ТЕМЕНЕ-КОО

ТЕМЕНЕ-КОО


Jетен айры кара талай
Кӱн бадыжы толголып аккан,
Jети тÿҥей-кара тайга
Кÿнниҥ кöзин бöктöп чыккан.
Кара талай jаказында,
Кара тайга колтугында
Jÿс будакту мöҥкÿ терек
Айдыҥ кöзин бöктöп чыккан.
Мöҥкÿ терек тöзинде
Чобрадаҥ чадыр эткен,
Чолбуктардаҥ тöжöк салган
Эки карган jуртап jатты.
Öлоҥ-Багай öбöгöни,
Баргаа-Багай эмегени,
Тилге салар ажы да jок,
Тизе jабар кеби де jок,
Кара jаҥыс уулчакту,
Карый берген улус болды.
Бир кÿнде болгожын
Öлоҥ-Багай öбöгöни
Ӧлö бербей канайтты.
Ӧбöгöн сööгин jууп салала,
Энези уулына мынайда айтты:
«Кöзиҥ сениҥ отту – дийт, –
Кöргöн jаҥыс балам, – деди, –
Тÿреп канчазын jадарыс?
Ончо каандардыҥ öргööзин
Айланып jÿрÿп кел» – деди,
Озогыда jажырып суккан
Алтын акчазын алып берди.
«Аш jакшызына толып ал,
Ажанып бис отурарыс,
Мал jакшызына толып ал,
Малданып отурарыс» – деди.
Алтын акчаны алган бойы
Кöргöн jаҥыс балазы
Базып ийбей эмди кайтты.
Алтай ÿстин алты айланып,
Jердиҥ ÿстин jети айланып,
Jетен каанныҥ öргööзине
Кöдÿрезине кирип чыкты,
Алтан каанныҥ öргööзин
Кöдÿрезин айланып келди.
Алтын акчаны керексип,
Алар кижи табылбайт.
Аш jакшызын сураза,
Берер неме jок дежет,
Ат jакшызын садышса,
Садар неме jок дежет.
Бир кÿнде öскÿс уул
Бир каанныҥ öргööзине
Кирип келбей канайтты.
«Алтын акча берейин,
Аш-курсактаҥ беригер,
Ат jакшызын садыгар» – деди.
«Берер неме jок – деп,
Каан кижи айтпай кайтты. –
Бойыс та тӱреп отурыс» – деди.
Öскÿс уул кöрÿп тургажын,
Бозогоныҥ jанында
Ала тайгыл уйуктап jадыры.
Онойдордо öскÿс уул
Каан кижидеҥ сурады:
«Алтын акчамды берейин,
Ала тайгылаар садыгар» – деди
Каан кижи ол болгожын
Алтын акчаны ол алып,
Ала тайгылды тудуп берди.
Ала тайгылды jединип,
Öскÿс уул jанып келди.
Энезине айдып турат:
«Алтай ÿстин алты айландым,
Алтан каан jерин кöрдим,
Jердиҥ ÿстин jети айландым,
Jетен каан jерин кöрдим.
Аш-курсак бедреп,
Албаданып таап болбодым,
Мал jакшызын бедреп,
База да таап болбодым.
Онойдордо чöкöнöлö,
Слердиҥ берген акчабыла
Ала тайгыл садып келдим» – дийт.
Оны уккан энези
Ачынбас бойы ачынды,
Чугулданбас бойы чугулданды,
«Аалу ла кижи эмтириҥ.
Алтын акчаны ийт учун
Нерек бергеҥ? – деди. –
Ала тайгыл эмди
Минер адыҥ болзын» – деди.
Анча-мынча öй öткöндö,
Баргаа-Багай энези
Катап ла уулына айдат:
«Кöргöн jаҥыс балам, – деди, –
Аштаҥ канайып торолоорыс?
Jойу канайып jÿрерис?
Ончо каандардыҥ öргööзин
Катап айланып кел» – деди.
Кайырчагын кодорып,
Кÿмÿш акча чыгарып,
Уулына бербей кайтты.
Öскÿс уулын экинчизин
Эмди ийген турбай кайтты.
Öскÿс уул ол баргажын,
Алтай тӱбин алты айланып,
Алтан конок базып келди,
Jердиҥ ÿстин jети айланып,
Jетен конок базып келди.
Аш-курсак та таппады,
Минер ат та таппады.
Арга jокто öскÿс уул
Бир каанныҥ айылына
Кирип келер болгожын,
 Кайырчактыҥ ÿстинде
Ала кийзек уйуктап jатты.
Öскÿс уул айтпай кайтты:
«Кÿмÿш акча берейин,
Ала кийзекти садыгар» – деди.
Сураган сурагы аайынча,
Айыл ээзи – каан кижи
