱрилип,
Чыга бербей кайтты.
Адына минип, атанып ийди.
Ӱч кулакту ай кара ат
Тап берип,
Jӱгӱрип jат дезе,
Туйгак табыжы билдирбей jат,
Тал берип,*
Учуп jат дезе,
Канат jели** билдирбей jат.
Ол бар турганда,
Бир jерде ат туйгактыҥ чоҥы*** тӱш калтыр.
Кӧрӧлӧ,
Ай караны коштой бастыр кӧрди.
Ай кара аттыҥ чоҥы
Бир ӧлӱ ажын jат.
Барып салып, эзен турбай кайтты:
«Айлу-кӱндӱ ак-jарыкта
Тӧрт туйгакту, ӱч кулакту
Ай кара атча
Ат jок деп санангам – дийт. –
Адамынаҥ ат болтыр! – дийт. –
Беш сабарлу эр тууп,
Алтын-каанныҥ jеени
Кан-Тоодыйдый эр
Jок болор деп санангам – дийт. –
Адамынаҥ эр болтыр!» – дийт.
Алтын-Чарка, Кӱмӱш-Чарка
Jуртына jет барза,
Кара jуртын кас салтыр,
Улу jуртын ӱс салтыр.
Jаҥы чыккан jаш арда****
Кабыргазы каткалак,
Кал jууры***** тыҥыгалак – мында jӱрӱ.
Кан-Тоодый сурай берди:
«Мениҥ кабыргамнаҥ каап jаттан,
Тужымнаҥ тудуп jаттан –
Не дегенниҥ калдыгы
Болорзыҥ? – дийт. –
Не кижиниҥ ӱрени
Болорзыҥ?» – дийт.
Айдарда
Айда бербей кайтты ол бала:
«Jаҥыларымды айтсам,
Айса билбезиҥ – дийт. –
Тал берип – талбып.
Озогыларымды айт берейин – дийт. –
Айлу-кӱндӱ ак-jарыкта,
(Угатан бидеҥ*?),
Алтын-каан абышка болтыр – дийт, –
Анаҥ тууган
Ӱч Кара-Тас уул болтыр – дийт. –
Кичӱ Кара-Тастаҥ чыккан
Ӱч кулакту ай кара атту
Кан-Тоодый болгон – дийт. –
Кан-Тоодыйдаҥ чыккан – дийт, –
Камагында** ӱч ӱлгӱлӱ***,
Куйругында беш сабарлу
Jылдыс чоокыр атту
Кан-Шоҥжылай мен болорым» – дийт.
«О-о, – деди Кан-Тоодый, –
Мееҥ балам болтырзыҥ» – дийт.
Тарс этире ӧӧп**** алды,
Оҥ ийинге таптажып,
Оҥ jаактаҥ окшоштылар.
Бу тушта Кара-Тас адазы,
Алтын-Сабар энези
Базып келдилер.
Кан-Тоодый уулыла,
Кан-Шоҥжылай jеениле
Эзен-салам суражып,
Оҥ колдоҥ тудуштылар,
Оҥ jаактаҥ окшоштылар.
Алтын-Чарка, Кӱмӱш-Чарка
Jуртынаҥ
Ак-малын, албаты-jонын
Айрып алдылар.
Кан-Шоҥжылай эмди
Адазына – Кан-Тоодыйга – айтпай кайтты:
«Мееҥ баратан jол
Мынаҥ ары раак – деди. –
Бойыма кижи аларга барадым – дийт.
Алтан теҥери ол jанында
Атту-чапту артык алып
Кан-Ӱткӱлдиҥ
Ару кызына барадым – дийт – аларга.
Сен jан – деди. –
Бойыбыстыҥ jериске
Бидеҥ – бедиҥ.
Камагында – маҥдайында.
«Ӱлгӱлӱ –чолмонду.
Ак малды айда,
Албатыды сӱр» – деди.
Анийда эрмектежип ийип,
Адазы Кан-Тоодый
Ак малын айдай берди,
Албатызын сӱре берди
Бойыныҥ jуртына.
Уулы Кан-Шоҥжылай
Кан-Ӱткӱлдиҥ ару кызын
Аларга барды.
Ол бар jаттан jолыбыста
Алты кырлу jес тайка тур jат.
Алты кырлу jес тайкага
Кандый-кандый неме
Алты алыпты тарбалап,
Jапшыра буулап койтыр.
Алты алып кыйгырып турлар:
«Артык алык, кӱч кӱлӱк,
Келип,
Бистиҥ тыныбысты кыйып бар,
Эмезе бисти божодып бар,
Бисти кыйында артыспа» – дийт.
Камагында ӱч ӱлгӱлӱ
