АК ЧАБДАР АТТУ АЛТЫН-БÖКÖ

АК ЧАБДАР АТТУ АЛТЫН-БÖКÖ

Ак-чабдар атка минген
Алтын-Бöкö jуртаптыр.
Кирбигине jаш сокпогон,
Киндигиие кир сокпогон.
Узун куйрук суй салып,
Ак малына бӧрÿ кирбеген,
Узун јыда тудунып,
Албатызына jуу кирбеген.
Эрјинелÿ баатыр болтыр,
Эркетендÿ каан болтыр.
Алтын-Бöкöниҥ öргӧ эзи
Айга-кÿнге jаркындалат,
Алтан ÿйелÿ алтын чакы
Эжигинде мызылдайт.
Кой бажынча коҥыр кÿÿк
Бай теректиҥ бажында
Eн серибей эдип отурат,
Алтын öргöö тÿнÿгинде
Эки тÿҥей кара мÿркÿт
Акшып эдип, уйаланат.
Eч-Сÿмер тайгалу эмтир,
Аржан-кутук суулу эмтир.
Jаштаҥ ала кожо јуртаган
Абакай Таајы эштÿ эмтир.
Орто jашты öдö конгон,
От-jалкны öчö берген.
Бала-баркадаҥ тутак:
Сööгин тудар уул бала
Качан да бого бÿтпеген,
Сöзин айдар кыс бала
База бого бÿтпеген.
Ак малын айланып,
Эл-jонын эбирип,
Карыгандарына jолугат,
Jаштарына туштажат,
Амыр-jакшызын угужат.
Jакшызы – jакшы,
Амыры – амыр.
Комудалду сöзин айдып jÿрет:
«Тÿбинде барып,
Коомой неме болотон болбой.
Орто jажым öдö берди,
Кары jажым jеде берди,
Каанныҥ jурты ээн калатан
Болбой – дийт. –
Ээн jерге мал артатан,
Ээзи jок jон артатан
Болбой» – деп,
Коронду сöзин айдып jÿрет.
Канча кÿн öткöнчö,
Канча ай öткöнчö,
Албаты-jонын айланып,
Ак малын эбирип,
Айлы-jуртына jанып келди.
Ӧргööзине кирип келгежин,
Абакай Таады эжи
Кöстиҥ јажын кöл тöккöн,
Буурдыҥ суузын мус тöккöн,
Ый-сыгытта отур jат.
Ӧрö кöргöн кöзин
Тöмöн кöрбöйт,
Тöмöн кöргöн кöзин
Ӧрö кöрбöйт.
«Айланайын абакай Таадым,
Канча jылга jуртаарыста,
Бир ыйлаганыҥ укпагам,
Бир кунукканыҥ кöрбöгöм.
Нени билдиҥ, нени сестиҥ?
Jажырбай, ончозын айдып бер,
Jартын шÿÿжип кöрöлик» – дийт.
Абакай Таады айдып отурат:
 «Сен атана берериҥде,
Алтын судурды мен ачтым,
Одус конокко тоолодым.
Уул бала бисте болотон
Эмтир – деди, –
Jе коркушту jаан jуу-чак
Болор – деди. –
Балабыс тирÿ артар та jок.
Мал турган jердеҥ
Баргаа öлöҥ кöрÿнет,
Jон турган алтайыстаҥ
Jодыра агаш кöрÿнет.
Албаты каны jайылган,
Кижи сööги корумдалган –
Мындый неме кöрдим,
Мындый неме сестим» – деп,
Ыйлай бербей «канайтты.
Алтын-Бöкö айтпай кайтты:
«Озо чакта мен сени,
Ай-каанныҥ балазын,
Кудалап, мöрöйгö jÿреримде,
Мениҥ кÿчим артык болуп,
Мöрöйди алып чыгарымда,
Кара-Толдой баатыр:
«Бир тужында кöрöрим» – деп,
 Кезеткен сöзи бар эди.
Байла, ол келерге тергенген,
Ӧскö келер неме jок – деди. –
Jе уул ла баланыҥ суузы
Бар болзо,
Ӧлö дö бербей кайдарыс ол.
Неге бого ыйлаар?» – деп,
Абакайын окшоп турды
Айланыжып айлар öтти,
Jылыжып jылдар öтти,
Абакай Таады эжи
Чинеези јок боло берди.
Eйин каруулдап,
Алтын-Бöкö
Айлынаҥ чыкпас болды.
Уул бала табарда,
Алтын-Бöкö сÿÿнген бойынча,
Jуу-чак болорын ундып,
Албаты-jонго jap этти:
«Уул бала таптым,
Келип кожо тойлозын» – деди.
Jууп келген аракы
Талай кептÿ болды,
Тайгаа тÿҥейлеп эт туурады.
«Азыраган jjаҥыс уулыма
Чуу эдедим,
Кара киштиҥ терези керек,
Jаш балама соордыратам,
Кийик аҥныҥ jилиги керек» –деп,
Аҥчыларын аткарат.
Атту-чуулу аҥчыларга
Не болзын?
Керегин тÿрген бÿдÿрип келет.
Алтын-Бöкö баатырдыҥ
Ичкени – кара аракы болуп,
Jигени – казы-карта болуп,
Аҥданып jада берет.
Кӧп агаш бажыла баратан.
Алтын-Бöкöниҥ мындый јыргалы
Кара-Толдойго угулбай кайтты.
Кара-Толдойдоҥ бичик келди:
«Кыс бала тапкан болзо,
Эптÿ-jöптÿ барып,
Кудалап кирер эдим.
Уул бала таап,-
Сайрап jаткан болзо,
Jаш уулын öлтÿрип койотом,
Эл-jонын jуулап, öкпöгö тÿҥейлеп кезерис,
Ӧлöҥгö тÿҥейлеп таптаарыс,
Алатаныс аларыс,
Олjого ончозын айдаарыс» – деп,
Бичиген неме андый бöдды.