Кÿмÿш акчаны алала,
Ала кийзегин берип ийди.
Анаҥ ары öскÿс уул
Айлына jанып келзе,
Баргаа-Багай энези
Сакый берген отурды.
Уулы эмди айдып турды:
«Алтай тӱбин алты айланып,
Аш-курсак таппадым – дийт, –
Jердиҥ ÿстин jети айланып,
Мал jакшызын таппадым – дийт. –
Арга-корго jок болордо,
Кÿмÿш акчаны берип,
Ала кийзек садып келдим» – дийт.
Оны уккан энези
Ачынбас бойы ачынды,
Уулына калjуурды:
«Аалу-тенек эмтириҥ – дийт. –
Кÿмÿш акчаны кийзек учун
Нерек бергеҥ, таҥма? – дийт. –
Ала тайгыл адыҥ болзын,
Ала кийзек тыныҥ болзын.
Jединип алып чык – деди, –
Эмди мынаҥ бар» – деди.
Öскÿс уул ыйлай согуп,
Ала тайгыл ла ала кийзекти
Ээчидип алган бойынча,
Чыга базып, jÿре берди.
Канча öзöк кечип барды,
Канча ажу ажып барды.
Кӧс кöргöн лö jерге
Кööркий уул браадар болды.
Ол браадып jаткажын,
Теҥери тÿби кÿркÿреди,
Талай тÿби тизирт этти,
Алыс jерде кыйгы угулды.
Öскÿс уул jÿгÿрип барып,
Jер киндиги кара ташка
Секирип чыгып, отура тÿшти.
Алтай тÿбин айландыра
Кöрÿп отурар ол болгожын,
Ӱч теҥери тÿбинде
Бир jаш баатыр уулды
Эки башту кан-кере
Тудуп мокоп, сÿрÿп jÿрди.
Оны кöргöн öскÿс уул
Кара ташты ала койып,
Ӱч темденип келеле,
Теҥери тÿбине мергедеди.
Кара тажы учуп барып,
Кан-керениҥ эки бажын
Ойо согуп ийбей кайтты.
Эки башту кан-кере
Айры бажы jалтырашкан,
Алмыс тырмак торсылдашкан,
Ӱч теҥери ол тÿбинеҥ
Тоолонып jерге тÿшти.
Оны кöргöн баатыр уул
Теҥеридеҥ кыйгыр турды:
«Акыр, акыр, карындаш, – дийт, 
Алтайыҥа тÿжейин – дийт,
Öчӧр одым öчÿрбедиҥ – дийт, 
Ӧлöр тынымды корыдыҥ» – дийт.
Теҥериниҥ тÿбинеҥ
Öскÿс уулдыҥ jанына
Jаш баатыр келип тÿшти.
Ары кöрÿп, багырып ийди,
Бери кöрÿп, каткырып ийди.
Öскÿс уулдыҥ будына мÿргÿп,
Айдып турганы мындый болды:
«Мен Сары-каанныҥ уулы эдим,
Адым Эрке-Мöндÿр эди.
Ай-каанныҥ алтайынаҥ
Кызын аларга барып jаткам.
Канча баатырды баскан,
Канча алыпты jип салган,
Амтажыган кан-кереге
 јÿк арайдаҥ jидиртпедим.
Сен тынымды корыдыҥ – дийт. –
Эмди карындаш бололы» – дийт.
Базып келген ол бойынча,
Кобы кептÿ колдорын
Коштой тудуп эзендешти,
Коо кырлаҥ тумчуктарын
Артай салып, окшошты.
«Сары-каан адамныҥ
Алтайына бар – деди.
Мен бойымныҥ керегиме
Оноҥ ары jÿредим» – деди.
Алтан кулаш ак чаазынга
Самра бичик чийип берди.
«Мыны адама бер – деди.
Адам сеге алкыжын айдар,
Алтын-мöҥÿнле сени сыйлаар.
Сен оны алба – деди. –
Тӧр бажында томро* салган
Алтын кайырчак тÿбинде – дийт,
Алтын jÿстÿк бар эди – дийт. –
Оны кодортып алзаҥ» – деди.
Анаҥ ары Эрке-Мöндÿр
Öскÿс уул наjызыла
Эзендежип, jакшылажып алала,
Jÿре бербей эмди кайтты.
Öскÿзек уул эм болгожын
Ала тайгыл ла ала кийзек
Наjыларын ээчиткен,
Канча талай кечип барат,
Канча тайга ажып барат.
Тогус кырлу кара тайга ол бажына
Томро базып, чыгып келди.
Ары jанын аjыктап эмди
Кöрÿп турар ол болгожын,
Ала тÿктÿ ак быйаны**
Алтайында толо öскöн,
Ак чырайлу албатызы
Тергеезинде jуртаган болтыр.
Сары-каанныҥ таш öргööзи
Айга-кÿнге мызылдаган
Кöрÿнип турбай эмди кайтты.
