КАН ЖӰРКӰДЕЙДИҤ УУЛЫ КАН-КАПШУКАЙ

КАН ЖӰРКӰДЕЙДИҤ УУЛЫ КАН-КАПШУКАЙ

Ак-малы алтай öткöн,
Албаты-jоны jер öткöн,
Ай jааргы jанында
Алтын тайга шибеелÿ
 Кÿн jааргы jанында
Кÿмÿш тайга шибеелÿ,
Черетендÿ Ӱч Сÿÿри1 адалу,
Чеметендÿ Jети Кöчкö1 энелÿ,
Ак-малын, албаты-jонын jакарган
Алтын-Эргек маатырлу,
Байан-Сылу абакайлу,
Кара-кÿреҥ атту
Кан-Жÿркÿдей jуртап jадат.
Кары jажы jеде берген,
Катан сööги божой берген.
Бир кÿнде абакай
Бир уул бала тапты.
Ӧбöгöн сÿгÿнбес бойы сÿгÿнди,
Тайгаа теҥдеп эт тууратты,
Талайга теҥдеп аракы jуудырды.
 Баламныҥ адын адайтам деп,
Албатызын jууп турды.
Jаан кÿлерди*согуп келди,
Jаан-jаштулар jуулып келди,
Кичÿ кÿлерди согуп келди,
Кичÿ jаштулар jуулып келди.
Аксактары тайакту келди,
Сокорлоры jедектÿ келди.
Кан-Жÿркÿдей jарлап турат:
«Jакшы ат адап бергенге
Jажына кийер
Маҥдык торко сый берерим,
Jаман ат адаганныҥ
Бажын кезип, будына саларым,
Будын кезип, бажына саларым»,
Канча тÿмен алыптардаҥ,
Канча тÿмен кÿлÿктердеҥ
Ат адаар кижи чыкпай,
Отура бердилер.
Бир кÿнде
Карган Адучактыҥ эмегени
Jеерен ийнекке минип алып:
«Ат адабас не бар – деп, –
Мендий ок кадыттаҥ чыккан бала» – деп,
Jуулган улустыҥ jаказына jедип келди.
Адучак öбöгöн jÿгÿрип келип,
Эмегенин ойто сÿрди.
«Сенеҥ болгой,
Канча тÿмен алыптар,
Канча тÿмен кÿлÿктер
Адын адап болбой туру» – деп,
Ойто jандыра сÿрÿп ийди.
Кан-Жÿркÿдей аны кöрöлö,
Айдып турды:
«Адучакты тудуп алып,
Тööниҥ комыбыла*
Базырып койоор.
Адучактыҥ эмегенин
Алып келигер» – деди.
Адучакты тудуп алып,
Тööниҥ комыбыла
Базырып койдылар.
Эки баатыр jÿгÿр барып,
Адучактыҥ эмегенине jедижип,
Албанбыла экелдилер.
“Канча келин удура jÿгÿрип,
Jеерен инегин алып турат,
Канча кижи колтуктап,
Каан алдына экелет.
Эмегенниҥ jаргак тоны
Алды-кийни тежилип калган,
Алды-кийнин jаба тудуп,
Каан алдына базып келди.
Кан-Жÿркÿдей эмегенге
Кара торко тон кийдирди,
Кара кураган бöрÿк берди.
Эмегенди кийиндирип jазайла,
Айылга ал кийдирип,
Тӧр бажына отургустылар.
Бир чööчöй аракы бердилер,
Бир болчок эт jидирдилер.
Адучактыҥ эмегени,
Эки тулуҥын сыймап,
Баланы алкап айтты:
«Кан-Жÿркÿдей каанымныҥ
Кöзиниҥ оды,
Кöксиниҥ каны,
Jаактуга айттырбазын,
Jарындуга туттурбазын,
Эриндÿге айттырбазын,
Эргектÿге туттурбазын.
