БООДОЙ-МЕРГЕН

БООДОЙ-МЕРГЕН

Кош аркалу тайгалу,
Кожоҥдоп jадар талайлу,
Орто jажынаҥ ажа берген
Боодой-Мерген jуртап jатты.
Бир катап Боодой-Мерген
Кош аркалу тайгазына
Аҥдап-куштап jӱpe берди.
Канча кӱн аҥдаганда,
Тынду неме туштабады.
Бир кÿнде jортуп jÿрзе,
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Алдынаҥ борбойып чыгып келди.
Качан да кöрбöгöн аҥ эмтир.
Бажын ээй тудуп,
Боодой-Мерген алаҥ кайкап, кöрÿп турды.
«Алтайымныҥ тайгазында
Кандый алаҥзылу аҥныҥ
Балазы болгон бу?» – деп,
Эки кӧзин албай,
Эки эргегин мыйра тудуп,
Бойыныҥ ичинде сананып турды.
Адып алайын дезе,
Jаражы коркушту аҥ эмтир,
Алтайына божодойын дезе,
Коомой аҥчы болтыр деп
Ады-чабы оной чыгар.
Алаҥ кайкап сананып турды.
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Кижи тилиле эрмектенди:
«Ады-jолыҥ кем болор? – дийт, –
Jаткан jериҥ кандый jер?» – дийт.
Боодой-Мерген баатырым
Ээр кажына тайанып,
Удура каруун jандырды:
«Кош аркалу тайгалу,
Кожоҥдоп jаткан талайлу
Боодой-Мерген деп кижи
Мен болорым» – деди.
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Эки кулагын салбайтып,
Оноҥ ары эрмектенди:
«Адам-энем öлÿп калган,
Мен öскÿс артып калдым.
Эштежип jÿрер аргыш* jок,
Ээчижип jÿрер наjы jок.
Сен мени эш эдип,
Кожо алып jÿргейнеҥ?» – дийт.
Боодой-Мерген каткырды:
«Мен эмди бу тайгамда
Аҥдап-куштап jÿрÿм – деди. –
Менле кожо jÿрерзиҥ бе?» – деди.
«Jÿрерим, jÿрерим» – дийт.
Боодой-Мерген эмди
 Бар чоокыр аҥныҥ балазын
Ээчидип алып, аҥдады.
Аҥныҥ балазы аҥ агыртат,
Боодой-Мерген адып турат.
Канча jÿзÿн аҥ ӧлтÿрдилер,
Канча jÿзÿн куш аттылар.
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Боодой-Мергенле кожо jÿрÿп,
Эр темине jеде берди.
Боодой-Мергенди адазына тÿҥей
Бодоп jÿрди.
Экÿ сöстöҥ кыйышпай,
Эптÿ, jараш jÿргилейт.
Аҥдап  божогон соҥында,
Канча аҥ аткан,
Канча jööжö артынган
Боодой-Мергенниҥ jуртына
Экÿ jанып келдилер.
«Аҥчы jанып келди» – дежип,
Канча калык jуулышты,
Тайгазынаҥ тапканын
Боодой-Мерген ÿледи.
Бар чоокыр аҥныҥ балазын
Улус кöрÿп, кайкаштылар.
Бÿдÿÿн кöрзö, аҥ кеберлÿ,
Кылык-jаҥы кижи ошкош,
Айыл-jурттаҥ ырабас болды.
Сÿзеен ийнек оны сÿспейт,
Тудаан ийт оны тутпайт,
Айыл-jурт jанында öзÿп,
Eренип калгандый кöрÿнет.
Бир кÿнде аҥныҥ балазы
Боодой-Мергеннеҥ
Бийдип *сypaп турбай кайтты:
«Энемниҥ буурынаҥ
Чыккан jериме,
Адамнаҥ туулган
Jараш алтайыма
Барып келерге сананып турум,
Мени божот» – деди.
Боодой-Мерген айтты:
«Качан да болзо алтайы
Кижиниҥ санаазына кирер.
Барып келбей база» – деди.
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Алтайына ойлодо берди.
Узак-узак келбесте,
Боодой-Мерген санааркай берди:
«Ээ калак – дийт, –
Кийикти азыразаҥ,
Алтайы jаар барбай,
Мениле кожо jÿрер дейзиҥ бе?» – деп,
Ичи кородоп турды.
Боодой-Мерген ат чакызына
Турун jатса,
Кош аркалу тайгазына
Борорып кар jаап келди,
Бозомтык караҥуй кирип келди.
 «Бу не болотон?» – деп,
Боодой-Мерген кайкап турды.
Анча-мынча болголокто,
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Учуп келбей канайтты:
«Алтайыма бар келдим – дийт, –
Ада-энемниҥ сööгин