Мынайып jаткан кийнинде
Jаан талайдыҥ келтейинеҥ
Тескери баштап туман чыкты,
Jаан тайга бажынаҥ
Кара туман айланды.
Кой бажынча коҥыр кÿÿк
Этпей, ÿни jоголды,
Эки тÿҥей кара мÿркeт
Уйазына конбой, акшып учты.
Ыра-jоро куулганы –
Кара-Толдой јелеткени
Ол болгоны ол болды деп,
Алтын-Бöкö лö Кара-Таады
Чын билбей канайтты.
Алтын-Бöкö каан кижи
Айлайдыра баатырларына
Капшай бого jуулзын,
Тÿн болзо, уйку jоктоҥ,
Тÿш болзо, ÿде jоктоҥ
Келзин деп,
Бичик-билик jÿгÿртет.
Келген баатырлар сурап турат:
«Эрjинелÿ баатырыс – дежет,
Эжилÿде кааныс – дежет, –
Не бисти алдыртаар?» – дежет.
Алтын- Бöкö айдып турат:
«Jыда тудунып, -
Jуу биске кирбеген – дийт,
Eлдÿ тудунып,
Jууга бис чыкпаганыс – дийт.
Кары чагым jедерде – дийт,
Кара-Толдой jуулажып келет.
Бöркööрди чупчып,
Олjого киретенеер бе?
Eлдÿгерди удура тудуп,
Jуулажатанаар ба?» – дийт.
Айландыра jуулган баатырлар:
«Тудам jетпес сööгис
Jер талдап jадар ба?
Ӧлöр тушта ӧлгöйис,
Ӧлгöлöктö, jуулажарыс.
Олjого албанла барганча,
Сööгис алтайыста jатсын» – дежет.
Анча-мынча болбоды,
Табыр-тубур jааш келди,
Таҥ этире эзин келди.
Jааш болуп келгени –
Кара-Толдойдыҥ тери эмтир,
Эзин болуп келгени –
Адыныҥ тыныжы эмтир.
Кара черÿзин айдаган,
Канча баатырын баштаган,
Jелбеген -Кöкшин база кожо,
Ончолоры jедип келген –
Мында турбай канайтты.
Абакай Таады кööркий
Jаш балазын кучактап алган,
Jажынып кирер ичеген де jок,
Качып барар аргазы да jок,
Ары-бери jÿгÿрип турат.
Бу тужында кенете
Эки тÿҥей кара мÿркÿт
Учуп келген бойынча,
Баланы  эки jанынаҥ
Тееп алып,
Уча бербей канайтты.
Ол ло болуп турганча,
Кара-Толдой баатыр
Канча албатыны öлтÿрип,
Канча баатырларды кырып,
Алтын-Бöкöгö јетти.
«Jуулган черÿҥ jуулап койдыс,
База нееҥ баар? – дийт.
Азыраган балаҥ кайда?
Ылтам биске кöргÿс» – дийт.
Алтын-Бöкö айдат:
«Бистиҥ бала мында ла болгон,
Кенете табылбай калды,
Кайдаар барганын билбей турус» – дийт.
Кара-Толдой эм болгожын,
Ак, малды, айдап,
Албаты-jонды jууп,
Алтын öргööни бузуп:
«Ай малталу Jелбеген-Кöкшин,
Бай теректи кессин – деди, –
Ӧскö баатырлар алтын чакыны
Чупчып, апарзын – деди. –
Бай теректи jыкпазаар,
Тÿби барыш кату болор,
Алтын чакыны чупчыбазаар,
Качан тÿби кату болор.
Оны бÿдÿрип койбогончо,
Ойто кижи јанбазын» – деп,
Кара-Толдой jaкып салып,
Алтын-Бöкöни олjолоп,
Бойы атана бербей кайтты.
Jелбеген-Кöкшин «чабарым» деп,
Ай малтазын белинеҥ чупчат,
Бай теректи кезе берет,
Ӧскö кÿлÿктер чакыла уружат.
Бай терек агаш эмес,
Ичи чек темир болтыр,
Тышты ла jÿк терек болтыр.
Ай малтаныҥ миизи
Чÿрче ле амтыйа берди,
Терек бир де jемтийбеди.
Jелбеген-Кöкшин кÿчи чыгып,
Бир казанда кайнаткан этти
Eзе jип алды,
Ай малтазын курчыдып алды,
Ойто келип чапты,
Эш-неме болбоды.
Экинчи казанныҥ эдин
Ойто келип jий берди,
Ойто чыгып, чаба берди,
Бир де неме болбоды.
Таш ла таш болды,
Малтаныҥ миизи jемтийе берди.
Eчинчи казан эт jиди,
Эш-неме бÿтпеди,
Терек ол ло бойы
Туруп jадар болды.
Чакы ла урушкан кÿлÿктер
Алтын чакыны кыймыктадып алар
Аргазы jок болды,
Jер алдыла тудуш болды.
Канча-канча армакчы буулап,
Jÿс атла тартар болзо,
Чакы бир де кыймыктанбайт,
Терек ле чакыны
Aгаш jууп, öртöдилер.
Jаан от салып ийзе,
Jашкан кар jаап турар.
Эш ле неме эдип албай,
Кинчектенип јаткылады.
Эки тÿҥей кара мÿркÿт
Балтыр кежик jаш баланы
Eч-Сÿмердиҥ бажында
Ак сагалду öрöкöнгö
Кажы jерде jетирип салтыр.
Ак сагалду öрöкöн
Кату бÿткен öгööн эмтир:
Катап неме сурабас,
Каткырып неме айтпас.
Jаш баланы божотпой,
Тынду немеге кöргÿспей,
Таш öргööдö азырайт.
Курут деп бергени
Таш ошкош неме болот,
Аарчы деп бергени
Агаш чобраазы ошкош болот.
