КАН-КАПЧЫКАЙ

КАН-КАПЧЫКАЙ

Кара jорго атту
Кара-Бӧкö кезер jуртаган.
Сÿмер-Улан тайгалу,
Алтын бÿрлÿ бай теректиҥ
Тöзинеҥ аккан
Ак сÿттий аржан суу сугатту.
Тӱгин танышпас мал кабырган,
Тилин билишпес jон башкарган.
Ак малы öзÿп,
Алтай ÿстин бÿркеен,
Эли-jоны таркап,
Jер ÿстин бÿркеен.
Алтан эки талалу
Алтын байзыҥ öргööзи
Айга-кÿнге мызылдаган.
Кÿн тÿштÿги jанын
Кÿмÿшпиле jураган,
Ай тÿштÿги келтегейин
Алтынбыла jураган.
Каалгалу эжигин сакыган
Эжик ачаачы jети кезер тургулайт,
Ат чакыныҥ тöзинде
Ат алаачы алты кезер
Ат алып, буулап тургулайт.
Ак öргööниҥ ичинде
Алтын-Тана абакайы отурат.
Ары кöргöжин,
Ай jаркынду эмтир,
Бери кöргöжин,
Кÿн jаркынду эмтир.
Аркыттагы чегеннеҥ
Араjан-короjон аскан,
Тажуурга урган отурат.
Алама-шикир аш jазаган,
Эт-jилик кайнаткан,
Алтын столго чого салган,
Эли-jонын  Кÿндÿлеп отурат.
Эли-jонын башкараачы
Торjын-Бöкö баатыр болтыр,
Ак малын кабыраачы
Мартын-Бöкö кезер эмтир.
Алып келгежин, кÿрежер,
Темир тайак тайанган
Тенек-Бöкö кезер отурат,
Кÿлÿк келзе, кÿрежер,
Темир токпок тудунган
Темир-Бöкö баатыр отурат.
Jарын бойдо jапжары jок,
Кöргöн кöстöри кöрнöö оттый,
Кезим кайа кеберлÿ,
Кескен тöҥöш бÿдÿмдÿ отургулайт.
Jердиҥ-суудыҥ ээзи
Алтын тÿктÿ сары айу
Айлык jердеҥ кöс кöрöт,
Jылдык jердеҥ jыт сезет.
Куйругыны сÿÿретип,
Ак малына бöрÿ кирбеен,
Jыдазыны тудунып,
Эли-jонына jуу кирбеен.
Кара-jорго атту  
Кара-Бöкö баатырдыҥ
Орто кÿчи чыга берген,
Кары jажы jеде берген,
Койон чылап баш кажайган,
Кумдус чылап тиш саргарган.
Ондый да болзо, Кара-Бöкöгö
Озогы jиит öйинде
Аҥдап-суулап jÿретен тайкалары
Сагыжына кирди.
Кара-Бöкö баатыр
Аҥдап барарга сананып,
Кыштыҥ соогына тоҥбос,
Jайдыҥ изÿзине jыдыбас
Азык-тÿлÿк jазадып,
Арчымакка сукты.
Кара-jоргозын ээртейле,
Ай кара jаазын jÿктенди,
Канду кастак согоондорыҥ
Каптыргага сугуп алды.
Кара-jоргого атанып,
Кайыш камчы карызына jылдырат,
Чой ÿзеҥи чöйö тебет,
Эки тискин теҥ тудат,
Ээр кажына тайанат.
Кайа кöрÿп,
Алтын-Тана абакайыла
Эзендежип алып,
Оноҥ ары jортоло:
«Элим-jоным эзен болзын» – деп,
Колын кöдÿрип öдöт,
«Ак малым амыр турзын» – деп,
Камчызыла јаҥып барат.
Оноҥ ары
Ак тайканыҥ кырын кöстöп jелип ийди,
Агын сууныҥ бажын кöстöп jÿрÿп ийди.
Шуурганду тайка ажат,
Шуурмакту суулар кечет.
Jеезелеп бÿткен jес тайказын
Jети айланып аҥдады,
Эш-немеге туштабады.
Аҥ-кийиктиҥ турлуузы –
Арысканду ак тайказын
Алты айланып аҥдады,
Эш-немеге туштабады.
Темир тайка кырына чыгат,
Ары jанын кöрÿп турат,
Эш-неме кöрÿнбеди.
Кара-Бöкö баатыр
Кунугып, сананды:
«Ба-таа, мен карыырымда,
Ӱлÿÿм божогон болотон бо?1
Айла бу тайкаларымды
Кандый таҥма аҥдап салган ба?
Нениҥ учун кандый бир
Аҥ-куш учурабас болды?» – деп,
Алаҥ кайкап jортып jÿреле,
Бай теректиҥ тöзине
Оду салып, конды.
Уйуктайла, туруп,
Ары-бери кöрÿп отурза,
Эзин-экпин салкын келди,
Тамыр-тумур jааш jаады.
Анча-мынча болбоды,
Теҥериниҥ тÿбинеҥ
Кара мÿркÿт кайып келип,
Jанына отура тÿжет.
Кара-Бöкö кöргöжин,
Бойыныҥ ла мÿркÿди эмтир.
«Jе, не керек келдиҥ?
Тебееге бöрÿ кирди бе?
Тергееге jуу-чак келди бе?» – деп,
Кара мÿркÿттеҥ сураарда,
Кара мÿркÿт айдат:
«Jе слер чочыбагар,
Ондый ла неме болбоды.
Келген керегимди
Мен слерге айдайын, угаар – деди.
Слердиҥ Алтын-Тана абакайаар
Бир уул бала тапкан.
Слерди jанзын деп
Мени ийген» – деди.
Оны угала, Кара-Бöкö
Сÿÿнбес бойы сÿÿнди,
Каткырбас бойы каткырды.
«Jе, jакшы – дийт. –
Бийик кырга чыкса,
Тайак болгой – дийт, –
Тереҥ сууга кирзе,
Кайык болгой» – дийт.2
Карсылдада каткырат.
Кара jоргозын ээртеди,
Адына минеле, jанып ийди.
Тÿрген jанып jедип,
Ат чакыга тÿшти.
Алты кезер ат буулаган,
Jети кезер jеҥинеҥ туткан.
Каалгалу эжигин
Кайра ачала, кирди.
Алтын-Тана абакайыла
Оҥ колынаҥ эзендежет,
Оҥ jаактаҥ окшожот.
Jаҥы чыккан уулчагын
Кучактанып, окшоп турат.
Кара-Бöкö айдып турат:
«Jе, мениҥ jаҥыс уулым чыгарда,
Адын адаар той-jыргал эдер» – деди.
Буура болгон jалдуларды сойдылар,
Булут болгон казылуларды сойдылар.
Тайка кеберлÿ эт кайнаттылар,
Талайга тÿҥей аракы jуудылар.
Jуулган калык ортодоҥ
Бир карган эмеген чыгып,
Койнынаҥ бичик чыгарала,
Кычырып, мынайда айдат:
«Кара-Бöкö баатырдыҥ
Jаҥы чыккан jаҥыс уулы
Кыйылып öлöр тыны jок,
Кызарып агар каны jок,
Jер ÿстинде jетен каанды артыктаар,
Алтай ÿстинде алтан каанныҥ аказы болор.
Öрӧ Ӱч-Курбустанга чыккажын,
Не сурагын алатан
Салымду бÿткен,
Jер алдына Эрлик-бийге баргажын,
Не сурагын алатан –
Ондый ийделÿ бÿткен.
Ат-нерелÿ абызын-илбизин
Тöжи калтар атту
Кан-Капчыкай баатыр болтыр» – деп,
Карган эмеген куучындап отурат.
Той божоп,
Албаты таркаган соҥында
Кара-Бöкö баатыр
Амыр-энчÿ jуртап јатты.
Кан-Капчыкай уулчагы
Алты jашка jеткен тушта
Адазы ок-саадак эдип берген.
Кан-Капчыкай аҥдап барып,
Арал ортозына jÿрÿп,
Алты койон адала,экелген.
Ада-энези оны кайнадып,
Jип отурганча,
Эжик кийнинде тышкары
Эки кара тайгыл ийттер
Jыҥкылдада ÿрÿп чыктылар,
Эки кара мÿркÿди
Кайып учуп,
Коҥкылдажа эде бердилер.
Кызыл-jеерен ат минген
Бир кезер jедип келип,
Ат чакыга тÿшти.
Алты кезер адын буулады.
Jети кезер jеҥинеҥ тутты,
Каалгалу эжикти кайра ачып,
Колтуктап кийдирдилер.
Кирип ле келген тарый
От бажына базып келген бойы ла
Сабыралу сай бичикти столго салып,
Эзен-jакшы сурабай да,
Отура берди.
Ак кÿлер каҥзага
Таҥкы азала, тартып отурат.
Оны кöрöлö,
Кара-Бöкö баатыр
Столдогы бичикти барып кычырды.
Бичикти чийген улус:
Чодоҥ-чоокыр атту
Чотпо-Кӱреҥ баатыр ла
Паспа-чоокыр атту
Патпа-Кÿреҥ баатыр –
Эки карындаш эмтир.