Кан-Шоҥжылай
Jылдыс чоокыр атту
Алыптарга барып,
Ончозын божотты.
Алыптар алкады:
«Аркаҥа сениҥ ай чалызын,
Кӧксиҥе сениҥ кӱн чалызын,
Амадап барган jериҥнеҥ
Куру jанбай jӱр – дийт. –
Кабыргаҥнаҥ кабарга,
Тужыҥнаҥ тударга
Кожо барыжалык» – дийт.
Кан-Шоҥжылай айтты:
«Jерлӱ кижи jерине,
Суулу кижи суузына,
Бойыгардыҥ jуртыгарга
Jанып, jадыгар» – деп,
Ончозын божотты.
Бойы анаҥ ары барды.
Анаҥ ары бар отурзак,
Тогус кырлу мыс тайка тур jат.
Тогузон алып бууда тур jат.
Тогузон алып кыйгырды:
«Камагында ӱч ӱлгӱлӱ,
Куйругында беш сабарлу
Jылдыс чоокыр атту
Артык алып, кӱч кӱлӱк,
Ару тыныбысты алып ий бар,
Эмезе бисти божодып ий бар.
Кан-Ӱткӱлдиҥ элчизине
Бу тайкага тарбаладып койып,
Ӧлӱп, ӱзӱтке* кожулбай jадык,
Тирилип, кӱндӱге кожулбай jадык,
Каборто jажыбысты
Бууда эртис браадык» – дийт.
Олордыҥ ачуланганын
Кыйгырганын угуп,
Кан-Шоҥжылай барып,
Тогузон алыпты божотты.
Тогузон алып база алкады:
«Аркаҥа сениҥ ай чалызын,
Кӧксиҥе сениҥ кӱн чалызын,
Качырганга jедип jӱр,
Качканнаҥ озуп jӱр**» – деп.
Олордыҥ алкыжын ал алып,
Оноҥ ары ичкерн бардыбыс.
Ол барып отурганда,
Алты кулаш куйрукту
От jалгындый кызыл тӱлкӱ
Jӱгӱрип чыкты,
Алдынаҥ туура jол кезип.
Кан-Шоҥжылай алып
Адын бура тартып,
Тӱлкӱди сӱрерге сананды.
Jалдыс чоокыр аттаҥ
Тил чыкпай кайтты:
«Ээм-jакшы – деди, –
Кан-Шоҥжылай,
Алты алыпты божоттыҥ – днйт, –
Тогузон алыпты божоттыҥ – дийт. –
Бу тӱлкӱди качырзаҥ,
Ол алыптардыҥ ордына
Бойыҥ тӱжерзиҥ – дийт. –
Ол алыптар ордына
Бойыҥды тарбалап койор» – дийт.
Ол тушта тӱлкӱди сӱрбей,
Кан-ӧткӱлдиҥ jуртына
Кийдире салды.
Кир барып, кӧр турзак,
Бай кижиниҥ чакызы тур jат,
Алтон ат анда буулаптыр.
Атты атка буулаган эмтир.
Кан-Шоҥжылай ат буулайырга
Jер таппай jӱрет.
Алтон кулакту казанда
Алыптардыҥ баштары
Кайнап jаттан болтыр.
Кор турзак, бир алып
Узун эдӱӱш* jазап алтыр,
Бир алыптыє бажын
Сайып ал jат,
Чыгарып, кӧр jат,
Экинчи алыптыҥ бажын
Чыгара тартып jат,
Jандра таштап ийет.
Кӧр турзак,
Бойыныҥ ла абазы –
Ӱч кулакту ай кара атту
Кан-Тоодый
Jер алдынча
Озо jет калган болтыр,
Балазыныҥ – Кан-Шоҥжылайдыҥ
Бажын бедреп турган эмтир,
Казанга кӧрген болбозын деп.
Кан-Шоҥжылай абазын кӧрӧлӧ,
Jылдыс чоокыр адыныҥ
Эр тискинин Абазыныҥ колыныҥ
Карызына таштады.
«Аттарды тут – деди – мында,
Мен Кан-Ӧткӱлдиҥ jуртына киредим» – дийт.
Кан-Ӧткӱлдиҥ каалкы** эжигин кайра салды,
Бозогоды алтап, кир барды.
Кӧрзӧк,
Jети башту Jелбеген
Бозогодо туура jат jат.
«Кан-ӧткӱлдиҥ ару кызын
Мен албазам, кем алзын?» – дийт,
Кайлап jадыры.
Кан-Шоҥжылай кир браадып,
Сол айагын тепсей басты,
Jелбеген ачузына чыдабай,
Калактап-сыктап, чыга jӱгӱрди.