 Балтыр кежик jаш баланыҥ
Чыгып jанар кÿÿни бар,
Арга jокто отур jадат.
«Мен качан jанарым?» – деп.
Бир катап сураарда,
Ак сагалду öрöкöн
Бир тулку темир ал берт.
«Бу темирди сый тутсаҥ,
Ол тушта jанарыҥ» – дийт.
Бала ажанып алып,
Байагы темирди сындырза,
Кÿчи jетпей турды.
База эмеш jÿреле,
База бир кÿн ажанып алып,
Темирди сындыра тудуп ийди.
Карганга кöргÿсти.
Карган: «Jе jакшы» – деди.
Анча-мынча болгондо,
Карган кыр ажып барды,
Бир ээрлÿ ат экелди,
Шотоҥ-чоокыр мал болтыр.
«Минер адыҥ бу болор» – деди.
База ырбап кыр ашты,
Эр кижиниҥ кийетен
Кöö-куйагын экелди.
Кöö-куйакты бала кийди.
Эки чой сопок берди,
Кийген сопок кеен болды.
Jакшылыкка кийетен
Кара кумдус бöрÿк берди,
Jамандыкка* кийетен
Кара чой бöрÿк берди.
Кара кайыш кур курчанды,
Eлдÿ-jыда тагынды.
Уулдак ӧргööгö кийдирип,
Таш курудынаҥ ал берди.
«Аштаган тужында jиириҥ» – деди.
Эмди столго отургузып,
Jакылтазы мындый болды:
«Минер адыҥ – Шотоҥ-чоокыр,
Jÿрген бойыҥ – Шокшулаҥ-Мерген.
Адаҥ сениҥ – Алтын-Бöкö,
Энеҥ сениҥ – абакай Таады.
Ада-энеҥди
Кара-Толдой олjолоп эпарган.
Оноҥ öч алатан туруҥ,
Оныҥ jуртын базатан туруҥ.
Jаҥыс Jелбеген-Кöкшинди
Öлтÿрбей, артырып алзаҥ,
Бойыҥа туза болор» – деди.
Эки камчы алып берт.
Бирÿзи
Кÿкÿрт-jалкын ээзин туткан,
Ачынганда, соготон
Кÿлер камчы,
Экинчизи шоктоп соготон
Кайыш камчы.
Шокшулаҥ-Мерген карганла
Эзендешти, чыкты.
Шотоҥ-чоокырга минеле,
Бир билинип, билинбей барды.
Ал тайганы неге де бодобойт,
Ажып jÿрет,
Алтай суузын неге де бодобойт,
Кечип jÿрет.
«Ба-таа, – дийт ат, –
Шокшулаҥ-Мерген öскö болзо,
Кажыга сööги
Тÿжÿп калгай эди?» – дийт.  
«Шотоҥ-чоокыр ат öскö болзо,
Ӧкпö-jÿрегин кажы jерде
Öткÿре тееп койгой эдим?» –
дийт баатыр.
Экÿ бой-бойына jарап барды.
Шотоҥ-чоокыр ат
Jÿрзе – канады, öлзö – койылгазы* болды.
Аттыҥ оозын бурый тартты.
«Адам jуртын -кöрöр» – деди.
Jедип келзе,
Jелбеген-Кöкшин
Терек  jыкалбаган,
Алтан кезер
Чакыга чыдабаган,
Канча этти казанга кайнаткан,
Терлеген-бурлаган отургылады.
«Нени эдип отурган улус?» – деп,
 Шокшулаҥ-Мерген сурады.
«Бис Кара-Толдойдыҥ
Jакылтазын  бÿдÿрип албай,
Бир jыл отурган улус – дешти.
Алтын-Бöкö каанныҥ
Алтын чакызын чупчыйла,
Апарбаганча, јанбагар деген,
Кыймыктанар jаҥы jок болды.
Бай теректи кес койзын деген,
Jелбеген-Кöкшин öрöкöнниҥ
Ай малтазы элеген, мокоргон,
Агаштаҥ бирде тап* тÿшпеди.
Кинчектенип отурган бис» – дешти.
«Алтан кире баатырдыҥ
Бажыгар кем болор?» – деп сурады.
Jелбеген-Кöкшин:
«Мен – деди.
Адаҥ-энеҥ не кижи?
Бойыҥ кайдаҥ келгеҥ?» – деп,
Jелбеген-Кöкшин сурай берди.
«Адам мениҥ Алтын-Бöкö,
Энем мениҥ абакай Таады.
Бойымныҥ адым айткажын,
Шотоҥ-чоокыр атка минген
Шокшулаҥ-Мерген болорым.
Кара-Толдойдоҥ öч аларга
Барып jаткан кижи эдим – дийт.
Jе озолоп слер туштадыгар
Мöрöйди канайып кöрÿжек?» – деди.
 Шокшулаҥ-Мерген
Шотоҥ-чоокырды
Агыдып ийбей канайтты.
Jелбеген-Кöкшинниҥ кöк буказы
Шотоҥ-чоокыр атты
Айланыжып сeре берди.
Бир айланыжып турган jерде
Шотоҥ-чоокыр теберде,
Кöк бука бÿдÿрилип jыгылды.
«Шотоҥ-чоокыр адымды
Кöк букаҥ озо сÿрген,
Jелбеген-Кöкшин бойыҥды
Мен озолоп
Jаныс ла катап камчыла согойын,
Оноҥ бойым туруп берейин» – деди,
Jелбеген-Кöкшин туруп берди.
Шокшулаҥ-Мерген баатыр
Кeлер камчыла белин орой
Jаҥыс катап согордо,
Кöк jалбыш айлана берди.
Jети баштын кыйгызы
Не де эмес –
Алтыгы  ороонго торгулат,
Eстиги ороонго jаҥыланат.