Мынайып казырланып
Бичиген эмтир:
«Сен, Кара-Бöкö баатыр,
Амырынча биске бак.
Бакпазаҥ, сакып ал.
Бисле jуулажып, сениҥ
Сыраҥай кÿчиҥ чыдабас» – дептир.
Бичикти jетирзин деп,
Элчизин ийе бертирлер.
Сабыралу сай бичикти кычырала,
Кара-Бöкö баатыр
Ачынбас бойы ачынды,
Калjуурбас бойы калjуурды.
Кара болот ÿлдÿзин алала,
Элчиниҥ бажын кезе чапты,
Тамырынаҥ кан акты,
Ӧöчинеҥ jини акты.
Тайга эдегине апарып,
Корумдап салдылар.
Адын база öлтÿрип салдылар.
Ол бойынча,
Анча-мынча jатканда,
Бир кÿнде Кан-Капчыкай
Койондоп барала,
Ӱч койон маҥтап чыгарда,
Ӱч койонды jаҥыс окло катай аткан.
Оныҥ кийнинеҥ бир уулчак
Чыгала, мынайып айдат:
«Ӱч койонды сÿрÿжип,
Мен адайын деп тургам.
Сен ондый коркушту
Адучы-солоон болорыҥда,
Ӱч койонды катай адарыҥда,
Адаҥды jуулаарга тергенген
Чодоҥ-чоокыр атту
Чотпо-Кÿреҥ баатырла,
Паспа-чоокыр атту
Патпа-Кÿреҥ баатырла
Не барып адышпай jадыҥ?» – деди.
Оны угала, Кан-Капчыкай
Ол ÿч койонды албай,
Айлына кöндÿре jанып ийди.
Jанып келеле,
Ада-энезинеҥ сурады:
«Бисти öштÿ jуулап келеткени
Чын ба, тöгÿн бе?» – деди.
Адазы мынайып айтты:
«Ондый неме мен билбезим» – деди.
Кан-Капчыкай тышкары чыкты.
Кÿрентикте, кöрзö,
Сабыралу сай бичик jадыры.
Оны алала, кычыргажын,
Чындап та,
Чодоҥ-чоокыр атту
Чотпо-Кÿреҥ баатыр ла
Паспа-чоокыр атту
Патпа-Кÿреҥ баатыр
Jуулажарга турганы чын болтыр.
Ол бичикти чачып ийеле,
Эжикти ачып киреле,
Адазынаҥ сурады:
«Мен мингедий ат
Слерде бар ба?» – деди.
Кара-Бöкö адазы айдат:
«Онызын, байла,
Мал башкарган Мартын-Бöкö билер»
Оноҥ барып сура» – деди.
Кан-Калчыкай барып,
Мартын-Бöкöдöҥ сурады:
«Слерде мен мингедий
Ат бар ба?» – деди.
Мартын-Бöкö айдат:
«Кара тайканыҥ кырында
Тöжи калтар кулунду
Кӧк боро бее jÿрет,
Ол кулун сеге
Ат болорго jараар» – деди.
Кан-Капчыкай jана келип,
Кайыш армакчы алды.
Кара тайка кырына чыгып, кöргöжин,
Чындап та,
Бир бее кулунду турат.
Ол кулунныҥ тöжи калтар эмтир.
Бее ары болуп маҥтады.
Кан-Капчыкай чалмадаарда,
Кулунныҥ мойнына
Армакчызы кирди.
Кулун ойлодып, баланы сÿÿретеп,
Кара тайканы тöмöн маҥтаган.
Куба чöлди кечире сÿÿретеп,
Кара талайдыҥ jаказына тура тÿжет,
«Мени не кижи туткан?» – деп сурады.
«Мен Кан-Капчыкай эдим.
Сени бойыма ат эдип
Минейин деп туттым» – деди.
Оны угала, кулун айдат:
«Ондый болзо,
Байадаҥ айтсаҥ кайдар!
Арай ла болзо, колыҥды
Ӱзе тартып, маҥтаар эдим» – деди.
Оны угала,
Кан-Капчыкай айдат:
«Ондый болбой кайтсын!
База ла эмеш маҥтаган болзоҥ,
Мойныҥды ÿзе тартар эдим» – дийт.
Кан-Капчыкай кулунды jединип,
Айлына jанып келди.
Адазыныҥ чакызына
Буулап салала, кöргöжин,
Мында алтын-мöҥÿнле
Чÿмдеп койгон ÿйген jадыры,
Алала, кулунныҥ бажына сугат.
Кöбöҥ jалаҥ токум jадыры,
Алган бойынча,
Кулунныҥ арказына салат.
Кеелеген кеjим jадыры,
Алала, ÿстине салат.
Кÿлер арташ ээрин ээртейт,
Ӱргÿлјиге ÿзÿлбес
Ӱч куйушкан сугат,
Элен чакка чирибес
Тогус колоҥ толгоп тартат.
Эмди Кан-Капчыкай
Ары-бери телчип базып турат.
Адазы айылдаҥ чыгып,
Jÿзÿн кийим, jепсел экелип,
Алтын камзал тон кийдирет,
Тогус кат темир ылтаҥду
Сопок кийдирет,
Алыптарла кÿрешкедий
Алтын курдак курчады,
Кÿлÿктерле тартышкадый
Кÿмÿш курдак курчады,
Кара кумдус терезинеҥ
Кара бöрÿк кийдирди.
Алмас болот ÿлдÿ берет,
Ай каракчы саадак берет.
Канду кастак согоондорды
Каптыргага сугуп турат.
Кан-Капчыкай эмди
Ары болуп базарда,
Ай кулагы кöрÿнет,
Бери бурылып базарда,
Кÿн кулактанып кызарат.
Кан-Капчыкай адына
Чой ÿзеҥи чöйö тееп,
Ээр кажынаҥ тудунып, минип ийет.
Эки тискин теҥ тудат,
Казра тиштÿ кайыш камчы
Кары бойго jылдырат.
Кулунакты согуп ийерде,
Аткан октый октолды,
Турган jери бар болды,
Барган jери jок болды.
Теҥериниҥ jылдызын
Аралап туйлаган,
Jердиҥ тöҥöзöгин
Тоолой туйлаган.
Кан-Капчыкай уулчактыҥ
Ал сагыжы чыгып,
Арай ла jыгылбай jÿрет.
Анча-мынча болгондо,
Ады тура тÿжÿп, токтоды.
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат айдат:
«Jе, мен анаҥ артык туйлаан болзом,
Сен «jыгылар эдиҥ» – дийт.
Кан-Капчыкай айдат:
«База ла эмеш туйлаан болзоҥ,
Мен сениҥ оозыҥды
Jыра тартып ийер эдим» – дийт.
Эмди адазына келип,
Ат чакыга тÿжет.
Алты кезер
Адын алып, буулады,
Jети кезер јеҥинеҥ тутты.
Каалгалу эжикти кайра ачып, кирип барды.
Эм адазыла эрмектежет.
«Је, адам, – деди, –
Слер меге не айтпай jадыгар?
Чодоҥ-чоокыр атту
Чотпо-Кÿреҥ баатыр ла
Паспа-чоокыр атту
Патпа-Кӱреҥ баатыр –
Эки карындаш
Биске элчи ийген.
Олор бисти баксын деген,
Бакпаза, jуулаарыс деген.
Оны не jажырып jадаар, адам?» – деди.
Кара-Бöкö адазы айдат:
«Ээ, калак, балам, – дийт, –
Сениҥ кемиҥ jетпеген,
Кемирчегиҥ катпаган.
Кандый да болзо, jуулап келзе,
Мен бойым jуулажарым.
Meгe болужар баатырлар:
Темир токпок тудунган
Темир-Бöкö кезерим бар,
Темир тайак тайанган
Тенек-Бöкö баатырым бар.
Оноҥ башка
Алтын тÿктÿ сары айу баатырым бар,
Jердиҥ-сууныҥ ээзи болор,
Олорго мен иженип jадым.
Эҥ учында,
Олор чыдабагадый болзо,
Байла, сеге иженип турум, балам» – деди.
Оны угала,
Кан-Капчыкай уулы айдат:
«Jок, ада,
Ондый эмес – деди. –
Слер jастыра шÿÿп jадыгар.
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Экÿ биске келгежин,
Олордыҥ мöрöй болор – деди. –
Бистиҥ эл-jон, ак малыс
Бастыра кырылар – деди. –
Слер олордыҥ чийген бичигин
кычырганаар.
Ондо не деп айдылган?
«Jер-Булуҥныҥ jетен каанды
Jуулап бактырганыс,
Тöрбöлöҥниҥ тöртöн каанды
Jуулап бактырганыс,
Ортолоҥныҥ одус каанды
Jуулап бактырганыс.
Оноҥ башка
Ак-боро атту Ак-Бöкöни,
Бакпаста,
Таш тÿрмее сугала,
Кыйнап jадыбыс
Jети Jеек кезерди,
Бакпаста,
Таш тÿрмее кынjылап сукканыс.