Сыҥар кӧстӧ Сур-кара атту,
Jарым jашту ¼еек балазы
Кызыл торконы
Бажына буулаптыр,
Jажыл торко
Белине буулаптыр,5
Тӧр тӧжӧктӧ jадыры.
«Кан-ӧткӱлдиҥ ару кызы
Менийи болор – дийт, –
Мен албазам, кем алзын?» – дийт.
Кан-Шоҥжылай бара геле,
Сыҥар кӧстӱ Сур-кара атту,
Jарым jашту Jеек балазын
Кеjегезин кезе тутты,
Омыртказын ойо тутты,
Экӱ кабыжа бердилер.
Эжиктеҥ чыгарга бол албай,
Алтын ӧргӧӧди аҥтара тееп,
Кӱрентикке чыга бердилер.
Андагы отурган алыптар
Коркып, кача бердилер.
Алты jылга алыжа бердилер,
Jети jылга кӱреже бердилер.
Ӱч кулакту ай кара ат кӧрзӧ,
Jеек балазы
Кызарар да каны jок,
Кыйылар да тыны jок.
Ааҥ тыны сыҥар кӧстӱ
Сур-кара атта болтыр.
Аны билип алып,
Ай кара ат ла Jылдыс чоокыр ат
Сыҥар кӧстӱ Сур-кара атты
Сӱре бердилер – тын аларга.
Алтай тӧрин алты айланып,
Jердиҥ тӧзин jети айланып,
Булар да аа jет албайт,
Сур-кара ат та озолобой jат.
Jер ӱсти тар болуп,
Jер алдына тӱш барды
Сур-кара ат.
Ӱч кулакту ай кара ат
Кан-Тоодыйга айтты:
«јер киндикте сактап тур – дийт. –
Jер алдында тар болзо,
Jер ӱстине чыгар – дийт. –
Алмас болот кылыжыҥ
Курч тут – дийт, –
Ай кесме jыдаҥды
Белен тут – дийт. –
Сур-кара чык клаатса*,
Бажын кес, бойын сай» – дийт.
Эки ат сур-кара атты ээжире
Тӱжӱп бардылар jер алдына.
Jер алдьшда сур-кара атты
Jети айлана jыража** бердилер.
Jер алды тар боло берди,
Jер киндикке тартыла берди.
Кан-Тоодый кор турза,
Ӱч кулакту ай кара ат
Чыгара салды,
Аны ээжире
Jылдыс чоокыр чыгара салды.
«Чыкты ба?» – деп,
Сурадылар Кан-Тоодыйдаҥ.
«Кӧрбӧдим – дийт. –
Jӱзиме
Jел-салкын ла билдирген – дийт,
База неме кӧрбӧдим» –дийт.
Ӱч кулакту ай кара ат айтты:
«Онызы ол болгон» – дийт.
Ӱч кулакту ай кара ат ла
Jылдыс чоокыр ат
Анаҥ ары сӱрӱп бардылар.
Jер ӱстин база айлана jарышты.
Сур-кара атка
Кӱч*** келе берди,
Ай тенгиске тартыла берди.
Ай теҥиске тартыл барып,
Тур бере, силкин ийди,
узы* тоҥкул
Кӧк чортон болуп ийди,
Ай теҥиске чоҥуп ийди.
Ӱч кулакту ай кара ,ат
Тур бере, силкин ийди,
Алтын канарлу** ак чабак болуп,
Ай теҥиске чоҥуп ок ийди.
Jайык тӱбин jайкай бердилер,
Теҥис тӱбин теҥзей бердилер.
Канча уй суу ичинде
Сӱрди болбогой,
Алтын канарлу ак чабак
Уузы тоҥул кӧк чортонго jедижип,
Чоҥ эдине тижин
Бадырып ийди.
Сур-кара атты
Тёҥистеҥ чыгара ал чыкты.
Анда аттар бол баады.
Сур-кара атты чоҥ эттеҥ
Jылдыс чоокыр ат
База тиштеп койды.
Бир атты эки ат
Тееп,тиштеп турганча,
Кан-Тоодый jеде геле,
Сыҥар кӧстӱ
Сур-кара аттыҥ.
Бажын кезе чапты.
Ӱч кулакту ай кара ат айтты:
«Ээзиниҥ тыны адыныҥ айагыныҥ
Куш каразында***» – дийт.
Туйгактыҥ каразын кезип ийерде,
Эки сары кумдус чыкты.
Бирӱзиниҥ мойнын толгоп ийдилер,