Эки тÿҥей сары уулы
Эжигинде базып jÿрет,
Эки тÿҥей сары кызы
Ак jалаҥда ойноп jÿрди.
Кöргöн бойы öскÿс уул
Jÿреги чочый бербей кайтты.
«öчöп мени чийген бе?» – деп,
Алтан кулаш ак чаазында
Уура чоокыр1 самрады.
Учы-бажын кычырып кöрди.
Кычырып отурар ол болгожын,
Эрке-Мöндÿр чийген сöзи
Эптÿ, jакшы болбой кайтты.
«Тыным алган баатыр – дийт, 
Кан-кередеҥ айрыган – дийт. :
Тудаан ийтке туттурбазын,
Сÿзеен инекке сÿстирбезин,
Тилдÿ кижиге айттырбазын,
Аш jакшызыла азыразын,
Алтын jÿстÿк алып берип,
Öскÿс уулды аткарзын» – дийт.
 Кöдÿре jартап чийген болтыр.
Öскÿс уул эм болгожын
Кара тайга бажына
Ала тайгыл ла ала кийзекти –
Эки наjызын – артызала,
Бойы jаҥыскан ичкери барды.
Кара тайга бажынаҥ
Кöҥкöрö базып тÿжÿп келди.
Каан кижи таш öргööзиниҥ
Эжигине келбей кайтты.
Сары-каанныҥ эки кызы удура келип,
Jыртык тонду уулчакка:
«Кыҥырак бычак керек пе?» – деди.
Сары-каанныҥ эки уулы базып келип,
 Самтар тонду öскÿзекке:
«Кыйбыр jебе керек пе?» – деди.
Торко тоны толголыжып,
Jолын уулдар тозый берди,
Маҥдык тоны jайылыжып,
Кыстар оны jаман кöрди.
Öскÿс уул айтпай кайтты:
«Чабар болзо, чабаар – дийт,
Как маҥдайым тудайын – деди. 
Адар болзо, адыгар – дийт, –
Акту бойым турайын – деди. –
 Öскÿс-jабыс мен слерге
Кандый jаман эттим?» – деди.
Анаҥ ары уул,балдар
Уйалган кептÿ база берди,
Анаҥ ары кыс балдары
Барар jолын jайлап берди.
Öскÿс уул эм болгожын
Каан эжигин ачып кирди.
Тӧр бажында Сары-каан
Сары тайгадый ол отурды.
Öскÿс уулды кöргöн бойы:
«Эзен, эзен, балам, – деди,
Кайдаҥ бери келдиҥ?» – деди.
Öскÿс уул эзендежип,
Эрке-Мöндÿрдиҥ самаразын
Койнынаҥ чыгарып берди.
Алтан кулаш ак чаазынды
Сары-каан колына алып,
Аайын-тööйин кöргöлöктöҥ.
Тура jÿгÿрди.
Öскÿс уулга базып келип,
Jаргак тонын суура тартты,
Самтар кебин ушта тартты,
Торко jакшызын талдап алып,
Будынаҥ öрö ороды.
Сары-каанныҥ абакайы
Тогузон jÿзÿн курсак салып,
Öскÿс уулды азырады.
Аштаган бойы тойо берди,
Арыган бойы тыштанды.
Сары-каан эмди айдат:
«Кöзиҥ болзо отту – деди, –
Кöксиҥ болзо ойлу – деди, –
Тегин кижи эмес сен – дийт, –
Темир баатыр болуп бÿткеҥ.
Теенип баскан сен бойыҥ
Эмди jойу баспа, балам.
Минер адыҥ мен берейин,
Текпир-jеерен ат болор – дийт, –
Jÿрген бойыҥды мен адайын:
Темене-Коо деп баатыр бол» – дийт..
Сары-каан онойдо айдып,
Ары кöрÿп, багыра салды,
Бери кöрÿп, каткыра салды.
Чой кайырчагын кодорып,
Алтын jÿстÿгин алып берди.
«Тегин jÿстÿк эмес – деди. –
Сол колыҥа сугуп ал – дийт. –
Керек болгон тужунда
Сол колыҥнаҥ сооро* тартып,
Алаканга соккон тушта,
Алтан тÿҥей баатырлар келер,
Алтын тонду алыптар келер,
Кÿлер тонду кÿлÿктер келер.
Нени айдарыҥ – ончозын бÿдÿрер,
Нени эттирериҥ – ончозын иштеер.
Куулгазынду jÿстÿк» – деди.
Учурын jартап айдып берди.
Алтын jÿстÿк берген соҥында
Ат jакшызы Текпир-jееренди –
Ээрлÿ малды jединип келди.
«Минер адыҥ бу» – деди.
Бöктöргöзин чечеле,
Темене-Коо баатыр уулга
Алтан эки тарылгалу