Jарын бойдо jапшары jок болзын,
Омурткада ÿйези jок болзын,
Каннаҥ jеерен атту
Кан-Капшукай ады болзын» – деди.
Кан-Жÿркÿдей
Эли-jонынаҥ сурап турат:
«Jöп пö?» – деди.
Эли-jоны ончозы кыйгырышты:
«Jöп, jöп» – дешкиледи,
Кан-Жÿркÿдей эмегенге
Бир кезек мал айрып берди,
Бир кезек jон айрып берди.
«Jака jуртка чыгып,
Солой-каан болуп jурта2» – деди.
Эмеген берген малын,
Берген албатызын алып,
Адучакты тöö комыныҥ алдынаҥ
Чыгарып алып, jÿрÿп ийди.
Кан-Жӱркÿдейдиҥ jуртында
Эли-јоны
Тайга болгон эдин
Jемирип jидилер,
Талай болгон аракызын
Агызып ичтилер.
Jети jылдыҥ jыргалы болды,
Тогус jылдыҥ тойы болды.
Бир билинип, бир билинбей,
Ойын-jыргалга тӱже бердилер.
Кураҥы ийттиҥ куйругы
Барбайганча семирди,
Отура ÿрер боло берди,
Кул кижиниҥ кулагы
Кызарганча семирди,
Отура чалчыыр боло берди.
Jаан улус jадып алып кожоҥдоды,
Кичӱлери
Öдÿк-тоны jыртылганча,
Келип-кечкин
Öдÿктери келтейинеҥ jандалганча
Ойнодылар.
Тогус jылдыҥ бажында
Тойы токунап,
Эли-jоны таркап jанды.
Раакы *jоны
Jылдык jиирин алып jанды,
Jуук jаткандары
Айлык jиирин алып jанды.
Уулчак эки айда «эне» деди,
Алты айда «ада» деди.
Элди-jонды керип,
Ак малды аралап,
Jÿгÿрип jÿрер болды.
Бир кÿнде
Ачу-корон кыйгырып jÿрет:
«Мени jайаган кудай
Аттаҥ jойу jайаган ба?
Кептеҥ jылаҥаш jайаган ба?
Минер адым кайда?
Кийер кебим кайда?»3
Анайып турганча,
Кÿн тÿштÿк алтайдаҥ
Чичке тозын чöйилип келди.
Оны кöрÿп турза,
Каннаҥ jеерен ат келди.
Кöö-куйак бöктöргöдö,
Кöп jепсел артынчакта келди.
Уулчак jÿгÿрип барып,
Ат чылбырдаҥ тудат.
«Ада-аҥ jобош мал болды!» – деп,
Кöö-куйак чечип, кийип турат,
Кöп jепселди салынып турат.
Каннаҥ jереен атка минип ийип,
Атанып jортойын дезе,
Ады турган jеринеҥ
Кыймыктабас болды.
«Мынызы кандый ат болотон?» –
Деп турганча»
Ады айдып турат:
«Ыйык jалдыҥ алдында
Казра тиштӱ камчы бар,
Аны алып,
Jалмажыма согуп кӧр,
Кылчыкайым чыксын» – деди.
Ыйык jалдыҥ алдынаҥ
Казра тиштÿ камчызын алып,
Jалмаш бойго туда берди.
Каннаҥ jеерен ат
Бир ÿни теҥерее торгулды,
Бир ÿни jер-алтайга торгулды,
Турган изи бар болды,
Барган изи jок болды.
Уулчак
Бир билинип, бир билинбей jÿрет.
Бир билинип келзе,
Ӧрö чарчап,
Теҥернниҥ  jылдызын
Тоолой туйлайт,
База бир билинип келзе,
Тöмöн чарчап,
Jер-алтайдыҥ тöҥöзöгин
Тоолой туйлайт.