Кÿлер камчыныҥ кÿчин
Jелбеген-Кöкшин оноҥ кöрди.
Алтан баатыр коркып,
Чакыны айландыра
Оосторын ачкан турдылар.
Шокшулаҥ-Мерген Jелбегенди,
Кийимин чупчып, сыймап тутты.
Eйе-сööктöрин орныктырды.
«База тут, балам,
Белимди сыйма.
Санаам ордына кире берди» – деп,
Jелбеген-Кöкшин онтоп јатты.
Кöк буказын öрö тургузып,
Eйе-сööгин орныктырат.
Эмди Jелбеген-Кöкшинди
«Кайыш камчыла камчылап турат.
Эм онойтпой  jÿрериҥ бе?
Айса öлöдиҥ бе?» – деп,
Айдып, сабап jат.
Jелбеген-Кöкшин калактайт:
«Jажым узак баатыр эдим,
Ӧлöр кÿÿним jок – деди. –
Кара - Толдойдыҥ албанына
Канча jылга jаттым.
Эм сеге нöкöр болойын,
Ceгe болужым jедер,
Öлтÿрерге меҥдебе» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген баатыр
Jыда мизин jытадат,
Eлдÿ мизин jаладат.
Шокшулаҥ-Мерген сöзинеҥ
Чыкпас болуп,
Тил jедердеҥ угужар,
Кол jедердеҥ болужар
Нöкöр болор болуп,
Jелбеген-Кöкшин чертенет.
Бука да jазылып басты,
Jелбеген де jазылып турды.
Шокшулаҥ-Мерген айтты:
«Эмди меге Jакшы, нöкöр болзоҥ,
Бу алган баатырдыҥ бажын
 Кезе чап» – деди.
Ай малтазын Jелбеген алып,
Алтан баатырды кезе чапты.
Кöк буказы огурып,
Алтан атты öлтÿре сÿсти.
Ончозын кырып чачып ийдилер.
Эм  эки баатыр –
Бирÿзи кöк букага минген,
Бирÿзи Шотоҥ-чоокырга минген,
Атанып jÿре бердилер.
Анаҥ ары jÿргилеп отурала,
Шокшулаҥ-Мерген сурады:
«Слер, Jелбеген-Кöкшим,
Аштап тураарба?» – деди.
«Эйе, бар болзо, jибей де аа,
Jок то канайдар?»
Шокшулаҥ-Мерген
Бир сыгын адып алды.
Jелбеген-Кöкшин этти
Jес казанга кайнадып jиди,
Шокшулаҥ-Мерген тишке тиштеп,
Быжырып jиди.
Jелбеген-Кöкшин айдат:
«Jес казанга кайнаткан
Коркушту jакшы мÿндÿ этти
Кожо jиишпей, не туруҥ?
Бу этти кожо jиик» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген айдат:
«Слер, озогы jаан баатыр,
Jес казанга кайнадып
Jийтен курсакту кижи,
Мен jаш кижи,
Кайнаткан эт jибедим,
Тиштеп те jизем, болгой» – дийт.
«Айланайын, ардак балам,
Толголойын, торко балам,
Кайнаткан эт коркушту jакшы,
Мÿнди ичсеҥ,
Ичер ле кÿÿниҥ келер.
Jи ле, балам, ич ле балам». –
«Ой, öгööн,
Бу слердиҥ озогы казанаар.
Бого кижи де эдин
Кайнадып jигенеер.
Jаан кижи бойыгар ла jигер,
Мен jаш кижи,
Тиштеп ле jийин». –
«Мыны ончозын кайдаҥ билдиҥ?
Айтканыҥ ончозы чын» – деди
Jелбеген-Кöкшин.
Бир казан этти
Бойы ла алдынаҥ jип алды.
Эки баатыр атанып,
Анаҥ ары јорткылап барды.
Ол барып jаткажын,
Кöк талай учурады.
Кечер кечÿ jок болды.
База кöрÿп турар болзо,
Тос кеме кöҥкöрилген jатты.
Шокшулаҥ – Мерген jортуп келип,
Камчызыныҥ сабыла
Кемени аҥтарып ийерде,
Алдында кижи уйуктап jатты.
«Ады-jолыҥ кем болор?» – деп,
Шокшулаҥ-Мерген сурады.
«Адым мениҥ Чичке-Кара,
Кара-Толдойго олjого киргем,
Энемди ол казанчы эткен,
Бойымды кемечи эткен.
Кӧк талай кечире
Ары-бери öткöн баатырларды
Кечирип jадым» – деди.
Оноҥ бойы сурады:
«Слер не кижи эдигер?
Кайдаар атанып  jадыгар?» – деди.
«Мен Алтын-Бöкöниҥ уулы –
Шокшулаҥ - Meрген болорым.
Ада-энем олjодо,
Айрыырга барадырым» – деди.
Чичке-Кара айтты:
«Э-э, калак – деди, –
Бу талайды кечире
Олорды мен ок кечирген эдим.
Jе jолыгар ырысту болзын,
Алдыгар алкышту болзын!
Тиру болзо, аргадабай база» – деди.
Кӧк талайды кечеле,
Оноҥ ары эки баатыр
Кара-Толдойдыҥ jерине
Jедип келген тургулады.
Jелбеген-Кöкшин озо jортуп,
Удура келген баатырларды
Jес малтазыла чаап турды.
Бойына болгон чакты
Öштÿ эжигине тÿжÿрди.
Шокшулаҥ-Мерген баатыр
Кара-Толдойго jортуп келди.
«Не бисти jуулагаҥ? – деди.—
Энеҥниҥ берген эскизи бар ба?
Адаҥ берген артыгы бар ба?
Коркушту баатыр болорыҥда,
Мени канайып öлтÿрбедиҥ?» – деди.