Бедреп jÿрдим – дийт. –
Энемниҥ сööгин таптым – деди, –
Адамныҥ сööгин таппадым – дийт.
Бейин*
Кандый да jаман jутпа
Jуу-чак тÿжÿрип,
Келип jатканын сезеле,
Учуп келдим» – дийт.
Боодой-Мерген аҥ балазыныҥ
Мойнынаҥ кучактап,
Кöзиниҥ jажы тамчылап,
Айдып турбай канайтты:
«Jутпа jаман келип jатканда,
Кату кабар болбайсын.
Кайдып** чыдап jуулажарыс?
Калыктыҥ каны
Тöгÿлетен туру» – деди.
Бар чоокыр- аҥныҥ балазы
Удура айтты:
«Jÿрегиҥ коркыза,
Качан да кижи болбозыҥ.
Калыктыҥ канын тӧктирбей,
Удура барып jуулашпас па?
Кара сагышту таҥманыҥ
Кара канын не тöкпöс?
Кызыл эдин кезип,
Кыстап оны не ӧлтÿрбес?» – дийт.
Аны уккан Боодой-Мергенниҥ
Эди-каны изип келди.
«Чындап та дезеҥ база,
Jутпа jаман кезерди
Алтайыска jууктатпай,
Удура барар керек» – деди.
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Бажын кекип турды.
Экÿ атанып ийдилер.
Аҥныҥ балазы озо учты,
Боодой-Мерген кийнинеҥ ары
Jÿрÿп ийбей канайтты.
Салкын ошкош шуулап,
Шуурган ошкош куйулып,
Jеткер jеектиҥ алдына
Jедип келдилер.
Jеткер јеек дегени
Алтынак деп атту
Алып-баатыр болтыр.
Алтынак деген алып-баатыр
Боодой-Мергенниҥ удура клееткенин
Билбес jердеҥ билип ийген
Сеспес jердеҥ сезип ийген,
Эмди ак-боро адын
Ат кастагына буулаган эмтир,
Jолдо сакып турды.
Ады öштÿни кöрöлö,
Шыркырада киштеп,
Айланып, туйлап турды.
Алтынак деген алып-баатыр
Эки кöзи jылтыҥдап,
Эки колын уужанып,
Айландыра кöрÿп турар болзо,
Бар чоокыр аҥныҥ балазы,
Оны ээчий Боодой-Мерген
Jедип келбей канайтты.
Алтынак деген алып-баатыр
Ама-томо сыгырды,
Ачынын  тартып кыйгырды,
Айткан сöзи мындый болды:
«Адыҥ болзо Бооду-Мерген,
Минген адыҥ болчок jеерен1,
Meгe удура не келдиҥ?
Бажыҥ ÿстирерге келдиҥ бе?
Аҥныҥ балазын не экелдиҥ?
Meгe јидирерге экелдиҥ бе?»
Боодой-Мерген тарынып,
Jаагын jара чайнанды,
Эки качарын jара тырманды.
Удура айдып турбай кайтты:
«Борсук таҥма!
Кижи айдарга турган туруҥ!
Кижи сöгöргö турган jатсыҥ!
Айдарга турган болзоҥ,
Алакан менеҥ jиирзиҥ – дийт. –
Сöгöргö турган болзоҥ,
Сööгиҥ оодып берерим – дийт, –
Мен сеге табарбадым – дийт, –
Сен бойыҥ мениҥ jуртыма
Jуу-чак тÿжÿрерге
Келеткен эмезиҥ бе? – дийт.
Аксыҥа*балкаш тыктаарым,
Алтынак та атту болзоҥ,
Ак-боро адыҥныҥ
Арка-белин сындырарым» – деп,
Ат ÿстинеҥ тÿжÿре калыды.
Алтынак деген алып-баатыр
Кÿрс-кÿрс каткырды.
«Ээ калак – дийт, –
Сендий кижи мени öлтÿргенче,
Мениҥ бажым ÿскенче,
Бажыҥнаҥ ажыра баргаа öзöр,
Балтырыҥа jетире балкаш бÿдер» –деп,
Ак борозынаҥ тÿжÿре калыды.
Эки jаагыныҥ каны
Кугара тартты,
Эки кöзин кöргöжин,
Бöрÿниҥ кöзи ошкош
Боло бербей канайтты.
Эки колын уужанып,
Агаш-ташты jара тудуп,
Алтай jердиҥ айулары ошкош огурып,
Эки кезер тудужа берди.
Ак-боро ло аҥныҥ балазы
Тебижип, согужа бердилер.
Тÿни-тÿжиле тартыжып,
Тÿн караҥуй тÿже берди.
Ар калык ай кöрбöс,
Албаты-jон  кÿн кöрбöс
Боло берди.
Айдаҥ ай тоозылып,
Кÿннеҥ кÿн тоозылып,
Jай тÿшкенин
Jарды изигенинеҥ сезип,
Кыш келгенин
Кулагы тоҥгонынаҥ билип,
Jÿзÿ  башка тудуш болды.
Бой бойлорыныҥ jÿзин кöрбöс,
Караҥуйда тартыжадылар.
Алтынак деген алып-баатырдыҥ
Чагы чыгып турар болды,