Ӱйези jок
Ӱч Шулмусты,
Бакпай турарда,
Албан-кÿчле тÿрмелеп салдыбыс».
Онойдо чийгенин
Кандый деп бодоп туругар?
Онызы чын болзо,
Бистиҥ кÿчибис чыдабазы
Jарт кöрÿнип jады.
Онойткожын, мен барып,
Олордыҥ айалгазы кандый –
Кайып кöрÿп келейин.
Мен олорго танытпай,
Кубулып jÿрерим, адам» – деди.
Кара-Бöкö адазы айдат:
«Ээ, балам,
Кемиҥ сениҥ jетпеген,
Кемирчегиҥ катпаган.
Сен олордыҥ колына кирип,
Ӧлбööн бойыҥ öлöриҥ» – дийт.
Айдарда Кан-Капчыкай ачынат:
«Ээ, адам – дийт, –
Аттыҥ сööги
Алтай талдап jадар ба?
Эрдиҥ сööги
Jер талдап калар ба?
Ат öлбöскö алтын эмес,
Эр öлбöскö эрjине эмес.
Jакшы аттыҥ сööги
Чан jеринде jадатан,
Jакшы эрдиҥ сööги
Каан эжигинде калатан» – деди:
Онойдо айдала,
Ада-энезиле кол тудужып,
Эзендежип, окшоныжып,
Адына минип, сала берди.
Айдыҥ-кÿнниҥ тÿштÿги jаар
Ууланып барып jадат.
Шуурганду тайкалар ажып турат,
Шуурмакту талайлар кечип чыгат.
Jаан талай кечкенде,
Jардына чыгара чайбалат,
Jаан тайка ашканда,
Сай корумы кöчкöлöйт.
Анча-мынча барганда,
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ады
Силкинип ийип,
Таакылу jабаа болуп алды,
Кан-Капчыкай силкинип,
Тастаракай болуп кубулды.
Оноҥ ары браадып,
Тастаракай кöргöжин,
Jердиҥ тозыны чöйилип,
Теҥерее jетире чыгат,
Теҥериниҥ булуды
Jер ÿстин бÿркейт.
Ай-кÿн кулактанат,
Jер-алтай селеҥдейт.
Jууктап келип кöргöжин,
Алдында баштап браатканы –
Алтын тонду каандар эмтир.
Кийнинде кыймыраганы –
Учы-бажы кöрÿнбес калыгы эмтир.
Оны кöрöлö, тастаракай
Чапканча, каандарга jедип барат.
Сурап туру:
«Кандый улус эдигер?
Кайдаар ууланып барып jадыгар?
Ады-jолыгар не эди?» – деп.
Ол каандар айдыжат:
«Jе бис
Ортолоҥныҥ одус кааны эдибис.
Чотпо-Кÿреҥле, Патпа-Кÿреҥле
Одус jылга чыгара jуулажала,
Кÿчибис jетпей, бакканыс.
Эмди олорго калан тöлöп
Барып jаткан улус эдибис – дешти. –
Сен кандый тастаракай эдиҥ?
Кайдаар барып jадыҥ?» – деп сураарда,
Тастаракай тöгÿндеди:
«Ээ, мен Kapa-jopгo атту
Кара-Бöкö кезердиҥ
Тазы эдим.
Бир айгыр мал jылыйган,
Оны сурулап, бедреп jÿргеним» – деди.
Оноҥ тастаракай айтты:
«Слер, одус каан,
Эки каанга чыдабаган,
Уйалбас каандар эмтиригер» – деп,
Электеп айдарда,
Ол одус каан ачынала,
Тасты согорго сÿрÿштилер.
Тастаракай качып чабарда,
Одус каанныҥ аттары
Jедишпей калдылар.
Одус каан айдыжат:
«Ба-таазын, ол тастыҥ ады
Коркушту jÿгÿрÿк мал эмтир.
Байла, тегиндÿ тас эмес» – деп,
Кайкашкылап баргылайт.
Оноҥ ары тастаракай
Там тыҥыда чаап отурат.
База ла катап
Теҥериниҥ кара булуды
Jер-алтайды бÿркеп турат,
Jердиҥ ÿсти куу салкын куйулат.
Jердиҥ тозыны
Теҥери jаар чöйилет,
Ай-кÿн кулактанып турат.
Тастаракай кöрÿп турза,
Ат тыныжы
Куу туман кеберлÿ,
Алып jÿзи
Кызыл öрттий кöрÿнди.
Алын jанын баштаган
Алтын тонду каандар
Jергележип баргылайт,
Олордыҥ кийнинеҥ
Кыймыраган улус –
Учы-бажы кöрÿнбейт.
Тастаракай jедип барала, сурады:
«Эзен-jакшы ба?
Ады-jолыгар кем эди?
Кайдаар барып jадыгар?» – деди.
«Ээ, бис –
Тöрбöлöҥниҥ тöртöн кааны –
Биригип алып,
Чотпо-Кÿреҥле, Патпа-Кÿреҥле
Тöртöн jылга jуулашканыс,
Олорго срай кÿчис jетпей салала,
Арга jокто бакканыс.
Эмди олорго
Калан тöлöп барып jадыс» – дешти
Оны угала тастаракай
Каткырып, электеп айдат:
«Слер – тöртöн каан,
Олор – эки каан.
Олорго, уйалбай,
Канайып бакканаар?» – деди.
Тöртöн каан ачынала:
«Бу ийтти öлтÿрер» – дежип,
Тударга сÿрÿшкиледи.
Сÿрÿжип jедижип болбогондо,
Кайкаштылар:
«Бу тастаракай эмес,
Кубулып jÿрген неме болор,
Оноҥ башка ондый тас
Кайдаҥ болор эди?» – деп,
Кийнинеҥ тÿкÿрип брааттылар.
Тастаракай дезе
Оноҥ ары jелип отурат.
Коолодо кожоҥдоп ийерде,
Кобыларга чечектер jайылат,
Сыылада кожоҥдоордо,
Сыгын-мыйгак ээчип тыҥдайт.
Ӱделикке амыр jок,
Тÿн киргежин, токунал jок,
Тÿндÿ-тÿштÿ барып jадат.
Анча-мынча баргажын,
Куу тибискек салкын келди,
Куу тозын чöйилип,
Теҥерее чыкты,
Теҥериниҥ кара булуды
Тайкаларды бÿркеп ийди,
Ай-кÿн карыга берди,
Jер-алтай селеҥдеди.
Тастаракай кöргöжин,
Ат тыныжы
Куу туман кеберлÿ,
Алып jÿзи
Кызыл öрт кеберлÿ кöрÿнет.
Алдынаҥ баштаган
Jетен каан браадат,
Кийнинеҥ браатканы –
Кара кыймырт албаты,
Учы-кыйу кöрÿнбейт.
Оны кöргöн тастаракай чаап келип:
«Эзен-jакшы ба, каандарым» – деди,
Бöркин алып эзендежет.
Jетен каан удура эзендежип, айдат:
«Ээ калагым,
Сен, кööркий, танытпаска
Тастаракай болуп кубулып алганыҥды,
Чотпо-Кÿреҥди ле Патна-Кÿреҥди
Jуулап базар,
Абакайларына аракы астырар,
Эрлерине одын кестирер деп,
Брааткан амадуҥды
Бис билип ийдибис.
Ээ, калак,
Сенеҥ болгой, бис,
Jер-Булуҥныҥ jетен кааны,
Jетен јыл jуулажып, чыдабай,
Баккан эдибис.
Чотпо-Кÿреҥ, Патпа-Кÿреҥ
Кыйылып öлöр тыны jок,
Кызарып агар каны jок,
Jер алдында Эрликле тудуш.
Амырынча jанала,
Бакпайынча болбозыҥ» – деп,
Jетен каан ÿредет.
Кан-Капчыкай айдат:
«Jе ондый да болзо, барадым.
Ат öлбöскö алтын ба?
Эр öлбöскö эрjине бе?
Бактырып, кул болгончо,
Öлÿп те калзам, кайдар ол» – дийт.
Онойдо айдала,
Ары болуп jеле берди,
Куу тозын бурлап jада калды.
Jетен каан каткырыжат:
«Ээ калак,
Ийт jибес ажына умзанат,
Сагыжы jаан неме эмтир.
Каны чачыларын билбей,
Маҥдайы jок таҥма
Барып jатканын!» – дештилер.
Тастаракай оноҥ ары
Там тыҥыда маҥтаткан.
Барып jатса,
Бир кижи удура келди.
Ак-боро атту,
Ак сагалду.
Карааҥ эмтир.
Эзен-амыр суражып,
Тастаракай айтты:
«Ады-jолыгар кем болор?
Кайдаар барып jадаар, öрöкöн?» – деди.
«Мениҥ адым Аксаал болор.
Малдыҥ jааны эдим.
Чодоҥ-чоокыр атту
Чотпо-Кÿреҥле
Паспа-чоокыр атту
Патпа-Кÿреҥ
Каандарымныҥ малын
Jетен jылга кабырганым – деди. –
Сен кандый тастаракай эдиҥ?
Кайдаар барып jадыҥ?» – деп сурады.