Кÿкÿрт-jалкын ээзин туткан,
Ачынганды соготон
Кÿлер камчызыла
Jаҥыс ла катап
Белин орой согордо,
Кöк jалбыш айлана берди.
Кара-Толдой кыйгырды:
«Айдарын айткан эдим:
Алтын чакыны кодорзын,
Бай теректи кессин деп.
Jакылтамды бÿдÿрбеген учун
Эмди öлÿп jатканым бу» – деди.
Кÿкÿрт-jалкын тÿжÿп,
Кöк jалбышка кÿйе берди.
Анаҥ ары эки баатыр
Бастыра jуртты јуулап,
Ӧртööрин öртöп,
Колго тударын тудуп,
Алтай баатырлар.
Ончозын алды.
Кара-Толдойдыҥ ÿйи –
Карамай эмеген –
Аш-курсакты азьш,
Алама-шикир јылдырып,
Айылга кирип, аш ичсин деп,
Баатырларды кычырды.
«Кара санаа кара башта –
Эр кижиде болгой – деди. –
Айыл ээзи ÿй кижиде
Кара санаа кайдаҥ келзин?» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген jöпсинин,
Jелбеген-Кöкшинге айтты:
«Айылга тÿшкер,
Салган ажын јигер,
Мында не jаман бар?» – деди.
Бойы ада-энезине јолугарга
Ары болуп joртуп ийди.
Алтын-Бöкö лö абакай
Таады айылга кирген баатырдаҥ сурады:
«Кöзиҥ сениҥ чокту эмтир,
Кöксиҥ сениҥ канду эмтир.
Кандый алыптыҥ балазы сен?» – дешти.
Шокшулаҥ-Мерген öчöп айтты:
«Оҥду ла кижиниҥ уулы эмезим.
Ојолоткон Алтын-Бöкöниҥ уулы эдим.
Казан азып jÿретен
Абакай Таадынаҥ чыккан эдим».
Ада-энези уулын танып,
Оҥ колынаҥ тудужат,
Оҥ jаагынаҥ окшожот,
Сол колынаҥ тудужат,
Сол jаагынаҥ окшожот.
Шокшулаҥ-Мерген улуска
Алтан койдоҥ öлтÿрзин деди,
Коркушту jаан той эдер деп,
Jакару бербей канайтты.
Бойы ада-энезиле
Куучындажып отурат.
Чыкары айылдаҥ элчи келди.
«Келип казан ичсин» — деди.
Барза,
Маҥдык-торко тöжöп койтыр,
Торко jастык јастап койтыр.
Ончо улус jуулып,
Jелбеген-Кöкшин чилекейи агып,
Эзирик мында отурды.
Эмди Шокшулаҥ-Мерген
Чичке-Карага элчи ийди,
Тургуза ла келзин деп.
Анча-мынча болбоды,
Чичке-Кара једип келди.
Не болгонын оҥдобой,
Коркып турды.
«Мени не алдырганыгарды
Угарга турум» – деди.
Шопшулаҥ-Мерген айтты:
«Сени алдырганым чын – деди. –
Jаан сöстö jаман jок,
Улу сöстö уйат уок.
Кара-Толдой jуртында
Кааны јок эл артты,
Ээзи jок мал артты,
Эри јок ÿй кижи артты.
Кара-Толдой ордына
Кара албатыны башкарзын деп,
Сени артырып jадым» – деди.
Чичке-Кара айдат:
«Меге Кааны јок jурт,керек jок,
Ээзи jок мал керек jок.
Эри jок ÿй кижи керек jок.
Jаҥыс энемди ле апарзам,
Ол меге jедер» 1— деди.
Шокшулаҥ-Мерген оныҥ сöстöрин
Кулактыҥ кырыла да укпады.
«Туурартынаҥ jуу келзе,
Meгe тилиҥ jетир – деди, –
Айылчы кижи айылдап келзе,
Бойыҥ билип, кöдÿр» – деди.
Албаты-jонды jууп:
«Эмди слердиҥ башчыгар
Чичке-Кара болор» – деп jарлады.
Ол учун jыргал болды,
Ол учун той эттилер.
Чичке-Кара Шокшулаҥ-Мергенге
Мÿргÿп, айтты:
«Кул jÿрген бойыма
Кудай болгон эр Шокшулаҥ,
Jаман jÿрген бойыма
Jакшыҥ jетирген эр Шокшулаҥ,
Jолыҥ качан да ырысту болзын,
Алдыҥ качан да алкышту болзын»
Шокшулаҥ-Мерген эмди
Jелбеген-Кöкшинле эзендежип:
«Бойыгардыҥ јуртаарга jедип,
Амыр-jакшы jадыгар» – деди.
Бойы албатызын jууп,
Ак малын айдап jанды.
Озогы алтын чакызына,
Бай терегине jедип,
Jаан öргöö тудуп,
Jуртай бербей канайтты.
Бойы аҥдап jÿрер болды,
Айлына jанып, уйуктап турды.
Бир уйуктап jадала,
Кенете чочып, тура jÿгÿрди.
Абакай Таады энези
Удура jÿгÿрип келеле,
Сурай бербей канайтты:
«Айланайын, ардак балам,
Толголойын, тото* балам,
Кандый jаман тÿш тÿжедиҥ?
Недеҥ улам чочыдыҥ?» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген айдып берди:
 «Уруслан деп каан jуртаптыр,
Jаҥыс jараш кысту эмтир.
Тогус каанныҥ тогус уулы
 Оны сöстöп барала,
Ойто jанганы jок эмтир.
Уруслан бойы казыр каан,
Келген баатырларды
Öлтÿрип турар –
Ондый jаҥду эмтир.
Мен ого jедерим» – деди.
Мыны уккан энези чочыды:
«Айланайын, ардак балам,
Толголойын, тото балам,
Калак, балам, барба – дийт, –
Барган бойыҥ бурылбазыҥ.