Боодой-Мерген jаҥы терлеп,
Кÿчи кирип келбей кайтты.
Ак-бороныҥ кÿчи тÿшти,
Аҥ балазыныҥ кÿчи кирди,
Ак-бороны тепкенде,
Таманынаҥ от чыгат.
Айдып* jÿрген кажы öйдö,
Караҥуй jерге киргенде,
Эки  кулагында jарып турар
Эки мöҥÿн сырга бары1
Бар чоокыр аҥ балазыныҥ
Сагыжына кирбей кайтты.
Турган jерине силкинип ийди,
Эки кулагында мöҥÿн сырга
Jети алтайга jарый берди.
Канча ӧйгö јарык  кöрбöгöн
Улустыҥ кöстöри талып,
Кöҥкöрö jыгылып турдылар,
Агаш айылду улус
Айылдарына кирип,
Jööжöнип**турдылар.
Боодой-Мерген «ÿч алынып,
Алтынакты öрӧ кöдÿрип:
«Калыкка jаман эткен
Кара-боро санааҥ
Кара болчок таштыҥ
Eстине калзын» – деп айдала,
Кара болчок ташка
Арта сокпой канайтты.
Kapa каны тöгÿле берди,
Эди-сööги чачыла берди.
Ак-боро адын
Бар чоокыр аҥныҥ балазы
Öлтÿре тепти.
Ӧкпö-jÿреги чачылды,
Ӧжÿн-тöҥмöги сынды.
Курт-коҥуска jем болуп
Экилези артып калдылар.
Боодой-Мерген эм болгожын
Алтынактыҥ jерине једип,
Байлап. jаткан jуртын коскорып,
Малы-кужын айдап,
Ар-jööжöзин коштоп,
Кош аркалу алтайына,
Кожоҥдоп jаткан талайына
Jанып ийбей канайтты.
Jурт jаказына jууктап jадала,
Алтайын кöрÿп, сÿÿнип,
Кожоҥдоп ийбей канайтты.
Боодой-Мергенниҥ кожоҥын угуп,
Албаты-jон сÿÿнди.
«Боодой-Мерген эзен эмтир» – деп,
Jуукта jаткан улустар
Удура уткып бардылар,
Айылда отурган улустары
Айылдаҥ чыгып јÿгÿрдилер.
Ат буулайтан чакыга келерде,
Ат ÿстинеҥ тÿжÿрдилер,
Айылга колтуктап кийдирдилер.
Эки колдорын сунуп,
Эзен-амыр сураштылар.
Кожо келген аҥныҥ балазын
Эркелеп сыймап турдылар.
Канча кой-эчки сойдылар,
Канча тажуур аракы jуудылар,
Кара казанга чай астылар.
Боодой-Мергенди кÿндÿлеп,
Озогы jадынды ойгозып,
Эмдиги jадынды элтертип,
Jуулган улус баатырыла
Jÿзÿн-базын куучындашты.
Боодой-Мерген бойыныҥ jÿрÿмин,
Алтынак деп алыш-баатырла
Канча jылга jуулашканын
Эли-jонына куучындап отурды.
Агаш айактаҥ чай ичип,
Алтай улузыла куучындажып алып,
Арып калган Боодой-Мерген
Алтын ширеениҥ ÿстине чыгып,
Амырап jадып, уйуктап ийди.
Канча кÿн уйуктайла,
Боодой-Мерген ойгонып келди.
Айылда отурган улуска айтты:
«Мындый jаан тÿш тÿжедим – деди.
Аай-тööйине кем чыгар?» – деди.
Оноҥ ары мынайда куучындады:
«Бу бар чоокыр аҥныҥ балазы
Аҥ балазы эмес болтыр.
Алтын-Сары деп öбöгöнниҥ
Кара јаҥыс уулы болуптыр.
Алтын-Сары адазын
Кошмок-Мöкö деп кижи
Jуулап олjолоп апарарда,
Энези кöчöлÿ jажынып арттыр.
Туулган  балазын
Эр-Самыра деп
Адап койгон эмтир.
Кошмок-Мöкö öлтÿрбезин деп,
Аҥ балазы эдип кубултала,
Алтайына божодып ийтир,
Бойы дезе öлÿп калтыр.
Ондый тÿш тÿжедим» – деди.
Улус мыны кайкажып  укты.
«Айса, чын болор» –дештилер.
Боодой-Мерген тышкары чыкты,
Аҥ балазын кычырып алып,
Айткан сöстöри мындый болды:
«Аҥ балазы эмес болтырыҥ,
Кижи балазы эмтириҥ сен.
Алтын-Сары öбöгöнниҥ
Эр-Самыра дап атту
Кара jаҥыс уулы болтырыҥ.
Кошмок Мöкö деп кижи
 Адаҥды олјолоп апарган учун
Аҥ кеберлÿ jÿрген эмтириҥ.
Meгe ажындыра не айтпадыҥ?
Нениҥ учун jажырып jÿрдиҥ?»
Боодой-Мергенниҥ сöстöрин угала,
Аҥ балазы силкинип ийди,
Эр балазы тура тÿшти.
Баатыр бÿдÿмдÿ уул эмтир:
Кöргöн кöзи чолмон кептÿ,
Кызыл марал чырайлу,