Бир кӱн
Ӱч талайды кечире,
Ӱч тайганы ажыра калып,
Ӱч алтайдыҥ шилизин кезе базып,
Ады тура тÿшти.
Эм кӧpӱп турар болзо,
Адыныҥ да ийдези кожулган,
Бойыныҥ да ийдези кожулган турды.
 Ады айдып турат:
«Мен сас jерди кечире
Туйлап келеримде,
Нени-нени сестиҥ бе?» – деди.
«Бир де неме сеспедим – деди. –
А сен нени сестиҥ?» – деди.
Ады айдып турат:
«Ол jаан састы
Кечип келеримде,
Кургак агаштыҥ jырыгында
Неме суркурап кöрÿнген.
Кöрзöм,
Кӱнниҥ бадыш алтайды
Кезе бийлеп jуртаган
Темир-боро атту
Теҥери-каанныҥ кызы
Темене-Коо бала
Сени келип шиҥдеп барды – деди.
Одыҥ бирге кÿйÿп калтыр,
Ордыҥ бирге табыжып калтыр» – деди.
 Оны уккан Кан-Капшукай  капшагай ла
Аттыҥ оозын бура тартып,
Jери-jуртына jанып ийди.
Jаш öлöҥди jайа баспай,
Jараш jорго jÿрÿп ийди,
Кöк öлöҥди кöмö баспай,
Кöни jорго jÿрÿп ийди.
Jери-jуртына jедип,
Алтын чакы тöзине келип тÿшти.
Адын буулап,
Айлына кирип келет.
Байан-Сылу энези
Алтын столын тургузып,
Jÿзÿн-базын ажын салып турды.
Кан-Капшукай ажанып,
Аштаган бойы тойды,
Арыган сыны jеҥилди.
Бир кÿнде Кан-Капшукай
Энезннеҥ сурап турат:
«Jамынарга тон эледи,
Jастанарга jеҥ эледи.
Слер билген-сескен
Тушту-тугай* бар ба?» – деди.
Байан-Сылу энези айдат:
«Бар болбой кайсын – деди. –
Ыраактаҥ айткай эдим,
Адыҥ jетпей jобоор болор,
Jууктаҥ айткай эдим,
Санааҥ jетпей барар болор» – деди.
«Санаам jетпей барганча,
Адым jетпей jобозын» – деди.
Энези айдып отурат:
«Кÿнниҥ бадыш алтайды
Кезе бийлеп jуртаган
Темир-боро атту
Теҥери-каанныҥ кызы –
Темене-Коо бала болор.
Санааҥа ол jеткедий эди,
Jе jер ортозы ыраак болды,
Кӱч ле неме болотон туру» – деди.
Кан-Капшукай айдып турат:
«Ат öл-ӧбӧскö алтын беди?
Эр öлбöскö мöҥÿн беди?
Ӧлбöй jÿрзем,
Jÿс бежен jылдаҥ jанарым – дийт.
Айткан сöзигер алкыш болзын,
Бергенеер бек болзын!» дейле,
Атанып jÿрÿп ийди.
Ак малын алты айланды:
«Амыр болзын!» – деди,
Эли-jонын эки эбирди:
«Эзен болзын!» – деди.
Анаҥ ары кöни jорук jÿрÿп ийди.
Сананганы –
Теҥери-каанныҥ jурты болды,
Умзанганы –
Темене-Кöо бала болды.
Бир jерге келзе,
Jÿрекче айыл туру,
Jÿлÿнче ыш чыгып туру.
«Бу кандый айыл болотон?» – деп,
 Аттаҥ тÿжÿп, кирип барза,
Тижи тÿжÿп калган
Карган эмеген отуры.
Ол эмеген сурап турат:
«Кöзиҥ отту, кöксиҥ канду,
Кандый алып болорыҥ?» – деди.
«Каннаҥ jеерен атту
 Кан-Капшукай мен эдим» – деди.
«Кажы алтайга ууландыҥ?» деди.