Сур-кара ат ол баады.
Jанып кел jадала,
Калган кумдустыҥ мойнын
Бурыл ийдилер.
Ол тушта
Кара jер калтырал калды,
Кан теҥереем силкин калды.
Сыҥар кӧстӱ Сур-кара атту,
Jарым jашту Jеек балазын
Кан-Шоҥжылай
Ташка кагып ийтир.
Алтай баатырлар.
Ийт jалаарга кан калбайтыр,
Инек jытаарга сӧӧк калбайтыр.
Кан-Тоодый эмди
Кан-ӧткӱлге кийдире салды.
«Кызыҥды
Берерзин- бе, бербезиҥ бе? – дийт. –
Беретен болзоҥ,
Берериҥ айт – дийт, –
Бербес болзоҥ,
Саа бу кӱн калганчы болор,
Кызыл тыныҥ кыйарым – дийт, –
Кыймат* каныҥ чачарым» – дийт.
Ол тушта Кан-ӧткӱл
Ару кызына
Ас** тонын jамындырды,
Киш тонын кийиндирди.
Тайкаа тендеп эт туураттырды,
Талайга теҥдеп аш астырды.
Улу тойын тойлой бердилер,
Улу jыргалын jыргай бердилер.
Той ӧдӱп турарда,
Кан-Тоодый айдып тур уулына:
«Мен – дийт, – балам,
Jаҥып, той тергейин,
Сен сооҥдо jанарзыҥ – дийт. –
Кижи ¼ери кийлӱ*** – деди, –
Кийик эди уулу**** – деди. –
Узак jатпай мында,
Эжире jаныгар – деди. –
Мындагы jердиҥ малы
Бистиҥ jерге jарабас,
Мал берзе, алба,
Кайын адаҥныҥ
Алкыжын ла алып,
Jангайзыҥ» – деди.
Ӱч кулакту ай караны минип ийди,
Ойто бурып, jана берди.
Ол барып, jан отурарда,
Алты кулаш куйрукту
От jалкындый кызыл тӱлкӱ
Jарыжа берди Кан-Тоодыйды.
Ӱч кулакту ай кара аттаг ӱн чыкты:
«Ээм jакшы, Кан-Тоодый, – дийт, –
Бу от келип камылза,
Экӱдиҥ – дийт – когыныбыс* калбас,
Кӱйерик – дийт. –
От jарыжып jедип,
Куйругыма камылза,
Мениҥ эдиме ачынба,
Куйругымды кезип тӱжур – дийт. –
Ол тушта ӧдуп чыгарык» – дийт.
Ол от jарыш келип,
Куйрукка камылды.
Кан-Тоодый
Алмас болот кылыжын алып,
Ай караныҥ куйругын кезе сокты.-
Куйрук кӱйуп jат калды.
Анда** ӧдуп чыктылар.
Кан-Тоодый
Jери-jуртына jеделе,
Улу той тергей- берди.
Кан-Шоҥжылай ардазы дезе
Кайын адазыныҥ jуртына jӱр jадала,
Айры суу кечеле,
Каҥкылдада агаш кагып jӱрди,
Jартылдада кыйгырып jӱрди.
Jеектиҥ калдыгы –
Кӧгӱс-Мергенниҥ уулы6
Jер алдынаҥ чыгара салды.
«Бистиҥ jерде – дийт, –
Кандый неме кел калып,
Канкылдада агаш кагып,
јартылдада кыйгырып jӱрӱ?» – дийт.
Кан-Шоҥжылай айтты:
«Мен» – деди.
«Не дегенниҥ калдыгы эдиҥ?
Не дегенниҥ ӱрени сен?» – деп
Сурай берди.
Кан-Шоҥжылай айтты:
«Айлу-кӱнду ак-jарыкта
Артык алын, куч кӱлук
Ӱч кулакту ай кара атту
Кан-Тоодый болгон – дийт, –
Кан-Тоодыйдаҥ туулган
Камагында ӱч ӱлгӱлӱ
Jылдыс чоокыр атту
Кан-Шоҥжыл ай Мен болотом» – деди.
«Недеҥ ары келип,
Табыш эт jаазыҥ
Бистиҥ jерде?» – деп сурады.
«Ойноп» – дийт.
Jеектиҥ уулы jалынды:
«Jе базагыда мындагы jерде
Каҥкылдада агаш какпа,
Jартылдада кыйгырып jӱрбе – дийт. –
Jан, кудай, мынаҥ – дийт. –
Бистиҥ jерде
Ээшчилер, куунчылар* кӧп – деди. –
Jеткер чыпазын» – дийт.