Барба ла барба» – деп,
Колынаҥ тудуп, комудап jайнайт,
Эдегинеҥ тудуп, эреп jайнайт.
Уулы энезине айтты:
«Кижи качан да болзо,
Ол эмезе jаманга jÿрÿп,
Ады чыгар,
Ол эмезе jакшыга jÿрÿп,
Ады чыгар.
Тогус каанныҥ тогус уулыныҥ
Адаанын албазам,
Алтын-Бокöниҥ уулы деп
Улус ортодо адым чыкпас» – дийт.
Алтын ÿйгенди ала койды,
Алтын чакыга согуп ийди,
Шотоҥ-чоокыр маҥтап келди.
Аттыҥ бажын сыймай тудуп,
Алтын ÿйген сунпай кайтты,
Кÿбе jалаҥ то кум салды,
Кeлер арташ ээр салды.
Кöҥкöрö ээр jылбазын деп,
Сырлу куушкан сыймай сукты,
Тогус колоҥ толгой тартты.
Кайра ээр jылбазын деп,
Ай кöндÿрге мойнына тартты.
Тогус кат кöö-куйакты
Кийип алды,
Тогузон эки шуру топчы
Тоолой тудуп топчыланды.
Кара кумдус калбаҥ бöрÿк
Бажына кептей кийилди.
Ӧргööгö базып келерде,
Калырт-малырт табыш угулды,
Какырып,кижи тÿкÿрди.
Кирип келзе, адазы эмтир.
Энези комудап, ыйлап отурат.
Алтын-Бöкö айдып турды:
«Ыраак jолго брааткан
Кижини ыйла азырайтан ба?
Алтын столды jылдырар керек,
Алама-шикирди салар керек» – деди.
Алтын столго отурып,
Алама-шикирди  јий бергиледи.
Кызыл тажуур аракыны
Чыгарып келди.
«Кичинек кижи мен
Кызыл тажуурды
Ада-энеме урайын,
Бойым ичпей турган эдим» – деп,
Шокшулаҥ-Мерген уулы
Кызыл тажуурды ада-энезине
Кӧптӧдӧ салып,
Тÿгезе ичирди.
Эзире берерде, уйуктат салды.
Алтын-Бöкö лö абакай Таады
Билинип келип,
Туруп кöргöжин,
Алаканча чаазын jадыры.
Шокшулаҥ-Мерген уулы
Чийип койгон эмтир:
«Узак -jÿрзем, алты jылдаҥ,
Удабазам, ÿч jылдаҥ
Jанып келерим» – деп.
Эмди Шокшулаҥ-Мерген
Тÿш болордо, ÿде jок,
Тÿн кирерде, уйку jок,
Jаан тайгалар ажып барадат,
Jаан талайлар кечип барадат.
Шотоҥ-чоокырдыҥ
Арыыр jаҥы jок,
Шокшулаҥ-Мергенниҥ
Бурылар кÿÿни jок.
Эргекпиле шоор салды,
Эринбиле кожоҥ салды.
Турлуу аҥ турлуузын таштап,
Ээчип угат,
Уйалу куш уйазын таштап,
Ээчип талбыйт.
Кускун учуп учына jетпес
Куба чöл –
Куйун кептÿ учуп браадат,
Саҥыскан учуп учына jетпес
Сары чöл –
Таспа кептÿ чöйилип браадат.
Араай-араай аккан суулу,
Эмеш-эмеш тайгалу
Кеен алтайга jетти.
Суу кечип баргажын,
Мал jаказы кöрÿнди.
«Бу кемниҥ малы?» – деерде,
 «Ак-Билектиҥ» – дежет.
Оноҥ ары баргажын,
Уй jаказы кöрÿнди.
«Бу кемниҥ уйлары» – деерде,
«Ак-Билектиҥ уйлары» – дешти.
Алтайы оныҥ амыр эмтир,
Jери оныҥ энчилÿ эмтир.
Jуртына кирип барайын дезе,
Барар jолы эмди де узак.
Оноҥ ары канча кире
 Барып jаткажын,
Ӧскö алтай билдирди,
Ӧскö каанныҥ jери болды.
Jол ичинде кöп кижиниҥ
Сööги jадат,
Кöп аттардыҥ сеги jадат.
Шотоҥ-чоокыр ат
Будын тартпай, тура калды.
Оҥ кулагыла jер тыҥдайт,
Сол кулагыла теҥери тыҥдайт.
Шокшулаҥ-Мерген сурады:
«Jÿрзем – канадым, öлзöм – койылгам,
Нени сен билдиҥ?
Нени сен сестиҥ?
Jажырба» – деди.
Шотоҥ-чокышр ады айдат:
«Бистиҥ брааткан jолыста
 Кей-кебизин шилти –
Коҥыр кÿÿк бар эмтир.
Кыжы-jайы уйалу,
Jердеҥ бÿткен кÿÿк эмес.
Кижи кел јатканын сезип,
Удура учуп келеле,
Эдип ийзе,
Оныҥ ÿнин уккан кижи
Jÿÿле беретен эмтир.
Бу ончо öлгöн баатырлар
Оныҥ эткен кереги» – деди.
Оны уккан Шокшулаҥ-Мерген
Шотоҥ-чоокыр адын
Куу тезек эдип кубултып,
Чачып ийди.
Бойы тÿлкÿ болуп кубулып,
Агаш аразы дööн маҥтай берди.
Оноҥ ары Шокшулаҥ-Мерген
Бар jадала,
Кулагы jок ок jылан болуп
Уча берди.
Бай агаштыҥ тöзине jетти.
Jер кыртыжын jара тартып,
Мында jажынып, сакый берди.
Эртен тура кÿнле кожо
Уйазынаҥ кÿÿк чымпай кайтты.
Шокшулаҥ  Мерген кетежип туруп,
Куркун канадын сый атты.