Алмар-шалмар ол таштады,
Ала койып, кийерде,
Бир jеринде тартылгак jок,
Бир jеринде jуурылгак jок,
Кап тар öйдöҥ болбой кайтты.
Jетен эки капылду
Темир сопок таштап берди,
Ала койып, кийерде,
Бир jеринде öйÿлгек jок,
Бир jеринде jуурылгак jок,
Кап тар öйдöҥ болбой кайтты.
Алтан эки ай jаркынду,
Алтын тана топчылу
Ac* jакызын таштап берди,
Jетен эки кÿн jаркынду,
Кÿмÿш тана топчылу
Кÿн jакызын таштады,
Ала койып, кийерде,
Кап ла öйдöҥ болбой кайтты.
Алып чÿмин чÿмденип алды,
Адар саадак jÿктенди,
Алмыс болот ÿлдÿ тагынды,
Ушпа кара jыда тудунды,
Эрjинелÿ Текпир-jеерен
Ээр-ÿйгени белен болгон,
Аттаҥ jакшы ат болды.
Эрлÿ бÿткен Темене-Коо
 Эрмек-сöзи белен болгон,
Эрдеҥ омок эр болды.
Сары-каан алкап турат:
«Jарындуга бастырба – дийт, –
Jаактуга айттырба – дийт –
Ак санаалу алып-баатыр болуп jÿр!» – дийт.
Темене-Коо эм болгожын
Сары-каанла эзендежип, jакшылажып,
Эрjинелÿ Текпир-jееренди минип ийди.
Кара тайга бажына
Ӱч калыдып чыга берди.
Ала тайгыл ла ала кийзек –
Эки наjызы оны сакып,
Чöкöгöни тыҥ эмтир,
Аштаганы коркушту эмтир.
Темене-Коо jедип келерде,
Ээзин jÿк ле таныдылар,
Баатыр бÿдÿмине кайкаштылар.
Jалганчып, jапсып келгилеерде,
Темене-Коо наjыларын
 Эт-jуула азырап- салды.
Оноҥ ары ÿчÿлези
Сÿрдиргенин ундыдылар,
Шыралап баскындап jÿргенин
База ундып салдылар.
Келген jерин кöстöп алып,
Эртеги jуртына jанып ийдилер.
Эртеги jуртына jеткен бойы
Чобраа чадырдыҥ эжигине
Jортуп келип тÿшпей кайтты.
Баргаа-Багай энези
Солун баатыр келерде,
Коркыган бойынча,
Чобраа чадырынаҥ эмди
Чыкпай, jажынып отурды.
«Эне» деп унчугарда,
Бажын чыгарып кöрзö,
Чындап та уулы эмтир.
Ала тайгыл ла ала кийзек кожо эмтир.
Баатыр чÿмин чÿминген,
Эрдеҥ артык эр болтыр,
Оныҥ минген Текпир-jеерен
Аттаҥ артык ат болтыр.
Энези мыны кöрöлö,
Бажын jайкап кайкады.
Темене-Коо болгожын,
Сол колынаҥ алтын
јӱстӱк сооро тартты,
Алаканына согуп ийди,
Алтан тÿҥей баатырлар,
Алтын тонду алыптар,
Кÿлер тонду кÿлÿктер:
«Нени эдер, нени тудар, уул?» – дежип,
Jок jердеҥ чыга кондылар.
Темене-Коо айдып турат:
«Бу ла турган jерге
Алтан алты толукту
Алтын öргöö тургуссын – дийт, –
Ак мал jайзын – дийт, –
Албаты-jон jуртатсын» – дийт.
Темене-Коо баатыр
Ары кöрöлö, бери кӧргöлöктö,
Алтан алты толукту
Алтын öргöö бÿде берди,
Jок jердеҥ мал бÿтти,
Кыймыражып турбай кайтты,
Jок jердеҥ jон табылды,
Ӧзöк ичине толо берди.
Баргаа-Багай энези
Мыны кöрÿп, кайкап турды.
Ӧргööгö кирип келгилезе,
Алтын столдо болгожын
Алама-шикир салынган,
Амтанду курсак чогулган,
Не ле неме jеткил эмтир.
Темене-Коо эмди
Азыйда болгон ööн-бöкöнди
ундып салган,
Баргаа-Багай энезиле
Ажангылап отурбай кайтты.
Темене-Коо эмди айдат:
«Кижи-кийик болгондо,
Тÿктÿ болуп бÿдетен,
Кижи бойы jÿргенде,
Эштÿ болуп jÿретен.
Караты-каанныҥ алтайына
Барып келтем мен – деди, –
Кара-Тааjы балазын
Кудалайтам мен» – деди.
Караты-каанныҥ jурты дööн
Капшай тÿрген атанды.
Эрjинелÿ Текпир-jеерен