Тастаракай айдат:
«Jе мен мал кабырып,
Бир айгыр мал jылыйткам,
Аны бедреп, таппай jадым» – деп
тöгÿндеди.
Оноҥ айтты:
«Jе, Аксаал öрöкöн,
Мен аштап jÿрÿм,
Meгe азыкка кой бер» – деп сурады.
Оны угала, Аксаал айдат:
«Ээ калак,
Берзе, берер эдим,
Jе каандарым кату,
Бийлерим бийик,
Олор мениҥ бажым кезер» – деди.
Тастаракай айдат:
«Слер айтсаар,
Бир койды бöрÿ jиген деп,
Эмезе саска тÿшкен дезеер,
Слерди олор канайтпас та».
Аксаал чугулданды:
«Аксаал мында
Аскын-тоскындарга
Азык jазап туру ба?» – дейле,
Ары болуп jелип ийди.
Тастаракай ачынала,
Аксаалдыҥ бажын кезе чабат,
Адыныҥ белин кезе чабат,
Кöлгö чачып ийет.
Эмди тастаракай силкинди,
Аксаал болуп кубулып алды.
Ады база силкинди,
Ак-боро ат болды.
Эм Аксаал болуп,
Малчыларды башкарып jÿрет.
Бир кÿн Аксаал
Кара тайка кырына чыгала,
Ары келтейин кöрди.
Агар-акпас кара талайдыҥ ол jанында
Эки тÿҥей
Алтын байзыҥ-öргöö
Айга-кÿнге jалтыраган,
Мызылдаган турат.
Кара талайды кечире
Темир кÿр туру.
Талайдыҥ ол jанында
Албатыныҥ jуулганы –
Кара кыймырт эмтир.
Ортолоҥныҥ одус кааны,
Тöрбöлöҥниҥ тöртöн кааны,
Jер-Булуҥныҥ jетен кааны
Ондо эмди jуулып,
Алман-калан тöлöп турган эмтир.
Алтын-мöҥÿнле,
Кара кишле,
Камду-тÿлкÿле
Алман-калан тöлöп,
Jÿс тöртöн каан
Jыргап-тойлоп отурат.
Оны кöрöлö, Аксаал
Ойто jанып келди.
Малчыларын jууп алып,
Jети кÿнге той-jыргал jарлады.
Тогус кызыр бее,
Ого ÿзеери тогус чарды сойоло,
Эдин кайнадып,
Аракыны казанга уруп,
Jети кÿн jыргадылар.
Малчылар сÿÿнижип турдылар.
Аксаал уйуктаачы болуп jадарда,
Малчы улус айдышты:
«Аксаал öбööн оҥдолгон – дежет. –
Эскиде той эдердеҥ болгой,
Бöрÿ jиген секти де бербес,
Бойы jийтен эмес беди?
Эмди Аксаал канча малын айдап апарып,
Каандарына кöргÿзеечи эди.
Jылдаҥ кандый кÿчтÿ чыкканын,
Jаш кулундары, бозулары, кураандары
Кандый болгонын кöргÿзерге –
Ончозын айдап апаратан болгон эди.
Онызын канайып ундыган?» – дежет.
Ол куучынды Аксаал угала,
«Уйкудаҥ» туруп алала,
Адын ээртеп, минди,
Канча малды айдап,
Чотпо-Кÿреҥ, Патпа-Кÿреҥ
Јуртын кöстöп,
Jÿрÿп ийди.
Jаан сууга салган
Темир кÿр туру.
Ол jанында эки öргöö
Jалтырап, мызылдап кöрÿнет.
Аксаал малын, уйын, койын
Кÿр кечире айдады.
Jе канайып та айдаза,
Срай кечпей турат.
Айдарда, Аксаал ачынала,
Бир айгыр малды
Кабра тудуп ууштайла,
Сууны кечире чачкан болуп, куулгазын этти,
Оноҥ бир кажаан уйды
Кабра ууштайла,
Сууны кечире чачкан эдип, куулгазын этти.
Учында бир котон койды
Кабра тудала, кечире чачты.
Чотпо-Кÿреҥниҥ абакайы
Jеҥилденип отурала, оны кöрÿп,
Коркыган бойынча,
Ышкырын тудунганча
Öргöö кире jÿгÿрип,
Айдынып албай, айдып турат:
«Калак-кокый, бу Аксаал
Бистиҥ малды, уйды, койды
Уштап алып,
Суу кечире чачты.
Ончозын кырды ошкош.
Чыгып кöрзööр мыны».
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Чыгып кöргöжин,
Малы, уйы, койы –
Ончо тирÿ келгилеп jады.
Аксаал чеденге сугуп салды.
Чотпо-Кÿреҥ öргöö кирип, айдат:
«Сен, абакай, не тöгÿндедиҥ?
Аксаал сууны кечире
Малды чачарда,
Ончо кырылды деп
Айтпай кайттыҥ?
Сен тöгÿн сöс айдарга
Качан ÿренгеҥ?» – деп,
Маҥдайын jара согот.
Абакай, каны чорлоп агып,
Каруун айдат:
«Бÿгÿн мениҥ каным аккайла,
Эртен сениҥ каныҥ чачылар болбой.
Мениҥ кöргöним тöгÿн эмес.
Кей-кебизин кÿчтÿ баатыр
Кубулып алып,
Келген болбозын» – деди.
Каалгалу эжик калт эдет,
Аксаал öбööн киреле,
От айакка чöгöдöп отурат,
Каандарыла ззендежет.
Чотпо-Кÿреҥ кизирт этти:
«Аксаалга чеген ураар» – деп.
Чотпо-Кÿренг ичетен чарага
Толтыра чеген урала,
Эки кижи тудуп экелди.
«Айак» деп айттылар.
Аксаал öбöгöн чегенди
Бир тынып ичип ийди,
Айакты öрö таштады,
Айак ойто келип,
Јерге алча тÿшти.
Аксаал бойында сананды:
«Аксаалдыҥ мöрöй болбой кайсын» –деди.3
Патпа-Кÿреҥ айдат:
«Аксаалаар тойбоон болбой,
Айакты не чачат?
База чеген ураар» – деди.
Патпа-Кÿреҥ ичетен
Jаан чара айакка
Эки аркыт чеген уруп,
Тӧрт кижи тудуп экелет.
«Айак» деп бергилейт.
Аксаал öбöгöн чара айакты
Бир тынып ичип ийеле,
База ла айакты öрö таштады.
Айак jерге алча тÿшти.
«Мениҥ мöрöй болотон туру» – деп,
Аксаал бойында сананды.
Чотпо-Кÿреҥ сурады:
«Сен, Аксаал, анда
Канча мал, уй сойып,
Малчыларла кожо не тойлодыҥ?
Сен кемнеҥ суракту
Онойдо кылындыҥ?
Айт, угайын» – деп кизиреди.
Аксаал öбöгöн айдат:
«Мен сеге jетен jылга
Мал öскÿрдим.
Jе сен мени
Канча тойыҥа кычырдыҥ?
Бир де катай кычырбагаҥ.
Оныҥ учун тойлоп койдым.
Мениҥ jажым сенеҥ jаан,
Мен сенеҥ не сурайын?
Слер тойлоор тушта
Малды менеҥ сурабай,
Не сойгоноор?» –
Онойдо каруун айдат.
Чотпо-Кÿреҥ кизиреди:
«Jе, Аксаал,
Сен ондый той эткеҥ учун
Мен сениҥ бажыҥды
Кезетен турум» – деди.
Оны угала, Аксаал öбöгöн
Отурган jерине jоголо берди.
Чотпо-Кÿреҥниҥ абакайы айдат:
«Jе мен оныҥ Аксаал эмезин
Качан ок сескен эдим.
Мениҥ бажым jара сокконныҥ,
Мениҥ каным агыскаҥ.
Ол Аксаал болуп кубулып алган
Кара-Бöкöниҥ уулы,
Абызын-илбизин
Тöжи калтар атту
Кан-Капчыкай болор.
Оны мен уккам:
Кыйылып öлöр тыны jок деп,
Кызарып агар каны jок деп.
Ӱч-Курбустаннаҥ не сурагын
Алар учурлу дешкен,
Jер алдында Эрлик-бийдеҥ
Не сураза,
Алар эрчимдÿ бÿткен
Кÿлÿк-баатыр дешкен.
Бистиҥ тебееде малысты айдаар туру,
Тергеелÿ jуртысты оодор туру.
Оны бого тудала,
Öлтÿрген болзоор,
Jакшы болор эди» – дийт.
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Баатырлар каткырыжат:
«Ээ калак,
Ӱй кижи ыралу эмей.
Нени сен айдазыҥ?
Кан-Капчыкай баатыр ба?
Оноҥ болгой, бис
Кандый jаан кÿлÿктерди
Jеҥип бактырганыс!»
Кара чымын болуп кубулып,
Кан-Капчыкай учуп браатса,
Таш тÿрме туру.
Кара чымын учуп кирди.
Кöрзö,
Ак-Бöкöни ады-бойыла
Темир кынjыла кынjылап,
Срай кыйнап турган эмтир,
Ӧлöргö jеде бертир.