Кош аркадый кабакту,
Бырчыт кайыҥ балтырлу,
Эр дезе эр эмтир.
Айткан сӧзи от-jалбыштый,
Куучындап турбай канайтты:
«Энем мениҥ öлÿп калган,
Сööгине бооро барып jÿргем.
Адам кайда – билбей jÿргем.
Айтканаарга алкыш! – деди. –
Тургуза ла барадым – дийт, –
Адамды олjодоҥ айрыйдым» – дийт.
«Мен кожо барарым» – деп,
Боодой-Мерген айтпай кайтты.
Эрмек-сöстöри койый берди,
Jуулажарга тергене бердилер.
Эр-Самыра ла Боодой-Мерген
Алтын-Сарыны бедиреп,
Кошмок-Мöкöниҥ jуртын кöстöп,
Элес эдип jÿрÿп ийдилер.
Кошмок-Мöкöн jерине jедип,
Кара тайганыҥ эдегинде
Бир карган апшыйакка туштады.
Агаш тайак тайанган,
Кой кабырып jÿрген эмтир.
Кабагы кöзин бÿркеп öскöн,
Ээк сагалы эмчегине jеткен,
Jаак сагалы jардынаҥ ашкан,
 Шыралап-боролоп jÿрген эмтир.
«Ады-jолыгар кем болор?
Кемниҥ койлорын кабырып тураар?» – деп,
Эр-Самыра сурады
«Азыйда Алтын-Сары деп
Кижи болгом,
Эмди адым да ундып койдым.
Кошмок-Мöкöгö карыыр чакта
Олjолодып, койчы болуп,
Шыралап-боролоп jÿрÿм» – деди.
 Эр-Самыра баатыр уул
Ама-томо сыгырып ийди.
Адазын кöргӧн jерде
Эки кöзиниҥ jажы
Тамырап агып келбей кайтты.
Эр-Самыраны кöрÿп, адазы:
«Мениҥ балам болбозын» – деп,
Эди-каны изип келди,
Jÿрек кенете  jымырт этти.
Адалу-уулду эм таныжып,
Эзен-амыр суражьш,
Ӧткöн jÿрÿмин куучындажып,
Кöстиҥ jажын тöктилер.
Адазын адына миндиреле,
Акту бойы jойу базып,
Кошмок-Мöкö jуртына
Чак тÿжÿрер деп
Jÿрÿп ийдилер.
Кошмок-Мöкö ширееде  jатса,
Малы-кужы ÿркÿп маҥтаган,
Эли-jоны калакташкан,
Тал-табыш, кыйгы-кышкы
Чыгып турбай канайтты.
«Бу не болды?» – деп,
Тышкары чыгып, кöрÿп турза,
Jуртына чак тÿжÿп турган эмтир.
Аны кöргöн Кошмок-Мöко
Ээк сагалын ÿзе тартты,
Jаак сагалын jула тартты,
Jалмаш эдин jара сокты.
Коркыган бойынча
Эли-jонына кыйгы салды:
«Калак-корон – деди, –
Öлÿм келди, улустар,
Öлтÿрерге ӧштÿ келди,
Тÿрген болушка келигер» – деди.
Эли-jоны айдып  турды:
«Кижиниҥ караан адазын,
Айылы-jуртын коскорып,
Олjолоп экелзин деп,
Сени албадаган кижи jок.
Эмди сениҥ jуртыҥа
Чак кирерде,
Ӧкпö-jÿрегиҥ тыкталып туру ба?
Öжÿн-тöҥмöгиҥ сырлап туру ба?
Уйалбас сениҥ таҥманыҥ
Ӧкпö-jÿрегиҥ уштылзын,
Кара сагышту бойыҥды
Кара jерге jоголтсын» – деди.
Бир де кижи болушка
Барбай салды
Кошмок-Мöкöни
Эр-Самыра ла Боодой-Мерген
Jака баштаҥ каптылар,
Öжин-тöҥмöгин оодо бердилер,
Эди-канын кезе бердилер.
Эр-Самыра айдып турат:
«Мениҥ адамды экелип,
Коркушту кыйынга тутканзыҥ.
Алган эмегени аштап öлди,
Азыраган балазы
Аҥа тÿҥей jÿрди.
Акту бойын кыйнап,
Албатыга jÿзÿндеш эмес эдип,
Jÿзÿн-базын кылынганыҥ сен.
Аныҥ учун алган ÿлÿÿҥ
Бу болзын» – деп,
Там тыҥыда кыйнай берди.
Кошмок-Мöкö калактап кыйгырды
«Калак-корон – дийт, –
Бу кыйыннаҥ божот дийт, –
База онойып кылынбазым – дийт.
Бажымды мениҥ кеспе,
Буурымды мениҥ кодорбо.
Ичкери салзаҥ, туруп болойын,
Кынjыга тутсаҥ, ийдиҥ болойын2,
Бажыҥа сениҥ jастык салайын,
Jалмажыҥа сениҥ тöжöк салайын
Ӧлбöзöм, öлöҥ ÿзÿп берейин,
Баспазаҥ, баргаа jулуп берейнн.
Баш болзын ceгe!» – дийт.
Эр-Самыра айдат:
«Караан-тижеҥ кижини экелип,
Тирÿ бойын öлгöнгӧ бодоп,
Кыйнап турарыҥда,
Нени санандыҥ?