Коҥыр кÿÿк кыркылдап,
Jерге тÿшпей канайтты.
Шокшулаҥ-Мерген баатыр
Кызыл тÿлкÿ бололо,
Маҥтап барып,
Кÿÿкти кабыра тиштенип алып,
Ойто Шотоҥ-чоокырга келди.
Шотоҥ-чоокыр как бойы,
Шокшулаҥ-Мерген как бойы,
Бÿткÿл бойлоры кубулала,
Оноҥ ары атандылар.
Шотоҥ-чоокыр ат
Эки будыла jорголоп,
Эки колыла биjелеп,
Jелип отурды.
Шокшулаҥ-Мерген баатыр
Эргекпиле шоор салат,
Эрдибиле кожоҥ салат.
Уруслан каанныҥ jерине
Jедип келбей канайтты.
Кöргöн улус кезиги айдат:
«Jаан эзирик кижи болор,
Jаманныҥ эзинине тÿрÿлÿп келеткен».
Кезиги айдыжат:
«Jаан шулмус бÿткен болор,
Шоктоп бого келеткен болор».
Уруслан каанныҥ
Ак байзыҥ эжигинде
Алтын чакыга келип тÿшти.
Ат аларга келген улусты:
«Бойым да адымды
Буулап билерим – деп, –
Кижиге адымды буулатпайтан
Кижи мен эдим» – деп,
Кайыш камчызыла jайладып ийди.
Алтын каалга ачып кирди,
Алтын бозого алтап кирди.
Соок бÿдÿмдÿ Уруслан каан
Тӧр бажында ширееде отурды.
Кирип келген кижиге
Кылчас эдип кöрбöди,
Кыҥыс эдип унчукпады.
Каан кижи абакайы
Туруп чыкты.
Эзен-амыр сурашты,
Эрмек-сöзин угушты.
Абакай кижи сурап турды:
«Не каанныҥ балазы эдигер?
Не керектÿ бого келдигер?»
Шокшулаҥ-Мерген айдып турат:
«Алтын-Бöкöниҥ уулы эдим,
Абакай Таады энем эди.
Бÿткен jерим –
Eч булуҥду кан Алтай,
Сÿмерим мениҥ –
Eч тÿҥей Ак Сÿмер.
Келген керегим:
Тогус каанныҥ тогус уулы
Jылыйган.
Каан Уруслан jеринде
Коркушту jараш бала бар деп
Айдатан баатырлар эди.
Бого келип, олор jылыйган.
Jарайла, келижеле,
Кысты апарганы база jок,
Jуртайла, мында артканы
База угулбас.
Jуртаган болзо, ол кыс
Jаҥыс кижиле јуртагай,
Тогус кижиле канай jуртайт?
Тогус баатырдыҥ
Сегизи öлзö дö,
Бирÿзи тирÿ болор керек.
Олорды некеп,
Келген керегим ондый» – деди.
Кÿлер камчыны ач быкынына
Кезе тайанган турбай кайтты.
Каан абакайы айдат:
«Баламды кöрöргö келдим деп,
Кем де меге айтпаган,
Toгyc баатыр келгенин
Кöрöрдöҥ лö кöрбöдим – дийт.
Бистиҥ jуртта jаҥыс ла
Кÿÿкен-Кубук деп jÿÿлген уул Jÿрÿ» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген кöрöр болзо,
Тогус баатырлардыҥ калганчызы
Кÿÿкен-Кубук деп баатыр
Коҥыр кÿÿкти угала, jÿÿлген.
Суу экел дезе, экелер,
Одын таажы дезе, таажыыр,
Ончо немени эдип jÿрер.
Бойы
Кажык чылап кургап калган,
Ады Кекпейек болуп кадып калган,
Öлöтöн бойы öлбöй,
Кÿчи чыкканча
Иштенген кööркий эмтир.
Айылдаҥ кирип, чыгып турды
Уруслан каанда чындап та
Байын-Сур деп бала бар болтыр,
Коркушту jараш кыс эмтир.
Кижиге барар кемине
Jеде  бертир.
Мыны кöргöн Шокшулаҥ-Мерген
Кÿÿкен- Кубук деп уулды апарып,
Аржан сууга кийдирип турат,
Кÿÿкле томдоп, чокудып турат.
Кажык болуп каткан уул,
Кекпейек болуп кургаган ады
Озогызынаҥ он артык,
Эмдигизинеҥ эки артык
Болуп jазылды.
Шокшулаҥ-Мерген
Ак байзынга кирип келип,
Уруслан кааннаҥ эмди сурайт:
«Балаҥды беретеҥ бе, бербейтеҥ бе
Чикезин айт» – деди.
Кей-кебизин шилти
Коҥыр кÿÿгин таштап берди.
Куркун канады jок эмтир,
Сый адып салтыр.
Уруслан каанныҥ
Болчок jÿреги борт этти,
Богоно сööги божой берди.
«Санаазы jеткен болзо,
Кыс бойы билгей» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген айтты:
«Тогус баатырдаҥ тирÿ калган
Кÿÿкен-Кубук баатыр,
Баланы алып, jангар» – деди.
 Бойы Кeлер jалкын камчызыла
Jаҥып ийди.
Уруслан каан
Белкенчеги кыймыктабас болуп,
Öрö турар аргазы јок,
Jылгажактап jÿрер болды.
«Сегис уулдыҥ кинчеги бу» – деп,
Шокшулаҥ-Мерген айдала,
Шотоҥ-чоокырга минеле,
Ойто jана jÿрÿп ийди.
Ойто келип jадала,
Байагы Ак-Билектиҥ
Jуртына jетти.
«Кирип барза, канайдар?» – деп,
Ат чакызына келип тÿшти.
Алтан алы ат алды,
Jетен алты jеҥ тутты.
Алтын каалга ачып,
Алтын бозого алтап,
Ак байзынга кирип келди.