Кан-Капчыкай айтты:
«Jе, Ак-Бöкö,
Мен сени божодойын,
Ол тужында меге
Наjы-нöкöр болорыҥ ба?
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥди
Jуулаарга болужарыҥ ба?» – деди.
«Болушпай база – деди.
Мен jанала, амырап алзам,
Сеге келип болужарым» – деп,
Сöзин берди.
Ак-Бöкöни божодып,
Таш тÿрмедеҥ чыгарды.
Кан-Капчыкай
База бир эжик ачып кирди.
Кöргöжин,
Ондо jети Jеек баатыр
Ады-бойлорыла
Темир кынjыла кынjыладып,
Коркушту кыйналган эмтир,
Ӧлöргö jеде бертирлер.
Кан-Капчыкай айдат:
«Jе, Jети Jеек баатырлар,
Мен слерди божодойын,
Слер меге нöкöр болуп,
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥди
Jуулаарга болужарыгар ба?» – деди.
«Бу кыйыннаҥ айрызаҥ,
Бис ceгe öлгöнчö болужарыс – деп,
Сöзин бергиледи. –
Jана баспас
Нöкöр-наjы болорыс» – дешти.
Кан-Капчыкай Jети Jеекти,
Темир кынjызын кезип,
Тÿрмедеҥ чыгарды.
Олор jанала, амырап алала,
Ойто келеечи болдылар.
Кан-Капчыкай эмди
Оноҥ башка эжик ачып кирди.
Кöргöжин,
Ӱч Шулмус баатырларды
Кижендеп салган эмтир.
Кан-Капчыкай база ла айдат:
«Jе, мен слерди божодойын,
Слер меге нöкöр болуп,
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥди
Кожо jуулалдар» – деди.
Оны угала,
Ӱч Шулмус айдыжат:
«Бис сеге öлгöнчö нöкöр болорыс,
Наjы болорыс» – деп,
Сöзин бердилер.
Кан-Капчыкай олорды божотты.
«Jанала, амырайла, ойто келип,
Сеге болужарыс» – деп бардылар.
Эмди Кан-Капчыкай
Таш тÿрмедеҥ чыгып,
Кара чымын болуп,
Ады-бойыла баргажын,
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Кан-Капчыкайдыҥ jуртын чачарга
Атанала, jÿрÿп отуры.
Тебеедеги малын айдаарга,
Тергеелÿ jуртын чачарга барадылар.
Кара чымын болуп кубулган
Кан-Капчыкай алдына jеделе,
Бÿткÿл бойы бололо,
Олорды сакып турат.
Эки кезер ээчижип jедип келди.
Кан-Капчыкайды кöрöлö,
Олор кыйгырдылар.
«Ээ, сен бого јетире
Куулгас болуп кылынып jÿргеҥ,
Эм макалу туштадыҥ ба?
Кызыл каныҥ чачарыс,
Кызыл тыныҥ кыйарыс,
Кырман эдиҥ кезилер,
Куу сööгиҥ кугарар» – дежет.
Чотпо-Кÿреҥ ле
Патпа-Кÿреҥ Чаап келип,
Кылышпыла чаптылар,
Кан-Капчыкайдыҥ
Баскан буды сылт этпеди,
Кöргöн кöзи тип этпеди.
Ат ÿстинеҥ калып келип,
Саадакла аттылар,
База неме болбоды.
Онойдордо эки баатыр.
Экÿ öмöлöжип,
Кеми jетпеен jаш балала
Тудужып, кÿреже бердилер.
Анча-мынча тудужып,
Jаш баланы öмöлöп
Jаба бастылар.
«Тыныҥ сениҥ кайда –
Ылтам айт!
Ол эмезе сени бис
Кертип, туурап ийерис – дежет. –
Бистиҥ колдоҥ чыгып,
Кайдаар да барбазыҥ» – деп,
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Ай кÿлер каҥзаларына
Таҥкы азып тартала,
Когын Кан-Капчыкайдыҥ
Маҥдайына кагып отургулайт.
Кан-Капчыкай кöрÿп jатса,
Эки боро койон
Аралдаҥ маҥтап чыкты,
Кийнинеҥ тöжи калтар ат
Сÿрÿжип клеедири.
Кан-Капчыкай айдат:
«Jе, мен тынымды
Слерге берейин,
Мени божодоор» – деди.
Айдарда
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Ӧрö турдылар.
Кан-Капчыкай база турат.
Эки койон jедип келерде,
Кан-Капчыкай кабыра тудала,
Jаан карманга сугуп,
Мойындарын толгоп ийди.
(Ол эки койонныҥ ичине
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥ
Бойлорыныҥ тындарын –
Эки кара jыланды –
Сукканын билеле,
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат
Койондорды бедреп табала,
Сÿрÿп экелгени ол болгон эмтир.
Эмди эки кезердиҥ
Эки кöстöҥ jаш тöгÿлди.
Коркыган бойынча,
Олор тыркырап,
Бажырдылар, jалындылар:
«Jе, Кан-Капчыкай,
Бистиҥ тыныс
Сениҥ колыҥда эмтир,
Бисти öлтÿрбе,
Бис сеге мал кабыралы,
Одын кезели,
Эки абакайыс
Уй саап, чеген эдип, аракы ассын,
Аш-курсак этсин» – деп.
Оны угала,
Кан-Капчыкай айдат:
«Ондый болзо, эмди слер
Тергеелÿ jурт башкарбас,
Тебеелÿ мал билбес болорыгар.
Слерде эмди Каан ат jок болор,
Кан-Капчыкайдыҥ кулы болороор» – деп,
Маҥдайларына печет салды.
Эмди Кан-Капчыкай сӱӱнет,
Кыйгырып, мактанат:
«Jе, чодоҥ-чоокыр атту
Чотпо-Кÿреҥ баатыр ла Паспа-чоокыр атту
Патпа-Куреҥ баатыр
Коркушту jуучыл баатырлар дежетен.
Олор jердиҥ ÿстин jеектеп jиген,
Jетен каанды jуулап алган,
Алтай ÿстин арлап jиген,
Алтан каанды jуулап бактырган.
Кыйылып öлöр тыны jок,
Кызарып агар каны jок, öрö
Ӱч-Курбустанды тообос,
Jер алдында
Эрликле колбулу дешкен.
Эмди меге чыдабай,
Маҥдайына печет бастырбай кайтты» – деп,
Jер-телекейге кыйгырып,
Каткырып, мактанат.
Оны угала, абызын-илбизйн
Тöжи калтар ат
Шыркырада киштеди,
Базып келип, айдат:
«Ээ калак,
Неге мактаназыҥ?
Сен бойыҥ маҥдайыҥа
Каҥзаныҥ когын кактырып,
Маҥдайыҥ изиген эди.
Аны канайып ундыдыҥ?
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат jок болзо,
Кайткай эдиҥ?
Каныҥ чачылар эди,
Сööгиҥ куугарар эди.
Оны бодонып jадыҥ ба?
Озогы jаан улус айдатан:
«Кезем сöслö мактанба,
Кемзинери кийнинде» – деп.
Оны ундыбас керек» – деди.
Оноҥ ары ады айдат:
«Jе эмди бисти
Чотпо-Кӱреҥниҥ ле Патпа-Кÿреҥниҥ
Таайызы – Кынару –
Коркушту кÿчтÿ кезер
Jолдо сакып отуры.
Ол орто
Кабырга сööгиҥ кайыжар болор,
Кара кÿчиҥ чыгар болор.
Нени сананып, шÿÿп алдыҥ?» – деди.
Кан-Капчыкай айдат:
«Jе, эрjине адым,
Адар ок менде туру,
Айдар сÿме сенде туру.
Ӧлзö, кожо öлгöйис,
Ӧссö, кожо öскöйис.
Öлтÿрзе, öлтÿргейле.
Эр öлбöскö эрjине эмес,
Ат öлбöскö алтын эмес» – деп,
Адына минеле,
Куба jалаҥ чöлгö jелип ийди.
Кайыш камчы тырс этти,
Ады таспа чылап чöйилди,
Куу тозын буркурады.
Анча-мынча барып jатса,
Бай терекке адын буулаган,
Кынару баатыр отуры.
Бир сыгынды адала,
Эки тишке тиштеп салган,
Быжырып отуры.
Кан-Капчыкай једип келерде,
Кынару туруп келип,
Адын алып, буулады.
Бойы кол берип, эзендежет.
«Чотпо-Кÿреҥ, Патпа-Кÿреҥ таайызы
Кынару мен эдим – дийт. –
Эки jееним учун
Адаанга кем jÿрбес,
Айбызын кем укпас? – деди. –
Улуста jаман болгой,
Ашта нениҥ jаманы болзын?» – деп,
Бир тиш аҥныҥ эдин
Кан-Капчыкайга берди.
Экÿ ажанып отурат.
Оныҥ кийнинде
Кынару айдат:
«Jе бистиҥ ачаптар
Слерге элчи ийип,
Барып тийген эмтир.