Элее эдип jÿрÿп ийди.
Алтай тÿбин айланыжып,
Алын колы казалап,
Теҥери тÿбин эбирип,
Кийин буды бийелеп,
 Караты-каанныҥ алтайына
 Кара туман кайнадып,
Jедип келбей бу канайтты.
Каан кижи öргööзи
Кÿнниҥ кöзин бöктöгöн,
Кÿн jаркынын токтоткон,
Айдыҥ кöзин бöктöгöн,
Ай jаркынын токтоткон,
Jалтыраган мында турды.
Караты-каанныҥ чаданына*
Адын буулап ийеле, öргöö эжигин ачала,
Каан jуртына кирип келди.
Тöр бажында Караты-каан
Кара тайгадый отурды.
Кирген баатырды кöрöлö,
Караты-каан кизиреп сурады:
«Амадаганыҥ бар ба? – деди,
Не керектÿ  jÿргеҥ? – деди,
Кажы алтайга уулангаҥ?» – деди.
Темене-Коо каруун айдат:
«Кижи-кийик тÿктÿ болотон,
Кижи бойы эштÿ болотон.
Амадаган сагышка jедерге,
Каан балазын кудалап,
Jедип келген мен эдим – дийт.
Элин чактыҥ эки ÿйеге,
Jажын чактыҥ jаш ÿйеге
Ырашпас тöрööн болорго
Ыраак jердеҥ келдим» – деди.
Мыны угала, Караты-каан
Карсылдада каткырды,
Кара кайа jемирилди,
Кÿрсÿлдеде каткырды,
Кÿреҥ кайа чачылды.
Темене-Кооны öчöп-ченеп,
Айдып турбай эмди кайтты:
«Кызымды кудалап келген болзоҥ, –
 Мениҥ кÿчим jетпей барды, –
Таш öргööни айландыра
Агып jаткан талайыма
Темир кÿрдеҥ салып бер.
Оныҥ соҥында Кара-Тааjы
Кызымды аларыҥ» – дийт.
Уккан бойы Темене-Коо
Тышкары чыккан бойынча,
Сол колынаҥ алтын jÿстÿк
 Сооро тартып ийеле,
Алаканга алты тарый
Туда бербей канайтты.
Алтан тÿҥей баатырлар,
Алтын тонду алыптар,
Кÿлер тонду кÿлÿктер –
Кей-кебизин немелер
Тура jÿгÿрбей канайтты.
«Нени эдер, уул?» – дешти.
«Караты-каанныҥ таш öргööзин
Айланып аккан талайына
Темир кÿрдеҥ салаар» деди.
Кей-кебизин кезерлер барган бойлоры,
Ары кöрöлö, бери кöрзö,
Ойто jедип келгилеген болтыр.
«Темир кÿр белен» – дешти.
Темене-Коо баатыр уул
Алтын jÿстÿгин кийе салды,
Кей кебизин кезерлери
Jылыйа бербей эмди кайтты.
Караты-каан чыгып кöрзö,
Темир кÿр бÿдÿп калтыр.
Коркыбас бойы коркыды,
Jалтанбас бойы jалтанды.
Алтын jÿстÿги куулгас деп,
Сезип ийбей канайтты.
Бала бербезе, базыларын
Билип ийбей канайтты.
«Азырап алган кызымды
Сендий уулга бербесте,
Кандый уулга беретен?» – деп,
Каан кижи Караты-каан
Баатыр сурагынаҥ кыйышпады,
Кара-Тааjы балазын
Ӧргööзине алдыртып келди.
Кара-Тааjыны кöргöжин,
Ай jалтагы чырайы
Айга тÿҥей jалтыраган,
Кÿн jалтагы чырайы
Кÿнге тÿҥей мызылдаган,
Тегерик кара кöстöри
Jылдыс кептÿ суркураган,
Эки кызыл качары
Солоҥы кептÿ ойногон,
Тогузон айры кеjегези
Чоҥчойына согулышкан.
Кöргöн бойы Темене-Коо
Кÿÿнзеген баланыҥ колынаҥ,
Jалаҥ болгон алаканын
Jайа тудуп, эзендежет,
Jалбыш кептÿ jаагынаҥ,
Кабра тудужып, окшожот.
Каан кижи Караты-каан
Балазын эмди чикпеерди.*
Эжикте турган малыныҥ
Тал ортозын айрып берди,
Эбире jаткан албатыныҥ
Кабортозын бöлип берди,
Jööгöн jööжöдöҥ коштоп берди,
Тÿрген-тÿкей аткарды.
Темене-Коо атанганда,
Караты-каан болгожын
Карганып, арбанып, айдып отурды:
«Узун куйрук уйда бÿткен,
Уйалбас маҥдай сенде бÿткен.
Амадап баламды апардыҥ,
Ар-jööжöмди коштодыҥ.
Алтын јÿстÿкке иженип,