Тӧр бажында ак ширееде
Койон чылап бажы агарган
Карган öрöкöн отурды.
Шокшулаҥ-Мергеннеҥ ол сурады:
«Не кижиниҥ балазы эдиҥ?
Кажы алтайды кöстöдиҥ?» – деди.
Шокшулан-Мерген айдып турат:
«Ак-Бöкöниҥ уулы эдим,
Абакай Таады энем эди.
Тогус каанныҥ тогус уулыныҥ
Адаанын алып,
Кара сагышту Уруслан каанды
Базып койоло,
Эмди јанып браадырым» – деди.
Алтын-Билек коркушту сÿÿнди.
 «Ак-Бöкӧниҥ уулыныҥ
Ады-чуузы угулган – дийт. –
Ак сагыштуларга болужар,
Kapa сагыштуларды базар –
Ондый баатыр дешкен – дийт. –
Jаан айылчы келтир» – деп,
Тöрт ирикти öлтÿртти,
Тӧрт малды сойдырды,
Тöрт кунаjын сойдырды,
Коркушту jаан той этти.
Алтын-Билек каанда
Кыс балазы бар болтыр,
Темене-Коо ады эмтир.
Алтын-Билек каан
Темене-Коо кызын алдырды.
Ары кöрзö, айга тÿҥей,
Бери кӧрзӧ, кÿнге тÿҥей,
Коркушту japaш кыс эмтир.
Шокшулан-Мерген ле
Темене-Коо оҥ колынаҥ тудужып,
Оҥ jаагынаҥ окшожып,
Jÿректери бир болды,
Эки бойына сагыштары jетти.
Мыны кöргöн Алтын-Билек
Оноҥ кöп мал öлтÿртти.
Комут той *башталып,
Jыргал там тыҥыды.
Албаты-jон jуулып,
Тогус конок тойлогон,
Тогус конок jыргаган,
Он конокко ойногон.
Той божогон соҥында
Шокшулаҥ-Мерген айтты:
«Айыл-jуртымнаҥ чыккалы,
Алты jыл ашты.
Алтайымды санадым,
Ада-энемди санадым.
Атанар öй jетти» – деди.
Алтын-Билек комудады:
«Jаҥыс кызым
Сала беретен jат,
Jаҥыс бойым артатан турум.
Коногым мениҥ астады.
Кааны jок
Jон калатан jат,
Ээзи jок
Мал артатан jат.
Слердиҥ јереер ыраак,
Ого мен jетпейтен эмтирим.
Jуук болзо,
Jаныҥа барып jуртаар эдим». –
«Санаркабагар, кайын адам, –
Ас-мас jоноор башкарып,
Ас-мас малаар айдап,
Акту бойыгар атанып,
Табынча кöчÿгер,
Бистиҥ алтайга барыгар – деди.
Мен уткуп удура келерим.
Эмди меҥдеп турум»— деди.
Алтын-Билек кызын шыйдып,
Ак- боро атка миндирип,
Шокшулаҥ-Мергенле jаба
Атандырып ийбей кайтты.
Эмди олор экÿ jолой
Аҥ-эликтеҥ адып алын,
Jыргап келип jадат.
Jолой клеедирип,
Темене-Коо айдып турды:
«Мен адамныҥ
Сок jаҥыс кызы эдим.
Эмди сен келип,
Мениле jурт jуртаарга
Апарып jаткан эмтириҥ.
Эмди мен кубуларым – деди. –
Таап, тудуп алзаҥ,
Мöриҥ болор,
Таппай калзаҥ, шорыҥ болор» – деди.
Шокшулаҥ-Мерген jöпсинди.
Темене-Коо ады-бойыла
Jада тÿшти,
Jÿс кöбöлӧк болуп
Уча берди.
Шокшулаҥ-Мерген ады-бойыла
Jада тÿшти,
Jÿс боро кучыйак болуп
Уча берди.
Jÿс кучыйак ак кöбöлöкти
Бир болчоктоҥ тудуп,
Jий берди.
Эки кöбöлöк артарда:
«Кижини jип ийдиҥ» – дейле,
Темене-Коо каткырып,
Тур келди.
Шокшулаҥ-Мерген айтты:
«Эмди мени сен тап» – деди.
Ады-бойыла jада тÿжÿп,
Jÿс балык болуп кубулала,
Сууга калып ийди.
Темене-Коо капашай ла
Адыла jаба jада тÿжÿп,
Jÿс камду болуп кубулала,
Сууга калый берди.
Камду балыкты бирдеҥ тудуп,
Jий бербей канайтты.
Эки балык артарда:
«Эр кижини ÿй кижи
Jигенин кем кöргöн?» – деп,
Шокшулаҥ-Мерген тура тÿшти.
Эмди экÿ биригип,
Эптÿ-jöптÿ jан келди.
Алтын-Бöкö лö абакай Таады
Сÿÿнбеген бойлоры сÿÿндилер,
Каткырбаган  бойлоры каткырдылар.
Албаты -jонды jууп,
Тайгача эт туурадып,
Талайча аракы темдеп,
Той-jыргал баштадылар.
Jÿс тÿҥей келин кожоҥдо,
Jÿс тÿҥей уул биjеде.
Он jылга той токтободы,
Он jылга jыргал токтободы.
Узун куйрук суй салып,
Бöрÿ кирбес,
Узун jыда тудунып.
Jуу кирбес.
Амыр-энчÿ jуртай берди.
Ас болор деп кöптöтпöдим,
Кӧп болор деп астатпадым,
Укканым ла ол эди.


 



* Jамандыкка — jуу-чак болгожын
 

* Койылгазы – койлоозы

* Тап – такпай.

* Тото – эркелеген сqс.

 

* Комут той – кыстыn, баланыn тойы

arzhana.ru/ak-chabdar-attu-altyn-boko/





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.