Jалаҥда jыланныҥ куйругына
Баскан ийттер эмтир.
Ондый да болзо,
Бис тартыжар турубыс.
Бир эмеш соот болор.
Кайыш чылап чöйижерис,
Кажык чылап согужарыс.
Мен сенеҥ
Срай да коркыбай jадым,
Кан-Капчыкай.
Jаҥыс сениҥ адыҥ
Коркушту дежет.
Абызын-илбизин,
Кей-кебизин
Ат деп угала,
Jÿрегим эмеш чочыган эди.
Jе сен мени öлтÿрзеҥ де,
Сени базар улус бар ок,
Ол орто öлбöй барбазыҥ – деди. –
Jе бис эку эмди
Jер ÿстине тудушсабыс,
Ончо албатыны тепсеп салар турус.
Айдарда кайдар дегежин,
Мындый болзын:
Озодо jаан баатырлар кÿрежетен
Теҥериниҥ ÿстинде
Темир идирген бар.
Бис ого чыгып,
Кÿрежетен турубыс» – деди.
Кан-Капчыкай айдат:
«Jе андый да болзо,
Мее кем јок» – деди.
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат бышкырды,
Кара чымын болуп кубулала, уча берди.
Кан-Капчыкай силкинди,
База кара чымын болуп, уча берди.
Теҥериниҥ ÿстине учуп чыгала,
Темир идиргенге барза,
Кынару баатыр озо jеткен,
Ондо турат.
Jе, экÿ кÿрежип баштадылар.
Jаказынаҥ тудуштылар,
Jардынаҥ тартыштылар,
Мекелÿ теге салгылады,
Мерген тудуп кöдÿрижет.
Ага-бого согужып,
Албан-кӱчле тартыжат.
Jедип тутса, теҥ тудат,
Jер тайанза, теҥ тайанат.
Анча-мынча болбоды,
Темир идирген кызып келди.
Кан-Капчыкай изÿге чыдабай,
Уйадап турарда,
Кынару дезе там ла тыҥып,
Ӧрö кöдÿрип, согот.
Айдарда Кан-Капчыкай
Ачу-корон кыйгырды:
«Jеезелÿ jети сÿÿрим,
Арысканду ак тайкам,
Алтын бÿрлÿ бай теректиҥ тöзинде
Аржан суум,
Алтын тÿктÿ сары айум,
Meгe болуш эдигер!» – деди.
Анч a - мынча болбоды,
Куу туман jайылды,
Кара булут кайнады,
От салкын ойноп келет,
Куйун салкын куйулып келет.
Ай - кÿн кöрÿнбес
Ай каракчы тÿжет,
Ак кар jаады,
Темир идирген соой берди.
Эмди Кан-Капчыкай
Озодоҥ он артык,
Эртедеҥ эки артык
Тыҥып келди.
Кынаруны öрö кöдÿрип,
Идиргенге салала,
Кабыргазын кайра базат,
Омуртказын омура тудат.
Кынаруны айра минип,
Кара болот кылыжыла кезет.
Узун кескен эди
Jылан болуп jылат,
Кыска кескен эди
Бака болуп секирет.
Ӧлöр кирези jок болды.
Оноҥ Кынару кыйгырат:
«Jети кып jер алдында jуртаган,
Умар чайык ээзи,
Ээк сагалы jарын ашкан
Эрлик-аба,
Meгe бир болуш jетир!» – деп.
Анча-мынча болбоды,
Бир ок-jылан октолып
Келген бойынча,
Кынаруныҥ jардына jапшынала,
Оноҥ jоголо берди.
Jерде jаткан Кынару
Ӧрö туруп чыгала,
Алтай баатырлар.
База катап тудужат.
Эмди Кынару тыҥыды.
Озодоҥ он артык,
Эртедеҥ эки артык болуп,
Темир какпыдый тыҥ тудат,
Баскан буды
Каккан казыктый сылт этпейт.
Кан-Капчыкайдыҥ
Jедип тудары астап,
Jер тайанары кöптöп турды.
Ол тушта абызын-илбизин
Тöжи калтар ат
Кара чымын болуп,
Теҥериле учуп jÿрген.
Кара чымын кöрÿп тургажын,
Jерде бир кара чычкан
Бир тöҥöзöктöҥ
База öскö тöҥöзöккö
Ары-бери маҥтап jÿрди.
Оны кöрöлö, кара чымын
Jерге учуп тÿжеле,
Боро чычкан болуп кубулды.
Кара чычканга табарыжып, сурады:
«Сен чычкан эмес,
Ат кебериҥ бар.
Чычкан болуп не кубулгаҥ?» – деди.
Кара чычкан айдат:
«Мен Кынаруныҥ
Кызыл-јеерен ады эдим.
Кан-Капчыкай
Кынаруны
Базарга jетти.
Айдарда мен чычкан болуп,
Jажынып jÿрÿм» – деди.
Боро чычкан айтты:
«Кынаруныҥ тынын таппаза,
Кан-Капчыкай оны
Канайып та öлтÿрип болбос эмес пе?» – деди.
Кара чычкан айдат:
«Кайдаҥ билер?
Айса болзо табар.
Jе тапса да,
Кара кöл тÿбинеҥ,
Кÿлер кайырчак ичинеҥ
Кара jыланды
Чыгарып алары кÿч болбайсын – деди.
Кара кöлди эбире
Канча камдар,
Канча солоондор,
Канча баатырлар
Туруп алган, каруулдайт.
Олорды öдöр арга jок» – деди.
Оны уккан боро чычкан
Туура маҥтап барала,
Катап ла кара чымын болуп,
Кара кöлгö учты.
Кара кöлди эбире
Камык камдар,
Адар солоондор,
Jарды jаан бöкöлöр,
Jайканышкан кÿлÿктер
Сакып тургулайт.
Ого jууктаар арга jок болды.
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат
Ачу-корон бышкырып,
Куйругыла шыйманат.
Анча-мынча болбоды,
Куу салкын куйундалып,
Ӧлöҥ-чöпти учурат,
Тозынды бурладат.
Ол орто кара чымын
Учуп барып, кöлгö тÿжÿп,
Кара кöлдиҥ тÿбинде
Jалбак ташты аҥтара тартат,
Кÿлер кайырчакты jара тебет,
Кара јыланды туйгагыла былча согот,
Чала тынду эдип,
Тиштенип алат.
Кара кöлдöҥ чыгарга
Арга jок болордо,
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат
Кöл ээзи «кöк бука болуп кубулала,
Бустап туруп,
Кöлди тÿрÿлте чайбалтып,
Кöлдöҥ чыгып келет.
Айландыра сакыган улус
Коркыйла, качкандар.
Айдарда тöжи калтар ат
Качып маҥтады.
Солоондор аткан октор
Jал-куйругын быдай аттылар.
Анда да алдырбады.
Кара чымын болуп кубулып,
Темир идиргенге келип, кöргöжии,
Кан-Капчыкай ээзи
Ӧлöргö jеде бертир.
Толонодый jараш чырайы
Тос болуп кугарып калган,
Ӧзöк каны соолгон,
Карызыныҥ эди ÿзÿлип,
Калбаҥдап калган,
Тöҥмöктиҥ эди ÿзÿлип,
Jодозына тыкталган.
Тöжи калтар ат
Кара jыланды экелип берерде,
Кан-Капчыкай оны
Jети jердеҥ ÿзе кести.
Кынару jер-теҥерини торгулта
Кыйгырып ийеле, öлö берди.
Кан-Капчыкай оҥдонып, сÿÿнип айдат:
«Айланайын эрjине адым,
Абызын-илбизин
Тöжи калтарым,
Амадаганыс алдыс – дийт, –
Арыныкса да,
Бистиҥ мöрöй болды» – дийт.
Ама-томо сыгырат,
Айры-тейри кыйгырат.
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат айдат:
«Ээ калак, – дийт, –
Мöрöй алганыс деп
Сÿÿнерге эрте – дийт. –
Нениҥ учун дегежин,
Эм арткан кÿлÿктер,
Чотпо-Кÿреҥ ле Патпа-Кÿреҥниҥ
Ат-нерелÿ баатырлары:
Баштапкызы –
Ак-боро атту
Таш-Кöклеҥ баатыр бар,
Экинчизи –
Кан-jеерен атту
Кан-Сороты баатыр бар,
Ӱчинчизи –
Кара-кÿреҥ атту
Кан-Кööлеҥ баатыр бар.
Олорго канайып чыдаарыс?
Олордыҥ куулгазыны менеҥ артык.
Кара агаштый кал черÿлÿ
Биске удура келип jат.
Ол черÿдеҥ
Эргекче эт ÿзÿлгежин,
Эр jакшызы бÿде берер дежет,
Калбакча кан чачылза,
Калыгы там ла кыймырап
Кöптööр дежет.
Оныҥ учун былар
Jер ÿстин jеҥген эмтир,
Ончо каандарды
Баккан эмтир – деди. –
Эм ондый болордо,
Биске болужарга
Нöкöрлöрис келип jады» – деди.