Каан бойымды базындыҥ.
Минген адыҥды –
Текпир-jееренди
Öлтÿрбезем, болзын – деди, –
Jÿрген бойыҥды –
Темене-Кооны
Базып салбазам, болгой» – деди.
Каан арбанып артып калды.
Алтай баатырлар.
Темене-Коо эм болгожын
Кара тайгазы колтугын кöстöп,
Кара талайы jаказын кöстöп,
Караты-каан балазын алган,
Jедип келбей канайтты.
Темене-Коо келген бойы
Одорлуга малын салат,
Одындуга jонын салат,
Jайым, jакшы jуртай берет.
Онойдо jуртап ол jаткажын,
Анча-мынча болгон соҥыда
Алтын öргööниҥ тÿнÿгине
Кара мÿркÿт коҥкылдап,
Учуп келип, отура тÿшти.
Алтан кулаш ак чаазынды
Тÿнÿк тööн тÿжÿрип ийди.
Баатыр кижи Темене-Коо
Колына алып, кычырып кöрзö,
Караты-каан чийген болтыр.
«Ак быйаным алтай öткöн,
Ар-албатым теҥери öткöн,
Токтодып болбой jадым – дептир.
Мениҥ jуртымныҥ jаны орто
Темир чеден тудуп берзин,
Эжигинеҥ оныҥ болзо,
Ээрлу ат арай бадар,
Тÿнÿгинде ойыгынаҥ
Jаҥыс кушкаш арай кирер
Темир чеден болзын – дептир.
Таш öргööниҥ jаны орто
Темир тÿрме тудуп берзин,
Эжигинеҥ оныҥ болзо,
 јаҥыс кижи арай бадар,
Тÿнÿгинде ойыгынаҥ
Jаҥыс кушкаш арай кирер
Темир тÿрме болзын – дептир.
Тогузон эки сомокту,
Jетен эки кÿрчектÿ
Темир чеден ле темир тӱрме
Бÿдÿрип берзин» – деп бичиген эмтир.
Оны кычырган Темене-Коо
Алтын jÿстÿк сол колынаҥ
Сооро тартып ийбей кайтты,
Алаканга алты тарый
Туда берген турбай кайтты.
Алтан баатыр тура jÿгÿрди,
Алтын тонду алыптар,
Кÿлер тонду кÿлÿктер:
«Нени эдетен, уул?» – дешти.
«Караты-каанныҥ jуртында
Темир чеден, темир тÿрме
Тÿрген барып тутсын – деди. –
Каан канайда jакарза,
Айтканынча быжулап этсин» – деди.
Алтан баатырды айбылап,
Аткарып ийбей канайтты.
Анча-мынча болбоды,
Кайа багып кöргöжин:
«Темир чеден ле темир тӱрме
Бÿдÿп калды» – деп
jедип келтирлер.
Темене-Коо алтын jÿстÿгин
Ойто кийип ийерде,
Баатырлары jылыйа берди.
Анаҥ ары Темене-Коо
Алтайына амыр-энчÿ
jуртай берди.
Бир канча öй öткöндö,
Караты-каан кайын ададаҥ
Элчи келбей канайтты.
«Караты-каан кайын адагар
Капшай келзин деп айттырган – дийт,
Той-jыргал болуп турган,
Келип турушсын деп jакарган» – дийт.
Темене-Коо баатыр уул
Укканча да болбоды,
Текпир-jеерен адын ээртеп,
Атанып ийбей канайтты.
Темене-Коо келерде,
Алтан кезер адын алды,
Jетен кезер колтуктады,
Таш öргööгö кийдирди.
Тӧр бажында алты кырлу
Алтын ширдекке отургусты.
Караты-каан абакайыла
Эки jанына отурып алды.
Алтан jÿзÿн тамзыкту курсак
Алтын табакка салып берет,
Амадап эмди Темене-Кооны
Ачу ашла кÿндÿлейт.
Темене-Коо араjан ичип,
Эреен-тереен боло берди,
Эзириги jаанай берди.
Аштыҥ бажы ачу араjанга
Аҥданып келип jыгылды.
Баатыр jыгылып уйуктаарда,
Каан кижиниҥ абакайы
Алтын jÿстÿгин уштып алды,
Сол колына кийип алды.
Темир чеденге адын суктылар,
Jетен эки кÿрчегин
Тÿрген кÿрчектеп ийдилер,
Темир тÿрмеге бойын суктылар,
Тогузон эки сомогын
Тÿрген сомоктоп ийдилер.
Оныҥ соҥында Караты-каан
Арнай, Шарнай – эки баатырды
Темене-Кооныҥ jуртына
 Аткарып ийбей канайтты.