Сениҥ öлÿмиҥ ачу болордо,
Оныҥ jÿрÿми
Ачу эмес болды ба?» – деп,
Канын калбакка кемjип,
Чачыл отурды,
Эдин эргекке кемjип,
Кезин отурды.
Кошмок-Мöкöниҥ
Эки кöзиниҥ jажы
Эки öзöккö толып,
Агып jатты.
Öлÿп, ары барбас эдип,
Ӧзöги бÿдÿп,
Бери келбес эдип,
Чала тынду кижи эдип
Кыйнап койоло,
Ары болуп jортуп ийдилер.
Кошмок-Мöкö кийнинеҥ ары
Eни öзöгине тÿжÿп калган,
Кыйгы салып турбай кайтты:
«Адаҥды мен öлтÿрбедим,
Эдин эргектеп кеспедим,
Канын калбактап тöкпöдим,
Jиниин мен чачпадым.
Мени мынайда артысканча,
Jетире öлтÿрип салыгар,
Jер сыртына шыралап турум» – деди.
Эр-Самыра кайра баштанып,
Айткан сӧзи  мындый болды:
«Мениҥ адамныҥ кыйыны
Сениҥ кыйыныҥа тÿҥей болгон,
Адам анайып ок шыралап jÿрген,
Адамныҥ шыразын сен шырала» – деп,
Эр-Самыра jÿре берди.
Jетире оны öлтÿрбеди,
Jер кадына тÿжÿрбеди,
Jер ÿстине артызып койды.
Кошмок-Мöкöниҥ малын, jонын
Айдап алдылар,
Кош аркалу тайгазына,
Кожоҥдоп jаткан талайына
Jетирип келбей канайттылар.
Одорлуга малын айдап,
Одындуга jурт тургузып,
Jерине кондырып салдылар.
Эр-Самыра адазыла –
Боодой-Мергенле – коштой
Jуртай берди.
Анча-мынча jатканда,
Эр- Самыра адазына
Алтын-Сарыга айтты:
«Jаҥыс турун отко кÿйбес,
Jаҥыс кижи jурт конбос.
Эш-бараан табарга
Сананып турум – дийт, –
Эптÿ jакшы конок конорго
Кÿÿнзеп турум» – дийт.
Адазы, караан öбöгöн,
Айткан сöзи мындый болды:
«Азыраган адаҥ – Боодой-Мерген,
Jöп-эрмекти оноҥ сура.
Менеҥ jöп угуп алып,
Кижи аларга барар болзоҥ,
Азыраган адаҥ
Jаман сананар» – деди.
«Онызы ондый» – деп,
Эр-Самыра jöпсинип укты,
Боодой-Мерген адазына барды.
Айдьш турганы мындый болды:
«Jаҥыс турун отко кÿйбес,
Jаҥыс кижи јурт конбос.
Тÿштÿк-тугай*табарга
Jöп сурап слерге келдим.
Jаҥыскан канайын jадайын?
Бойдоҥ канайып jÿрейин?
Аҥдап-куштап jÿре берзем,
Айлыма артар кижи jок,
Аҥдап-куштап jанып келзем,
Удура чыгар эжим jок.
Ал санаага тÿжÿп јÿрÿм» – деди.
Боодой-Мерген калактап айтты:
«Калак, калак, Эр-Самыра,
Jаш кижи ичте болор3,
Караан кижи ашта болор.
Jаш тужында албаста,
Карып келгенде, алар ба?
Мен азыйдаҥ санангам –
Кижи ал деп айдайын деп:
Кемниҥ балазын аларга
Сананып туруҥ?» – деди.
Эр-Самыра каруун айтты:
«Тас-Кара деп кижиниҥ
Jаҥыс кызын аларга jÿрÿм.
Келижер бе, jок по?» – деди.
«Келишпес кайткан,
Оны албаста, кемди алар?» – деди.
Алтын-Сарыга келдилер.
Алтын-Сары угала,
Jöбин берип, айдып турды:
«Кудалап баргаҥда,
Караан-тижеҥ кижиге
Борбуйга аракы уруп ал,
Илÿ салып кой.
Кижиниҥ кызын уурдап экелбе» – деди.
Боодой-Мерген чугулдандып:
«Эмди кыс кудалап,
Аракылу борбуй артынып,
Jÿретен jат?
Олордыҥ тöрине  jалбырадып,
Илÿ апарып, илетен  jат?
Тас-Караныҥ кызы
Эр jажына эрге барбай,
Энезиниҥ jанына отурар деп,
Бодоп турганаар ба?» – деди.
Эр-Самыра адына минип,
Тас-Кара öрöкöнниҥ
Jуртын кöстöп,
Jÿре бербей канайтты.
Тас-Кара öрöкöнниҥ
Кой малы кобы jерге толгон,
Ат малы алтайына толгон.
Кöрöргö јараш алтайлу болтыр,
Кöскö сÿрлÿ малду болтыр.
Тас-Караныҥ кызы
Аргачы деп атту болтыр,
Айдары jок jараш болтыр.
Алына салган чачы
Алтан шаҥкы болгон болтыр,
Кийнине салган чачы
Чоҥчойына jеткен болтыр.