Кан-Капчыкай кöрзö,
Чындап та,
Jер-алтайдыҥ тозыны
Чöйилип jады,
Куу туман jерди бÿркеп,
Кара булут кайнап jады,
Айды-кÿнди карыктырат,
Jер селеҥдеп,
Талайлар чайбалат.
Анча-мынча болбоды,
Адазыныҥ кезерлери:
Темир токпогын jÿктенген
Темир-Бöкö келди,
Темир тайагын тайанган
Тенек-Бöкö келди,
Олорды ээчий алтын тÿктÿ
Сары айу jедип ок келди.
«Сеге болужарга келгенис» – дежет.
База кöрÿп тургажын,
Ак-боро атту
Ак-Бöкö баатыр келип,
Эзендежип турат.
Оныҥ кийнинеҥ
Ӱч Шулмус
Ӱч сары атка минген,
Jедип келип, эзендешти.
Эҥ учында Jети Jеек jедип келет.
Былар да база:
«Болужарга келгенис» – дежет.
Анча-мынча болбоды,
Ат тыныжы куу тумандый,
Алып jÿзи кызыл öрттий,
Jыда бажы jыш кеберлÿ,
Кылыш мизи тош кеберлÿ,
Кара агаштый кал черÿ
Jедип келбей канайтты.
Кан-Капчыкай – баатыр уул
Ачу-корон кыйгырды,
Ама-томо сыгырды,
Кара агаштый кал черÿниҥ
Ортозына чурап барды.
Ары öтсö, алтан муҥнаҥ,
Бери öтсö, бежен муҥнаҥ
Кезип, керте бербей кайтты.
Темир-Бöкö темир токпокло,
Тенек-Бöкö темир тайакла
Öштÿлерди балбара согуп тура берди.
Алтын тÿктÿ сары айу
Чураган ла öштÿни,
Арказын сындырып,
Баштарын ÿзÿп,
Ичтерин jара тартып,
Табажыла таажып,
Азу тиштериле тиштеп,
Ары-бери jÿгÿрип, аҥтара согот.
Олорло коштой
Ак-боро атту
Ак-Бöкö jуулажат,
Ого коштой
Ӱч Шулмус jуулажат,
Ого улай Jети Jеек
Баатырлар jуулажат.
Jе Таш-Кöклеҥ, Кан-Сороты,
Кан- Кööлеҥниҥ
Кара агаштый кал черÿзи
Срай астабас, öлбöс,
Там ла кöптöп jады.
Айдарда Кан-Капчыкай
Кара сÿÿри ташка чыгат.
Турнабайла шиҥдеп кöрÿп тургажын,
Черÿниҥ кийнинде
Бир куу башту эмеген
Камдап турган эмтир.
Камдаарда,
Ӧлгöн улус ойто тирилип,
Катап ла jуулажып турганын сезип ийди.
Кан-Капчыкай эмди
Темир jаазына
Тынду согоонын салып,
Эртен тартып, эҥирде божотты.
Адарда, кам эмегенниҥ
Куу бажын оодо адат,
Тÿҥÿрин japа адат,
Орбузын сый адат.
Эмди öлгöн улус тирилбес болды.
Jуу-чак там тыҥыды.
Талай чылап кан тöгÿлет,
Тайга чылап сööк чогулат.
Черÿÿн ÿзе jуулап божодоло,
Кан-Капчыкай эмди
Амыр-энчÿ артканын
Кöрÿп, jоктонып келзе,
Jo, калагым,
Адазынаҥ келген кезерлер:
Алтын тÿктÿ сары айу,
Темир тайакту
Тенек-Бöкö,
Темир токпокту
Темир-Бöкö öлгöн эмтир.
Ак-боро атту Ак-Бöкö баатырды,
Jети jеерен атту
Jети Jеек баатырларды,
Ӱч сары атту
Ӱч Шулмус кезерлерди
Таш-Кöклеҥ, Кан-Сороты ла Кан-Кööлеҥ
Jуу öйинде тудала,
Ады-бойлорыла
Бай терекке мойнынаҥ кынjылайла,
Колы-буттарын
Кижендеп салтырлар.
Jаҥыс Кан-Капчыкай арткан эмтир.
Бу тужында куулгас
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ады келди.
Ӱч кара jылан экелип берди.
Онызы ÿч баатырдыҥ тыны эмтир.
Таш-Кöклеҥ, Кан-Сороты,
Кан-Кööлеҥ –
Ӱч баатыр чапкылап келдилер.
«Бистиҥ тыныбысты бер,
Бис сеге багалы» – дештилер.
«Слер андый багатан болордо,
Озо не айтпадыгар?
Эм менеҥ нени сурап jадыгар?» – деп,
Ӱч jыланды кезип, кертип ийди.
Ӱч баатыр öлö бердилер.
Кан-Капчыкай айдат:
«Jе, абызын-илбизин
Тöжи калтар адым,
Амадаганыс алдыс,
Арыныкса да, бастыбыс.
Эмди биске болушкан улусты
Jайымдайлы» – деди.
Ак-боро атту Ак-Бöкöни
Jети jеерен атту Jети Jеекти,
Ӱйези jок Ӱч Шулмусты
Ады-бойлорыла божоттылар.
Алтын тÿктÿ сары айуны,
Темир токпокту Темир-Бöкöни,
Темир тайакту Тенек-Бöкöни
Тиргизер арга jок болуптыр.
Олорды корумдап салдылар.
Тöрт баатыр эмди
Антыгарлу наjы болдылар.
Адаанга кирижер,
Айбызын угужар,
Канча чакка ырашпас
Карындаштар болдылар.
Барган jерге кожо барар,
Кату jуудаҥ кайра баспас,
Ӧлгöн jepгe кожо öлöр,
Барза, кожо барар деп,
Сöзин бердилер.
Jажына ондый jöп тургустылар.
Оноҥ тöртÿ айрылыжып, jана бердилер.
Кан-Капчыкай эмди
Шуурганду тайкалар ажып,
Шуурмакту талайлар кечип,
Тÿни-тÿжиле салып,
Айыл-jуртына jеде келди.
Ат чакыга келип тÿжет.
Алты кезер адын алып, бууладылар,
Jети кезер jеҥнеҥ тудуп, колтуктадылар,
Ай каалгалу эжик ачып, кийдирдилер.
Адазы Кара-Бöкöлö эзендежет,
Энези, Алтын-Танала окшожот.
Алтын-Тана энези
Алтын столын jылдырат,
Алама-шикир ажын салат,
Кызыл тажуур аракы чыгарат,
Алтын чööчöйгö урала,
Уулына берип, кÿндÿлейт.
Уулы ичип, калап келди.
Озогызын ойгортып,
Эскидегизин элтертип,
Куучындажып отурдылар.
Кан-Капчыкай куучындады:
«Jе, азыраган адам,
Эмискен энем,
Мен элге-jонго jÿредим,
Эш-нöкöр керек меге.
Мениҥ от-коногым –
Солоҥы-каанныҥ кызы
Алтын-Топчыда эмтир.
Мен ого jедерим,
Эртенги кÿнде атанарым» – деди.
Оны угала, адазы айдат:
«Ба-таа, балам,
Сÿрекей ыраак jер болор jады.
Jер сапсылганда jуртаган 
Солоҥы-каан эди,
Канайып jедип jÿргейнеҥ?» – дийт.
Эртезинде Кан-Капчыкай
Ада-энезиле эзендежип, окшожот.
Адына минип,
Ары болуп jорто берди.
Ада-энези кийнинеҥ алкады:
«Jакалуга туттырба,
Jарындуга бастырба!
Амадаганыҥ алып, ырысту бол,
Эш-нöкöриҥ алып, jанып кел!» – дешти.
Кан-Капчыкай баатыр
Абызын-илбизин
Тöжи калтар адын
Кайыш камчыла согуп ийди.
Турган изи бар болды,
Барган jери jок болды.
Jаан талай кечип чыккажын,
Сайына чыгара чайбалат.
Jаан тайка ажып тÿжерде,
Кара корумы кöчкöлöйт.
Кускум учуп учына чыкпас
Куба чöлди
Куйун кептÿ öдÿп чыгат,
Саҥыскан учуп учына jетпес
Сары чöлди
Салкын кептÿ öдÿп jадат.
Солун башка алтай кöрöт,
Солун башка талай кечет.
Оноҥ ары барып jатса,
Сÿреен jараш алтай кöрÿнди.
Jаш агаш бÿри тÿшпес,
Jаш ӧлöҥи кугарбас,
Эмилдÿ агаш бÿри тÿшпес,
Эдил кÿÿк ÿни серибес.
Кöбÿктÿ кар jаабас jай алтайда
Тÿги башка
Ак сары мал турат,
Тили башка албаты jуртайт.
«Кемниҥ jоны?» – деп сурагажын:
«Кӱн-сары атту
Кÿн-каанныҥ эли-jоны» – деп,
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ады айдат.
«Озогы тушта jаан каан дешкен.
Бисти билер бе, jок по, –
Ченеп кöрöйин» – деп,
Кан-Капчыкай
Jÿс текпелÿ темир jаазына
Тынду канду согоонын салала,
Ат чакызына кадай адат.