«Теҥери-каанныҥ балазын
Кöрöйин деп браадырым – деди. –
Канча алыптыҥ изи
Баргалы удап калтыр,
Та айылду-jуртту,
Бала-тбаркалу болуп калган,
Та öлгöн –
Билбей браадым» – деди.
Карган эмеген каткырала,
Аш-курсактаҥ1 салып берди.
Отурып, ажын jиир болзо,
Аштаҥ артык аш болды.
Ол эмеген айдып отурат:
«Барар болзоҥ, капшагай бар.
Мен угарымда,
Теҥери-каанныҥ кызын
Эки тÿҥей
Патпа-Керел каан кудалаган,
Эртен-бÿгÿн мöрöй болотон – деди. –
Барган jолыҥ ырысту болзын!» – деди.
Кан-Капшукай анаҥ чыгып,
Атанып алып jÿрÿп ийди.
Jолой каннаҥ jеерен ат сурап турат:
«Ол эмегенге тÿжеле,
Нени билдиҥ?» – деди.
«Бир де неме билбедим» – деди.
Ады айдат:
«Ол Теҥери-каанныҥ кызы
Кубулып алып,
Сени келип уткыган» – деди.
 Кан-Капшукай айдып турат:
«Андый болзо,
Мен де база кубулып кöрöйин» – деди.
Ады-бойы силкинип ийдилер.
Ады
Таакылу jаман ат болды,
Бойы
Азу тиштери тÿжÿп калган,
Эки jаагы копшып калган,
Карган кижи болуп алды.
Чимириги агып, сагалына jуулган,
Эки кӧсти ириҥ тудуп койгон.
Анаҥ ары атанып,
Тайгаа чыгып, кöрÿп турза,
Теҥери-каанныҥ эжигинде
Jуулып калган калык-jон
Кыймыражып турды.
Алтыгы jанында алдынаҥ
Темене-Коо баланыҥ
Айылы турды.
Анаҥ ары тÿже jелет.
Баланыҥ айлын кöстöп,
Барып тÿшти.
Айылга кирип барза,
Темене-Коо бала.
Ары кöрзö, ай кеберлÿ болды,
Бери кöрзö, кÿн кеберлÿ болды.
Темене-Коо сурады:
«Кандый кижи болорыгар?
Кажы алтайга ууландыгар?» – деп.
«А карган да болзом,
Теҥери-каан балазына
Мöрöй эдип jат деп угала,
Недеҥ не болбос деп,
Мöрöйгö кирижейин деп
Келген эдим» – деди.
«Андый болзо,
Анда мöрöйлÿ jерге барыгар» – деди.
«Акыр, барайып кöрöйин – дийт, –
Айса болзо, мöрöйди
Мен аларым эмеш пе» – деп,
Чыга басты.
Теҥери-каанныҥ айлына
Барып тÿшти.
Айылга кирип келзе,
Алтын тонду алыптар,
Кÿмӱш чÿмдÿ кÿлÿктер
Тöр бажында отурдылар.
Ончозы калап калган,
Ээк-jаак алышкан,
Эрмек-куучын изиген,
Jырт каткыда отурдылар.
Эртен таҥныҥ алдында
Ат jарыжы болор дежип айдадылар.
Кирип барган öбöгöн
Койнынаҥ
Камыш чööчöй ушта тартып,
Öмÿр алдынаҥ
Кара тажуур аракы алып,
Чööчöйгö урала,
Теҥери-каанныҥ алдына
Чöгöдöй тÿжÿп, тудуп отурды.
«Бу не аракы болотон?» – деп,
Теҥери-каан сурады:
«Jышкыргажын –
Туруныгар болойын деп
Келдим – деди, –
Тукургажын –
Ийдигер болойын деп
Келдим» – деди4.
Теҥери-каан угала,
Теҥери кептÿ кÿзÿрт этти,
Темир кептÿ шыҥырт этти.