Айылыныҥ jанында турбай кайтты.
Эр-Самыра jортуп келерде,
Адын алып буулады.
Тöмöн кöргöн кöзин öрö кöрбöй турды.
Эр-Самыра колынаҥ тудуп,
Эзендежип, jакшылажып.
Айылга кирди.
От айагына отура тÿшти,
Каҥзазына таҥкы асты,
Тас-Кара öрöкöнгö туда берди.
Эрмек-куучын кöндÿге берди.
Эр-Самыра мынайда айтты:
«Jаҥыс турун отко кÿйбес,
Jаҥыс кижи конок конбос.
Слерде бала бар дежерде,
Кÿÿн jетсе, алыжарга,
Кöстöшсö*jадын jадарга,
Айылду болуп, jурт тударга
Сананып jÿрген кижи эдим.
Слердиҥ сагышта кандый болотон –
Каруу сöстöрди айдып берзеер» – деди.
Караан öрöкöн Tac-Kapa
Каткырып ийип,
Айтканы мындый болды:
«Кыс кижи эрге барбай,
Эр jажына энезиле јуртаар ба?
Кÿÿни jетсе, барып тургай,
Кÿÿни jетпезе, барбай тургай –
Кыс бойыныҥ санаазында» – деди.
Аргачы кызын алдырып келди,
Айткан сöзи мындый болды:
«Эрге сен барарыҥ ба?
Айса болзо,
Эр jажына энеҥле jуртаарыҥ ба?»
Аргачы кыс мынайда айтты:
«Энемнеҥ туулып чыгарымда,
Эрге барзын деп кудай jайаган,
Ада-энемле канайып отурайын?
Барарым» – деди.
Оны уккан Эр-Самыра
Уккан кулак сертек болды,
Эки кӧзине от ойноды,
Аргачы деп кысты
Оҥ колынаҥ келип тутты,
Оҥ jаагынаҥ окшоп ийди,
«Эжим» деп айдып турды,
Эрмек сöзи койып келди.
Эки борбуй аракы ичтилер,
Эт-jyy jидилер.
Эр-Самыра айдып турат:
«Амыр-энчÿ jатсабыс,
Карган кайныма келип jÿрбей.
Эмди эжимди апарайын деп турум.
Мында артайын дезем,
Эл-jоным электеп айдар,
Эр-Самыра
Эрге барды» – деп каткырыжар.
Тас-Кара кайнызы айдат:
«Айткан сöзиҥ чын, – деди, –
Эпши кижиниҥ jуртына артсаҥ,
Ады-чабыҥ чыкпас – деди. –
Эмегенниҥ базынып jÿрер,
Эрге сени бодобос – деди. –
Jаман да болзо – алтайыҥ,
Сас та болзо – jериҥ,
Алтайыҥа апарбай» – деп,
Ада кайнызы
Алкыш берип турбай кайтты.
Эр-Самыра эм болгожын
Элип-селип колын сунуп,
Ада кайнызыла,
Эне кайнызыла,
Калык-jонло
Эзендежип албай канайтты.
Аргачы деген кысты
Атка миндирип,
Бойы адына минип алып,
Алтайына jанып ийди.
Jаан-jаан боочылар ажып,
Jараш-jараш öзöктöр öдÿп,
Кош аркалу тайгалу,
Кожоҥдоп jадар талайлу
Боодой-Мерген адазыныҥ алтайына
Jанып келбей канайтты.
Ол jанып келгежин,
Боодой-Мерген адазыныҥ
Jурты ээн артып калтыр.
Ийт чабар табыжы jок,
Алтайы кургап jада калтыр.
Jон бÿткен jерге
Jодро агаш бÿдÿп калтыр,
Мал турган jерге
Баргаа öлöҥ öзÿп калтыр.
Эр-Самыра ла Аргачы
Ат ÿстинеҥ тÿштилер.
Алтын каптырга ичинеҥ
Алтын судур бичик чыгарып,
Ӧрö-тöмöн jайып,
Кычырып турбай канайтты.
Кöрÿп турар болгожын,
Кöк-боро атту Кöкöн-Эргей деп баатыр,
Боодой-Мерген аҥдап барарда,
Ак малын айдап,
Арка-jонын кöчÿрип,
Алып барган болуптыр.
Боодой-Мерген кийнинеҥ ары
Jуулу-чакту jÿре бертир.
Эр-Самыра эмди
Ак кемирчек кийис айыл
Тургузып ийди,
Алган эжин артызып койды.
Адазыныҥ кийнинеҥ ары
Кöгöн- Эргей jурты jаар
Jÿрÿп ийбей канайтты.
Jедип келип, кöрöр болзо,
Боодой-Мерген ле Кöлöн-Эргей
Jуу-чакта туружат.
Эр-Самыра келген бойынча
Боодой-Мерген адазыла экÿ
Бир болуп алдылар.
Тÿн болгожын, уйку jоктоҥ,
Тÿш болгожын, амыр jоктоҥ
Jуулажа, тартыжа бердилер.
Канча ат jыгылды,
Канча калык öлди.
Учы-учында келеле,
Эр-Самыра баатыр уул