«Ак быйанды айдазын – дийт,
Албаты-jонды кöчÿрзин – дийт,
Кара-Тааjы jаҥыс баламды
Ойто jуртыма экелзин» – дийт.
Арнай, Шарнай – эки баатыры
Укканча да болбоды,
Атанып jÿрÿп ийбей кайтты.
Ол баатырлар клееткенин
Ала тайгыл сескен бойы
Арка дööн кача берди.
Ала кийзек билген бойы
Арал дööн jÿре берди.
Арнай, Шарнай,келеле,
Ончо jööжöни коштоп алып,
Ончо малды айдап алып,
Караты-каанныҥ jаҥыс кызын
Ойто jуртына кöчÿрди,
Баргаа-Багай эмегенди
Кулданар деп кожо апарды.
Темене-Коо баатыр уул
Jети кÿннеҥ ойгонып келзе,
Аштабаган бойы аштап калтыр,
Суузабаган бойы суузап калтыр.
Ары-бери кöрöр болзо,
Темир тÿрме ичинде
Аҥданып jаткан эмтир.
Темир тÿрмениҥ тÿбинде
Jаҥыс кушкаш арай бадар
Кичинек ойыктаҥ
Кÿнниҥ чогы кöрÿнет.
Бойы эткен темир тÿрмеге
Бойын ок сугуп салтырлар.
Сол колын кармап ийзе,
Алтын jÿстÿги jок болуптыр.
Ыйлабас бойы Темене-Коо
Бÿÿни* кÿнде ыйлап турды,
Комудабас бойы
Темене-Коо
Тÿрмеде отурып, комудады:
«Аштыҥ бажы аракыны
Не керектÿ ичтим мен? – дийт. –
Баатыр да болзом – дийт, –
Аракы менеҥ jаан эмтир – дийт. –
 Мындый тÿбекке тÿшкеним
Эзириктеги jÿрÿм» – деди.
Текпир-jеерен ады болзо
Темир чеденде када бергенин
 Сезип, комудап отурды:
«Эрjинелÿ jеерен адымды
Нениҥ учун бош салбадым?
Бойым öлзöм, адым öлöр бö?» – дийт.
Баатыр тÿрмеде jаткажын,
 Jурамалдый* jеерен быйан
Адыныҥ тÿги токум öдÿп,
Jалмажына кöнöк илгедий,
Эки кöзине кускун тöрööдий,
Тöрт саны бакана кептÿ,
Тöбö-бели камчы кептÿ,
Арыктаган турбай кайтты.
Темене-Коо бойы эмди
Эрдиҥ чачы бöрÿк öткöн,
Алтын болуп саргарган,
Артай берген отурды.
Ала тайгыл ла ала кийзек
 Ээзи тÿбекке тÿшкенин,
Эмди шыралап jатканын
Сеспес jердеҥ сезип ийген,
Билбес jердеҥ билип ийген,
Караты-каанныҥ алтайына
Jедип келип, базып jÿрет.
Каан кижиниҥ öргööзиниҥ
Тÿнÿгине чыгып алала,
Ала кийзек угуп отурза,
Темене-Кооны темир тÿрмеге,
Текпир-jееренди темир чеденге
Сугуп, кыйнаган эмтирлер.
«Торолоп бойлоры öлöр» – деп,
Иженгилеп отургылайт.
Ээзиниҥ алтын jÿстÿгин
Каан кижиниҥ абакайы
Сол колына сугуп алтыр.
Мыны кöргöн ала кийзек
Ала тайгылга келеле,
Тöкпöй-чачпай, ончозын
Куучындап бербей канайтты.
Ала тайгыл аралга кирип,
Бир койонды тудуп экелди.
Ала кийзекке берерде,
Кийзек темир тÿрме ÿстине
Чыга бербей канайтты.
Кушкаш бадар тÿнÿктеҥ
Койонды кертип тÿжÿрет.
Jер чечегин jулуп келип,
Чеден ойыгынаҥ тÿжÿрет.
Эски кöнöк jурттаҥ таап,
Кынjызынаҥ тиштенип алып,
Талайдаҥ суу сузуп экелип,
Темир тÿрмениҥ тÿнÿгинеҥ,
Темир чеденниҥ ойыгынаҥ
 Уруп турар эмди болды.
Ала тайгыл ла ала кийзек
Бойлоры да курсак jибей,
Темене-Кооны ады-бойыла
Улай азырап, сугарып турды.
Онойып jÿрÿп, бир кÿнде
Ала кийзек болгожын
Кÿзÿрÿм* ортозына кирип алып,
Караты-каанныҥ абакайын
Ӧрö кöдÿрилип болбос эдип,
Бийтле, куртла тармадады.
Тогузон кат торко тоны
Тозулып** болбос бийттÿ болды,
Алтын-сары быjыркай чачы
Агып отурар бийттей берди.
Кийзек тÿнÿктеҥ кöрÿп отурза,
Абакай кижи аргазын таппай,