«Ӧчöбöсти öчö,
Какабасты кайка! – деди.
Будыҥ кезип, бажыҥга саларым,
Бажыҥ кезип, будыҥа саларым!» – деди.
Анда отурган алып-кÿлÿктер
Jырт каткыда болды.
Алтай баатырлар.
«Аймап брааткан кижи.
Кижи алар деп сагышта
База бар ок туру» дештилер.
Анайып турганча, тышкары
Албаты-jон тÿймеже берди.
Алыптар чыгып кöрöр болзо,
Аттаҥ артык ат туру –
Каннаҥ jеерен ол болды.
Эки кулак сÿмер кепту,
Эки кӧзи чолмон кепту
Ойной берген турбай кайтты.
«Кандый алып ады?» – деп,
Улустаҥ сурап укса,
Улузы айтты:
«Ол айылга кирип,
Куда болуп отурган
Ӧбöгöнниҥ ады» – дешти.
Ойто кирип, Теҥери-каан
Алтын судур бичигин
Алып кöрзö,
Кара-кÿреҥ атту
Кан-Жÿркÿдейдиҥ уулы
Каннаҥ  jеерен атту
Кан-Капшукай баатыр келиптир.
Кыйылып öлöр тыны jок,
Кызарып агар каны jок.
Анайып турганча,
Кан-Капшукай  силкинип,
Бÿткÿл бойы тура тÿшти.
Кöргöн кöстö от кÿйди,
Тынган тыныштаҥ сыр jайылды.
Айылда отурган алып-кÿлÿктер
Jалтанбас бойлоры jалтандылар,
 Коркыбас бойлоры коркыдылар.
«Мöрöй до болзо,
Биске неме jетпес – дежип, –
Аныҥ ордына тын алып,
Мынаҥ качып jанар» – дежип,
Атанып јана бердилер.
Эки тÿҥей Патпа-Керел каан
База атанып jана берди.
Теҥери-каан
Канайдар да арга jок,
Айдар да сöзин таппай,
Балазыныҥ тойын-ажын
Эдип jада берди.
Jети jылдыҥ jыргалы болды,
Тогус jылдыҥ тойы болды.
Тойы токунап,
Эли-jоны таркаган соҥында
Бир кÿн Кан-Капшукай сурап турды:
«Jери-jуртыма jанайын деп турум – деди. –
Эбеш те болзо малым бар,
Эбеш те болзо jоным бар» – деди.
Теҥери-каан айдып турат:
«Бала алган jерге
Бажыбыла jÿрер эмес,
Кадыт алган jерге
Карыганча jÿрер эмес,
Jанбай база» – деди.
Балазын кÿйÿзиле
Атандырып турды.
Кан-Капшукай
Атанып jÿрÿп ийди.
Теҥерин-каан
Jака-jурттаҥ чыгара ÿйдежип,
Оноҥ ойто jанды.
Анаҥ ары
Кан-Капшукай ла Темене-Коо экÿ
Jер-алтайын кöстöп, jÿрÿп отурза,
Jол бажында
Jыда бажы
Jыш кеберлÿ турды,
Ӱлдÿ мизи
Тош кеберлÿ болды.
Эки тÿҥей Патпа-Керел каан
Кал черÿзин куруп алган,
Jети jолдыҥ белтиринде
Сакып алтыр.
Аны кöргöн Кан-Капшукай
Теҥеридий кÿзÿрт этти,
Темирдий шыҥкырт этти.
«Адагардыҥ берген
Артыгы менде бар ба?
Энегердиҥ берген
Эскизн менде бар ба?
Менеҥ нени истежип туругар?» – деп
Кыйгырала,
Темене-Коо абакайын
Ары-бери экчей тудуп,
Алтын jÿстÿк эделе,
Jан карманга салып алып,
Кал черÿдиҥ маҥдайга
Калыда берди.