Кöгöн-Эргейдиҥ кÿр кöксин
Öткÿре адып ийбей кайтты.
Кату сööги ойыла берди,
Кара каны ага берди.
Эр-Самыра ла Боодой-Мерген
Ак малын айдап,
Арка jонын айрып,
Алтайын кöстöп jанып ийдилер.
Кош аркалу алтайына,
Кожоҥдап jаткан талайына
Jанып келгежин,
Ак кемирчек кийис айылда
Алган эжи jок эмтир.
Алтын судурын кодорып,
Ары-бери айладып,
Кычырып  кöрöр болзо,
Айылдаш деп атту
Кижи апартан болултыр.
Эр-Самыра баатыр уул
Ачынбас бойы ачынды,
Эки колын öрö сунды,
Эки jеҥин шымап ийди.
«Айылдаш кара таҥманыҥ
Айлы-jуртына кирерим» – деп,
Ат ÿстине чыгып минди,
Амадап эмди jÿрÿп ийди.
Канча jаан белдер ашты,
Канча jаан öзöк кечти.
Айылдаш кÿлÿктиҥ jуртына
Jедип келбей канайтты.
Айылына jедип-jетпей туруп,
Аттаҥ тÿжÿп алала,
Аайын-тööйин билерге
Шиҥдеп отурбай кайтты.
Jазап кöрÿн турар болзо,
Айылдаш деген кÿлÿк-таҥма
Тӱште айылында отуратан эмтир,
Тÿнде тайгазына чыгып,
Анда конотон кижи эмтир.
Эҥир кирип келерде,
Айылдаш кÿлÿк кыр jаар
Кожоҥ-коотло барып jадат.
Эр-Самыра оны кöрöлö,
Айлыныҥ  эжик бойына
Араайынаҥ jедип келди.
Тыҥдай угуп отурар болзо,
Алган эжи Аргачы
Ыйлап-сыктап jаткан болтыр.
«Эр-Самыра ÿйде болзо,
Мындый шырага jÿрбес эдим,
Мындый коронды кӧрбос эдим.
Мени неге кинчектеп jадыҥ?
Апшыйагыҥныҥ jаманы болгой,
Менде не jаман?» – деп,
Айылдаштыҥ катын каргап отурды.
Оны уккан Эр-Самыра
Эки эргегин тиштеди.
Айылдыҥ каалгазын ача тартып,
Кирип барза,
Алган-тапкан Аргачы эжи
Тогус кат кынjыда,
Кижи кöрöр аргазы јок,
Аштап-торолоп,
Kyy сööк отурган эмтир.
Мыны кöргӧн Эр-Самыра
Айылдаштыҥ катына айтты:
«Эриҥ сени jаман да кöрзö,
Эпши кижи эпши кижиге ,
Нак болотон jок по? – деди.
Сен оны кыйнабазаҥ кайдар?
Кара санаалу таҥма болтырыҥ» – деп,
Айылдаштыҥ катыныҥ
Эки торсугын ÿйтеп ийди,
Темир чакыга апарып,
Тескери илип койбой кайтты.
«Jердиҥ jети бöрÿзи
Ичиҥди келип jарып jизин,
Алтайдыҥ алты кускуны
Келип тирÿге кöзиҥ чокызын» – деп,
Айылдаштыҥ катын каргап айтты.
Алган-тапкан Аргачы эжин
Тогус кат кынjызынаҥ
Тежип* алган турбай кайтты.
Айылдаш кÿлÿк тайгазында
Уйуктап болбой, сойголып jатты,
Уйкузы оныҥ келбес болды.
Jÿреги оныҥ токунабас болды,
Кöзи оныҥ jумулбас болды.
 «Айыл-jуртта не болгон?» – деп,
Алаҥ кайкап, аҥданып jатты,
Таҥ адарын сакып jатты.
Кире-jара таҥ атты,
Туу бажына кÿн чыкты,
Чур-чуманак кушкаштар этти.
Айылдаш кÿлÿк адын минип,
Айлын кöстöп jанып ийди.
Айылы-jуртына jанып келзе,
Алган каты темир чакыда
Торсугынаҥ тескери илип койгон,
Кыйын-шырада болгон эмтир.
Jердиҥ jети бöрÿзи
Ичин jип барыптыр,
Алтайдыҥ алты кускуны
Кöзин чукчып апартыр.
Мыны кöргöн jерде
Айылдаш кÿлÿктиҥ jÿзи
 Кара jердий карарды,
Jÿреги оныҥ jымырт этти.
«Эр-Самыра öлгöн деп бодогом,
Тирӱ арткан туру – деди. –
Мениҥ jуртыма келген туру.
Мее ондый ок öлÿм
Эмди болотон туру – деди. –
Кары  jажым jедерде,
Кандый jаман сагыш санандым?
Кижиниҥ катын кайдарга экелдим?» – деп,
Бойына бойы ачынды.
Анайып турган кажы öйдö
Эр-Самыра чыгып келип,
Алтай баатырлар.
Эр-Самыраныҥ катын экелип,
Мени электеп jÿрген болтырыҥ.
Öлÿмди бойыҥа бойыҥ
Бедреп jÿрген кижи эмтириҥ.