Эжигин кÿрчектеп алала,
Бастыра кийимин чечеле,
Отко кактап отура берди,
Чачын ичкери jаза салып,
Таракла тарап отурды.
Алтын jÿстÿгин уштыйла,
Столдыҥ ÿстине салып койтыр,
Тогус кулакту кÿлер казанла
Ӱстинеҥ кöмрö*** бöктöп койтыр.
Эмеген таранып отурарда,
Ала кийзек келеле,
Ала тайгылга куучындап берди.
«Арга-корго таппадым – дийт.
Акыр, эмди не болор?» – дийт.
Ала тайгыл ла ала кийзек
Jылыжып эмди бардылар,
Абакайдыҥ кÿрчектÿ эжигин
Капчалынаҥ ачып кирдилер.
Абакай тараган чачы öткÿре
Олорды кöрбöй отурарда,
Тайгыл казанныҥ кулагынаҥ
Тумчугыла тÿртеле, кöдÿрди,
Алтын jÿстÿкти капшайынаҥ
Кийзек алала, маҥтай берди,
Ээчий тайгыл сурт этти.
Каанныҥ шалтаҥ абакайы
Ачу-корон кышкырды:
«Алмын-чулмун баатырлар – дийт, 
Ала тайгыл ла ала кийзек
Алтын jÿстÿкти апарды – дийт.
Капшай тудуп, öлтÿригер!» – деди.
Алмын-чулмун баатырлары,
Абакай кыйгызы угуларда,
Капшайынаҥ барып бедреди,
Ула тайгыл ла ала кийзекти
Алтайынаҥ бедреп таппады.
Анаҥ ары болгожын
Jаан талайды кечкенде,
Ала тайгыл ады болот,
Ала кийзек минип алат,
Jаан тайганы ашканда,
Экÿ ээчижип качып jÿрет.
Анча-мынча болгондо,
Ала тайгыл ла ала кийзек
Караты-каанныҥ jуртына
Ойто келбей канайттылар.
Темир тÿрмениҥ ÿстине
Кийзек тырмактап чыгала,
Алтын jÿстÿкти тÿнÿгинеҥ
Тÿжÿрип ийбей канайтты.
Алтын jÿстÿкти алган бойы
Темене-Коо сÿÿнди,
Ал сагыжы jарыды.
Сол-колына сугала,
Сооро тартып келеле,
Алаканга алты тарый согуп ийерде,
Алтан баатыр тура jÿгÿрди.
Алтын тонду алыптар,
Кӱмÿш тонду кÿлÿктер:
«Нени эдетен, уул?» – дешти.
«Темир тÿрмедеҥ мени чыгарзын,
Темир чеденнеҥ адым чыгарзын» – деди.
Темир тÿрмени jара тееп,
Темир чеденди jемире тартып,
Темене-Коо ло Текпир-jееренди
Чыгарып албай канайттылар.
«Эмди нени эдетен бис?» – дийт.
«Арнай, Шарнай айдап экелген
Ак быйаным эжигинде болзын,
Албаты-jоным jеринде болзын,
Ар-jööжöм ордында jатсын,
Алган эжим ле эмискен энемди
Jуртыма апарып салзын» – деди.
Ары кöрöлö, бери кöргöлöктö,
Алтан баатыр jеде келди:
«Айтканыгар бÿдÿрдис – дешти.
Эмди нени эдетен?» – дешти.
«Кара санаалу Караты-каанды,
Кожо отурган абакайын,
Алмын-шулмун баатырларын
Мениҥ кöзимче jоголтыгар,
Jеткерлÿ jуртын jемиригер» – деди
Кей-кебизин баатырлар
Укканча да болбоды,
Караты-каанныҥ алтайын
Jурты jокко jемирип салды,
Jуруны jокко тепсеп салды,
Каанныҥ бойын jок эттилер.
Темене-Коо эм болгожын
Алтын jÿстÿгин кийип ийди,
Алтан баатыр jылыйа берди.
Каанныҥ бажына jеткенде,
Темене-Коо jанып келип,
Амыр-энчÿ jуртай берди.
Ала öҥдÿ тайгылдыҥ
Куйругы сырайып семирди,
Ала тÿктÿ кийзектиҥ
Тÿги артабай jаранды.
Айдар сöзим тÿгене берди.

 



* Томро –  тууралап.

** Быйаны – малы.

* Сооро – суура.

* Ас – агас.

* Чаданына — чакызына.

* Чикпеерди — чÿмдеди, шыйдыды.

*Бÿÿни – бÿгÿнги.

* Jурамалдый – jуруктагыдый.

* Кÿзÿрÿм – малдыҥ чогуп койгон öтöги.

** Тозулып – тутенип.

*** Кqмрq – кöҥкöрö.

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.