Кан-Шонжылай бурыл геле, -
Кайын адазына –
Кан-ӧткӱлге – айтты:
«Jерлӱ кижи jерине – дийт,- –
Jери-jуртым санай бердим,
Сулу кижи сууна,
Суум санап супсурай бердим.
Мени jандыр» – дийт,
«A-а кудай, балам. – деди, –
Jанайын тегенди тутпазым – дийт, –
Jанбаска турганды качырбазым» – дийт.
Ак малынаҥ
Мал ӱлеш берди –
Албайдыр,
Албатызынаҥ эл бергенде –
Албайдыр.
«Jеектиҥ малы, эли,
Бистиҥ jерге jарабас – дийт. –
Алкыжыҥ ла бер» – деди.
Кан-ӧткӱл айтты:
«Алдыгардаҥ ай чалызын,
Кӧксигердеҥ кӱн чалызын,
Jаба конуп,
Jакшы jуртагар – деди. –
Мееҥ алкыжым слерге
Ол болзын» – деди.
Кан-Шоҥжылай алган кысты
Jылдыс чоокыр адына
Учкаштырып алып,
Jана бербей канайтты.
Jеде, jеде, jеде бердик,
Jери-jуртын таный берди,
Аймак jурты кала берди,
Ада jуртын таный берди.
јет келзек,
Кан-Тоодый адабыс
Тайкаа теҥдеп эт туураган,
Талайга теҥдеп аш салган,
Сакып jаткан болтыр.
Кир келзе, буубайда*
Бир jаш бала jат jат.
«Кыс бала ба, уул бала ба?» – деп сурады.
«Кыс балазы» – дежерде, унчыкпады.
Тойложорго тур койдылар.
Раагызына ат ийдилер,
Jуугызына кижи ийдилер,
Элди-jонды jуунат алып,
Улу тойын тойлой бердилер,
Улу jыргалын jыргай бердилер.
Алтын шаҥкы кагыла берди,
Алып jурты тигрей берди,
Кӱмӱш шаҥкы кагыла берди,
Кӱлӱк jурты тигрей берди.
Ай алты ичиш бердилер,
Jыл jети jыргай бердилер.
Кан-Шоҥжылай аракыдаҥ
Айрылгалак чакта,
Эжигине келип,
Ачуун-ачуун кижи кыйгырды:
«Камагында ӱч ӱлгӱлӱ,
Куйругында беш сабарлу
јылдыс чоокыр атту
Кан-Шоҥжылай ӱйде бе?» – дийт.
«Ӱйде» – дешти.
«Ӱйде болзо,
Капшагай ла чыксын» – дийт.
Кан-Шоҥжылай тышкары чыкса,
Кижи дезе, тӱрсӱни jок,
Кийик дезе, тӱги jок,
Бир неме тур jат.
Кӧр турза,
Jер алдынаҥ чыккан
Тогузон айры мӱӱстӱ
Jеек jылан болтыр.
«Мен не керек болдым?» – деди
Кан-Шоҥжылай.
«Сен не керек болдыҥ?
Улу тайбажыҥныҥ*
Ак-каан бийдиҥ – jуртын
Кара jуу базарга келди.
Учар куш ӱч ӱйеге,
Jӱгӱрер аҥ jети ӱйеге
Jӱгӱрип jетпес jердеҥ,
Мени саа,
Артык алып, кӱч кӱлӱк деп,
Капшыгай ла келип,
Кабыргамнаҥ капсын деп,
Тужымнаҥ тутсын деп, ийе берди.
Мееҥ эҥземе** отур» – деди.
Кан-Шоҥжылай уга келе,
Кат куйагын катанды,
Кан-саадагын артынды,
Чыга jӱгӱре,
Jеек jыланныҥ
Тогузон айры мӱӱзиниҥ .
Ортозына отурып ийди.
Jеек jылан уча берди.
Ол бар jаткан соондо,
Орто jолго jеткенде ,
Jеек jылан айтты:
«У-у, таҥма,
Сӧӧгиниҥ уурын! – дийт. –
Тӱрче ле тӱшсеҥ – дийт, –
Эҥземди тынандырып
алайын» – дийт.
Кан-Шоҥжылай .
Тӱжери jок болды.
Айдарда jеек jылан
Jерди jара соголо,
Jер алдына чӧгӧ берди.
Кан-Шоҥжылай арт калып,
Jазы будын jара согунып,
Jазулу чачын jулунып,
Калактап турды.
«Алыбы алып мин – дийт, –
Алуум тыҥ jаан болтыр – дийт. –