Бойыҥды бойыҥ бурула» – деди.
Айылдаш караан калактап-сыктап,
Чырытып калган jÿзине
Эки кöзиниҥ jажы
Тоолонып агып турбай кайтты.
Куш-мекезин мекеленип,
Кудай тилин кычырып,
Jайнап сурап турбай кайтты.
«Калак-коокый, уулым,
Бир jаманым ташта» – деп,
Бажы-будына мÿргÿп турды.
Эр-Самыра Айылдаштыҥ
Jайнуузына чыдашпады,
Айткан сöзи мындый болды:
«Jе, ак-jарыкка jÿр – деди. –
Ак малыҥ кöрÿп jат,
Албаты-jоныҥ башкарып jат.
Эр-Самыра катымды öлтÿрди деп,
Эр jажына öштöбöй jÿр,
Эли-jоныҥа айтпай jÿр» – деди.
Эр-Самыра кайра бурылып,
Алган эжин ээчидип,
Айылын кöстöп jанып ийди.
Кош аркалу алтайына,
Кожоҥдоп jаткан талайына
Jедип келбей канайтты.
 Боодой-Мерген адазына келип,
Ат чакызына тÿштилер,
Айыл каалгазын ача тартып,
Кирип келбей канайттылар.
Албаты-jоны jуулыжып,
Колдорын сунып, эзендештилер.
Бозо-ботко астылар,
Эт-jуу кайнаттылар.
Эки-ÿч чööчöйдöҥ ичкилеп,
Эди-каны изижип,
Эрмек-сöстöри кайылып, 
Кожоҥ-jыргал бÿде берди.
Jыргап  jаткан кажы öйдö
Табыш эмес табыш болды,
Кÿзÿрт эмес кÿзÿрт болды.
Аргачы тышкары чыкса,
Айылдаш камык черÿлÿ
Бойлорына*jуулап клееткен эмтир.
Оны кöргöн Аргачы
Айыл-jуртка калактап-сыктап,
Кире jÿгÿрбей канайтты.
 «Калак-кокый – деди.
Айыл-jуртка чак кел jат.
Айылдаш черÿ баштаган,
Айылдап клееткен эмтир» – деди.
Оны уккан баатырлар
Эр-Самыра ла Боодой-Мерген 
Eлдÿ-јыдазын капкан jерде
Тышкары jÿгÿрÿп чыктылар.
Ат ÿстине мингилеп,
Удура уткып jеткиледи.
Тил jедердеҥ сöгÿштилер,
Кол jедердеҥ чабыштылар.
Эр-Самыра Айылдашка
Кыйгырып турбай канайтты:
«Борсук кептÿ таҥма эмтирзиҥ,
Бойыҥныҥ сöзиҥе турбас болтырзыҥ.
Эмди неге умзанып келдиҥ?
Тыныҥа jедерге келдиҥ бе?» – деп,
Кал черÿзин кезе бердилер,
Калба чылап керте бердилер,
Eзе кырып салдылар.
Кара jаҥыскан Айылдаш
Артып калып, качарда,
Эр-Самыра jедижип барып,
Ама-томо сыгырды,
Ачынып тартынып, айдьш турды:
«Уйалар сениҥ уйадыҥ jок,
Сананып jÿрер сагыжыҥ jок.
Öчöп мени тургаҥ болзоҥ,
Öлÿмиҥ эмди ал» – деди.
Кылышпыла кыл мойнын
Кезе сокпой канайтты.
Кара бажы тоголоно берди,
Кара каны тӧгÿле берди.
Эр-Самыра ла Боодой-Мерген
Айлына эмди jандылар.
Кош аркалу алтайына,
Кожоҥдоп jадар талайына
Амыр-энчÿ jуртай бердилер.
Боодой-Мерген ле Эр-Самыра
Экÿ jараш куучындашты.
«Аргачы келинге той эдер» – деп,
Эптÿ jакшы эрмектешти.
«Той болгожын той болзын» – деп,
Эр-Самыра jöпсинди.
Кой-эчкини сойгылап,
Бозо-ботконы аскылап,
Jаш улус ойын-jыргал салат,
Караан улус кожоҥ чöйöт.
Эр-Самыра ла Аргачыныҥ тойын
Тойлоп-койлоп божоп бардылар.
Эр-Самыра ла Аргачы
Jуртап-сайрап jада берди.
Эр-Самыра алтайына
Аҥдап-куштап јÿрер болды.
Алган эжине кара киштеҥ
Экелип, jака кöктöдöр болды,
Эл-jонына эт экелип,
Карган-тижеҥдерди азыраар болды.
Чöрчöк божогон.


 



* Аргыш – нöкöр, наjы, эш.

*Бийдип – мынайда.

* Бейин – бери.

** Кайдып – канайып.

* Аксыҥа – оозына.

* Айдып – онойып.

** Jööжöнип – jажынып, кöлöткöлöнип.

* Тÿштÿк-тугай – эш.

* Кöстöшсö — кöскö jараза.

* Тежип – чечип.

* Бойлорына — Эр-Самырага ла Боодой- Мергенге.

 

 

 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.