Ары öдÿп, алтан муҥнаҥ,
Бери öдÿп, бежен муҥнаҥ
Кырып  тура берди.
Калбакча ла кан чарчалза,
Камык черÿ бÿдер болды,
Эргекче ле эт чарчалза,
Экилÿ черÿ бÿдер болды.
Бир кÿнде каннаҥ jеерен ат
Алын колын алынбай,
Кийин будын тартынбай,
Jер тыҥдап тура берди.
Кан-Капшукай сурады:
«Нени билдиҥ, нени сестиҥ?» – деди.
Ады айтты:
«Нени де сеспедим,
Нени де билбедим.
Эртен-эҥир jердиҥ оозын
 Кетеп кӧр» – деди.
Анаҥ ары Кан-Капшукай
Бир билинип, бир билинбей,
Кал черÿни jуулап ла турат.
Эртен-эҥир jердиҥ оозын кетеп турза,
Jес тумчукту Jебелек эмеген
Тӧс тÿҥÿрин торсылдаткан,
Ӧлгöндöрин тиргизип,
Ӧчкöндöрин камызып,
Камдап турган эмтир.
Оны кöргöн Кан-Капшукай
Бир комдыйдаҥ ок алды,
Эртен тарткан – эҥирде ычкынды,
Ок бажынаҥ от кӱйди,
Эмегенниҥ тос тÿҥÿрин
Jара атты,
Бел-кöчигин кезе атты.
Эм кöрÿп турза,
Эки тÿҥей
Патпа-Керел каанныҥ
Кара jерге батпас
Кал черÿзи, öлöҥ-чöп чилеп,
Jaп эдип калтыр.
Кара башту кижи артпайтыр,
Кыл куйрукту мал артпайтыр –
Ончозы божоптыр.
Эки тÿҥей Патпа-Керел каан,
Кал черÿзин кырдырала,
Коркыган бойынча
Кут jок качкан эмтир.
Кан-Капшукай баатыр
Аржан-кутук суула
Jÿзи-колын jунунала,
Адына минип оноҥ ары атанып,
Айылга капшагай jедер деп,
Аткан октоҥ кони барды,
Учкан куштаҥ тÿрген барды.
Бир кÿн jерине jедип келзе,
Ак малы амыр болды,
Эли-jоны эзен болды.
Кан-Жÿркÿдей адазы
Тайгага теҥдеп эт туураган,
Талайга теҥдеп аракы jууган,
Алтын öргööзин туттурган,
Тойго белен эмтир.
Кан-Капшукай jан карманнаҥ
Алтын jÿстÿк алып,
Экчеп туруп, чачып ийди.
Темене-Коо абакайы
Ары кöрзö, ай jаркынду,
Бери кöрзö, кÿн jаркынду болды.
Колтукта арга кол бадышпай турды.
Белинде курын чечкилеп турдылар,
Белен башты тарап турдылар.
Jети jылдыҥ jыргал болды,
Тогус jылдыҥ тойы болды.
Улаадаҥ уй ичти, иргеедеҥ ийт jиди.
Кураҥы ийт
Куйругы барбайганча семирди,
Отура ÿрер jаҥду болды.
Кул кижи
Кулагы кызарганча семирди,
Отура чалчыыр, jаҥду болды.
Тогус jылдыҥ бажында
Тойы токунап,
Эли-jоны таркап jанды.
Ыраак jаткан jоны
Jылдык jиирин алып jанды,
Jуук jаткан jоны
Айлык jиирин алып jанды.
Кан-Капшукай ÿйиле
Тогус jылга токунап,
Jети jылга jеезелеп, jада берди.
Узун болуп кыскартпадым,
Кыска болуп узатпадым,
Укканым ла айдып бердим.

 



* Кÿлерди – шаnды.

* Комыбыла — тезегиле.

* Раакы – ыраактагы.

* Тушту-тугай – кижиге барар оажы јеткен кыс.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.