Эмди каний барарым – дийт – мен?
Эрлӱде адым болзо,
Энчилӱ де эрjинем болзо,
Мынайда калбас эдим» – дийт.
Аныйда ӱшкӱрип,
Эзенип турганча,
Кӱӱлей-шуулай салкын какты,
Шыр-мар jаҥмыр jаады.
Кӱн чыгыжы jанынаҥ
Камагында ӱч ӱлгулӱ,
Куйругында беш сабарлу
Jылдыс чоокыр ат учуп келип,
Кан-Шоҥжылайдыҥ алдына
Тӧрт айагы чуга* тӱшти.
«Эрлӱде адым – деди, –
Энчилӱде эрjинем» – деди.
Jаагычагын сыймап турды,
Арказына минип турды.
Ак-каан тайбажыныҥ
Jуртын кӧстӧп салдырып ийди.
Jет барзак,
Jуулап келген jуучылды
Кеден ала кӱҥнегештӱ,**
Кендир болзо чӱрмештӱ
Кыс ардазы
Jуулап койып, базып jӱр.
Кан-Шоҥжылай сурады:
«Бистиҥ тужыбыстаҥ турган,
Кабыргабыстаҥ капкан
Кандый алып болорзыҥ? – деди. –
Не дегенннҥ калдыгы? – дийт, –
Не дегенниҥ ӱрени?» – дийт.
Ол бала айдып тур:
«Айлу-кӱндӱ ак jарыкта
Артык алып, кӱч кулӱк,
Ӱч кулакту ай кара атту
Кан-Тоодый болгон, – дийт, –
Кан-Тоодыйдыҥ кыс ардазы
Мен болорым» – дийт.
«A-а калак, сыйнымды таныбадым» – дийт
Кан-Шоҥжылай.
Оҥ колдоҥ тудужып,
Оҥ jаактаҥ окшоштылар.
Кыс ардазы айтты:
«Эмди – дийт, – ача,
Учар куш
Ӱч ӱйеге чыгара
Учуп jетпес jерде,
Jӱгӱрӱк аҥ
Jети ӱйеге чыгара
Jӱгурип jетпес jерде 
Jет калдым – дийт.
Эмди мынаҥ jанзам,
Карып барарым – дийт. –
Ак-каанныҥ jеенине
Мени бер сал» – дийт7.
«A-а кудай, сыйным – дийт, –
Маа аракы ла чыксын – дийт. –
Берип салбай» – дийт.
Ак-каан тайбажыныҥ jуртында –
Ажын ичип,
Улу тойды тойложо берди,
Улу jыргалды jыргажа берди.
Ай алты тойлодылар,
Jыл jети jыргадылар.
Казан-камыш каҥрай берди,
Калык улус  таркай берди.
Кан-Шоҥжылай
Аракыдаҥ айрылган соондо
Jери-сууна jанарга тергенди,
Ак-каан тайбажы
Кан-Шоҥжылайга айтты:
«Маа кир, балам,
Улу алкыжым
Саа берейин».— деди.
Кан-Шоҥжылай:
«Jакшы, jакшы» – деди.
Кир баады тайбажына.
Тайбажы алкай бербей кайтты:
«Мынаҥ ары
Минген адыҥ jылдыс чоокыр
Ак-бос ат болзын – дийт. –
Кан-Шоҥжылай сееҥ адыҥ
Ак-каан бий болзын» – дийт8
Ак кӧбӱк талайынаҥ
Бир айак суу берди.
«Аак* ¼аткан талайыҥа
Уруп ий – дийт, –
Ак суу аксын» – дийт.
Агажынаҥ
Бир такпай берди.
«Агажыҥа таштап ий – дийт, –
Ак агаш болзын» – дийт:ӧлӧҥинеҥ
Бир тӧстӧк ӧлӧҥ берди.
«Jалаҥыҥа апар, чачып ий – дийт,
Тӱгезе ак ӧлӧҥ ӧссин – дийт. –
Алтын шаҥыҥ
Кагыл турзын – дийт, –
Кӱмӱш шаҥыҥ
Кӱҥреп турзын – дийт. –
Jуу деп jyy кӱтпе** – дийт, –
Чак деп чак кӱтпе – дийт. –
Ак сагышту,
Алчак*** кылыкту бол – деди.
Jабагача мал ӧлбӧзин,
Jаш балача эл ӧлбӧзин,
Элдеп-jуртап jат» – деди.
Ол ары барды,
Мен бери келдим..
Ол тус jип, тун**** барды,
Мен ӧкпӧ jип, ӧрлӧн келдим.
Ол айры агашка минип,
Агып сала берди,
Мен ак койонго минип,
Jан келдим.
Чӧрчӧк тӱгенеди.
 



* Мурдымынаҥ – тумчугыла.

**Абышка – карган.

* Айагын – будын.

** Јазы – кеҥ, тӱс, ачык.

*** Ӧчӧшкӧн – ӧчтӱ болгон, ӧштӧшкӧн.

**** Койугына койузына.

***** Кӧӧлӧнип – јажынып

****** Шертеп – алкап.

* Тус туманы – тустый ак туман.

** Ак-бос – ак-боро.

*** Тоҥ jолымнаҥ – jаҥы изиле.

**** Эҥилтпезек – баспазаас.

***** Чий – комой.

****** Эрт – ӧдӱп.

******* Тилин – сӧзин.

********  Кӱл – кӱлӱмзиренип.

* Ааҥ – оныҥ.

** Кӧҥӱл-ачууркап.

*** Ачалаарына – агаларына

**** Качырбазыс – сӱрбезис.

* Ӱлӱшке – ӱлӱӱге.

** Узат – ÿдежип.

*** Кал – артып.

**** Ууландар – балдар

***** Тынандырар – амырадар.

* Тиги – туку.

** Айчыкту – ай јурукту.

*** Чыга берди – јӱре берди.

**** Копшоп – јонуп.

***** Мееҥ – мениҥ.

* Опкурларга – чыкту, ӧлӧҥдӱ јерге.

** Јанатсаҥ – оана берзеҥ.

*** Алтон – алтан.

* Бас – једип.

** База – базып јӱре.

*** Косколо – јемиреле

**** Тоозына калбай – тоозына, кӧӧзи артпай.

* Jаза – jастыра, кöндÿре.

** Чарчак – јаан,тегерик

*** Ару јаш – келинек.

**** Ӧрлӧп – ӧрӧлӧп.

* Јел – кей.

** Тӱрсӱни – бӱдӱжи.

*** Ээжире – ээчиде .

**** Камагына – косягына.

* Качырыжып – сӱрӱжип.

** Алыпсыҥ – алып эмтириҥ.

*** Алыгыҥныҥ – тенегиҥниҥ.

* Кичӱрип – кичинектеп.

** Јаа – јаар.

*** Јаҥдай – јаҥый.

**** Јаш эттӱ – јаҥы чыккан балалу

***** Мурдына – тумчугына.

****** Кадрандап – уурдап.

* Кыйгак – сынык.

** Буубай – кабай.

*** Уудып – jайкап.

**** Айында – оныҥ соҥында.

* Абажыҥныҥ – таадаҥныҥ (адазы аайынча).

** Карак – кӧстиҥ.

*** Артылгалак – кургагалак.

* Чандый – чапчактый.

** Нучигин – внучегин, јеени.

*** Ажа – акыр.

* Аажыкка – кажыкка.

* Башкойзоҥ – бажырзаҥ.

* Буулалу – буулап салган.

* Кечкиде – эҥирде.

** Эзен – санан.

* Кагыла – божой.

** Ааҥ – аннаҥ.

*** Чырчымы – јумуп алды.

**** Тееги – чыдуузы.

* Айнык – санааҥ ычкынып.

** Шертеп – алкап.

*** Аактап – огурып

* Jелпӱӱне – jелбӱзине.

** Аайылды – аайланды, оҥдоды.

*** Ардамы – баламды.

**** Jел – кей.

* Искер – сас.

** Ороп – айланып.

*** Ӧҥрӧп – чыгып.

**** Кӧӧрӧҥ – саста ӧскӧн.

* Кыйал – кинчек.

** Мынаҥ – ле.

*** Тап берип – тап эдип.

* Чугула – казалада.

* Кур калтыр – кургап калтыр.

* Раагына – ырагына.

** Сабыр – самара (бичик).

*** Кагазыгар – чаазыныгар, бичигер.

* Эр-јоногын – ээр-токумын.

** Кагып – согуп.

* Качырбады – сӱрӱшпеди.

** Јепсӱӱн – jепсели.

* Алды – аҥ.

* Оймозы – ойыгы.

** Аймак јурты кала берди – ӧскӧ каандардыҥ јурты оада калды.

* Кӱзӱп турза – коскорып турза.

** Кагас – чаазын.

 

* Тадыды – амзалды.

* Тал берип – талбып.

** Канат јели – канат јелбуузи.

*** Чоҥы – изи.

**** Арда – кичӱ бала.

***** Кал јууры – эди-каны.

* Бидеҥ - бедиҥ.

** Камагында - маҥдайында.

*** Ӱлгӱлӱ - чолмонду.

**** Ӧӧп – кучактап.

* Ӱзӱтке – ӧлгӧн кижиниҥ сӱнезине.

** Озып јӱр – озолор јӱр.

* Эдӱӱш – эт чыгарар агаш.

** Каалкы – калга.

* Клаатса – клеетсе.

** Јарыжа – сӱрӱже.

*** Кӱч – уур.

* Уузы – оозы.

** Канарлу – канату.

*** Куш каразында – туйгактыҥ тӧзинде.

* Кыймат – кӧп.

** Ас – агас.

*** Кийлӱ – кирлӱ.

**** Уулу – јытту, јаман.

* Когынбас – когыс.

** Анда – онойып.

* Ээшчилер – јер алдыныҥ јеткерлери.

* Буубайда – кабайда.

* Тайбажыҥныҥ – энеҥниҥ адазыныҥ.

** Эҥземе – ийниме.

* Чуга – кадала.

** Кӱҥнегештӱ – платьелӱ.

* Аак – агып.

** Кӱтпе – кӱӱнзебе.

*** Алчак – јакшы.

**** Тун – тӧмӧн.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.