Аткан огы ат чакыга тийип,
Jалбыш болуп кÿйÿп турат.
Оны кöрÿп, Кÿн-каан
Канча судурчызын судурладат,
Канча камын камдадат,
Кем де неме билбей турат,
Каан чöкöгöн кийнинде
Бир караан эмеген мынайып айдат:
«Jе, Кÿн-кааным,
Бу чакыда јалбыш болуп
Кÿйÿп турган неме –
Ол Кара-Бöкöниҥ уулы
Кан-Капчыкай аткан ок.
Сени ченеп турган эмтир» – деди.
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ат
Jÿс аттыҥ тибиртин этти,
Кан-Капчыкай баатыр
Jÿс кижиниҥ кыйгызын кыйгырат.
Оны угала, Кÿн-каан:
«Jе чындап, Кан-Капчыкай болор» – деп,
Удура уткып чыкты.
Кан-Капчыкай jедип келди.
Кол тудужып эзендежет.
Алтын байзыҥга кийдирип,
Алтын столго отургускан,
Алама-шикир ашла кÿндÿлеген,
Кызыл тажуур аракызын
Алтын чööчöйгö урган.
Кан-Капчыкай jети кÿн улай
Аракыдап, токтогон.
Адын ээртеп минеле,
Оноҥ ары jÿрÿп отурат.
Саҥ тöмöн тÿшкежин,
Салкын ошкош jайылат,
Саҥ öрö чыккажын,
Куйун кептÿ куйулат.
Аткан октоҥ кӧни барат,
Учкан куштаҥ тÿрген барат.
Солун башка jерге jедет,
Солун башка талай кечет.
Тили башка албаты јуртайт,
Jалаҥ ак-боро мал турат.
«Бу кандый каан?» – деерде:
«Ай-каанныҥ алтайы» – деп,
Тöжи калтар ат айдат.
Кан-Капчыкай сурайт:
«Бу каандар нениҥ учун
Онойдо адангылаган?» – деп.
Абызын-илбизин ады айдат:
«Олор бойлорын улуркадып,
Улу jаан атла аданган.
Кöрзöҥ: Кÿн-каан, Ай-каан,
Солоҥы-каан, Теҥери-каан,
Мыс-каан, Талай-каан –
Ончозы ла бойлорын
Jаан каандарга бодогылайт».
Кан-Капчыкай база ла
Jÿс текпелÿ темир jаазына
Канду кастак согоонын салала,
Ат чакыга кадай адат.
Согооны jалбыш чылап кÿйÿп турат.
Оны таныыр кижи чыкпай,
Канча камдары, судурчылары
Билбей турат.
База ла бир караан эмеен айдат:
«Бу окты Кара-Бöкöниҥ
Атту-чуулу уулы,
Абызын-илбизин атту
 Кан-Капчыкай ченеп аткан» – дийт.
Анча-мынча болбогондо,
Jÿс аттыҥ тибирти угулат,
Jÿс кижиниҥ -кыйгызы угулат,
Jер-алтай селеҥдеп турат.
Кан-Капчыкай jедип келет.
Алты кижи адын алат,
Jети кижи jеҥинеҥ тудат.
Каалгалу эжик ачып,
Алтын öргööгö кийдирдилер,
Ак ширдекке отургыстылар.
Ай-кааныҥ абакайы
Алтын столын jылдырат,
Алама-шикир ажын салат,
Кызыл тажуур аракы урат.
Аракылаш башталган соҥында
Кан-Капчыкай бир оҥдонзо,
Jети кÿнге jыргаган эмтир.
Кан-Капчыкай адын ээртейле
Атанып jÿре берди.
Оноҥ ары браадып,
Шуурганду тайка ашты,
Шуурмакту талай кечти.
Ол барып jатса,
Jети башту Jелбеген
Кöк чарды минген,
Jети кöдöчилÿ барып jады.
Кан-Капчыкай сурады:
«Jе слер, jаан öбöгöн,
Кайдаар барып -jадаар?» – деди.
Jелбеген айдат:
«Ээ, мен кудага барып jадым.
Солоҥы-кааныҥ кызын
Ала-саҥыскан атту
Айучы-Мерген алатан.
Оныҥ кудазы эдим» – деди.
Кан-Капчыкай каткырала, айтты:
«Мен база Солоҥы-каанга
Тойлоп браадым» – деди.
Адын камчылайла, jÿре берди:
Тöжи калтар ат
Таспа чылап чöйиле тÿшти,
Элезиндий элес этти.
Jаан тайка ажып ийди,
Jаан талай кечип ийди.
Ол барып jатса.
Абызын-илбизин
Тöжи калтар ады
Алын колына албады,
Кийин будын тартпады,
Оҥ кулагын олый салды,
Теҥерини тыҥдады,
Сол кулагын солый салды,
Jердиҥ ÿстин тыҥдады.
Кан-Капчыкайга айдып турат:
«Солоҥ-каанныҥ
Jаҥыс кызын аларга
Ӱч баатыр кудалап келген эмтир:
Бирÿзи –
Ала-саҥыскан атту
Айучы-Мерген баатыр,
экинчизи –
Теҥери-каанныҥ уулы,
Темир-боро атту
Темир-Бизе баатыр,
Ӱчинчизи –
Jер алдынаҥ чыккан,
Jелбис-кара атту
Jеким-Кара баатыр» – деди.
Кан-Капчыкай баатыр
Солоҥы-каанныҥ jуртына jедип келзе,
Сÿрекей jаан сööктÿ .
Ӱч ат туру.
Jе Кан-Капчыкай кемзинбеди.
Ат алып буулайтан
Алты кезер
Кан-Капчыкайды керексибеди,
Jеҥ тудатан jети кезер
Кылас эдип кöрбöди де.
Солоҥы-каанныҥ öргööзине кирип барза
Тöр бажында
Коркушту jаан баатырлар отурат.
Кан-Капчыкай кирип келерде,
Jаҥыс ла Солоҥы-каанныҥ абакайы
Оныла эзендешти,
Арткандары кöрбöдиде.
Ӱч баатыр Солоҥы-каанныҥ
Jаҥыс кызын
Кажызы ла бойына
Некеп турган эмтир.
Айучы-Мерген казырланып,
Солоҥы-каанды таажыды,
Солоҥы-каан öбöгöн
Тала берди.
Кан-Капчыкай базып келип,
Айучы-Мергенди тажыды.
Экÿ тудушканча, öргööдöҥ чыга бердилер.
Абызын-илбизин ат ла
Ала саҥыскан ат
Арка-мойнынаҥ тиштежип,
База согужа бердилер.
Олордыҥ согужына
Jаан талай чайбалат,
Jер-алтай торгулат.
Кан-Капчыкай
Айучы-Мергенди,
Албан-кÿчле кöдÿрди,
Чаҥкыр кайага экелип сокты.
Айучы-Мерген öлö берди.
Абызын-илбизин калтар ат
Ала-саныскан аттыҥ
Шилизин ÿзе каjап,
Ичин-кардын ÿзе тепти.
Оныҥ соҥында
Теҥери-каанныҥ уулы
Темир-Бизе базып келди.
«Ойын-соот менде болбой, уул» – дийт.
Кан-Капчыкай ÿстине
Калып келди.
Jака бойдоҥ тудужат,
Jарын бойдоҥ тартыжат.
Албан-кÿчле согужат,
Мерген jанына тартыжат,
Мекелÿ теге салып турат.
Кан-Капчыкай Темир-Бизени
Ӱч темденип кöдÿреле,
Ай кара кайа ташка
Ач белин сый согот.
Темир-Бизе база öлди,
Кара каны тöгÿлди.
Абызын-илбизин калтар ат
Темир-боро атты
Мойнын ÿзе каjап,
Ичи-кардын jара тебет,
Каны, jини тöгÿлет,
Куш-курттыҥ jеми болот.
Эмди jер алдынаҥ чыккан
Јеким-Кара баатыр айдып турат:
«Jе бу тушта
Сениҥ мöрöй болгой – деди. –
Соҥ кийнинде
Мениҥ мöрöй болор – деди. –
Сен таҥманы кöрöрим» – деп кекенди.
Турган jерине jоголды,
Барган jери jок болды.
Кан-Капчыкай эмди
Солоҥы-каанныҥ öргööзине
Кирип барды.
Солоҥы-каанныҥ абакайы:
«Кайран айылчы» – деди.
Алтын стол тургузат,
Алама-шикир ажын салат,
Эт-jилик салат,
Алтын чööчöйгö
Ачу аракызынаҥ урат.
Аштаган бойы тойды,
Арыныккан бойы тыштанды.
Кан-Капчыкай эмди
Бир тажуур аракы сурады.
Солоҥы-каанныҥ абакайы
Кызыл тажуур аракы берди.
«Бу тажуур мениҥ ажым болгой – деди.
Мениҥ тилим куда болуп,
Слерге «келдим» – деди.
Онойдо айдала,
Бир чööчöй аракыны
Кайын энезине кожоҥдоп берди.
Мынайда табыскактады:
«Эки эмчек эмискен эне,
Алкыжаар биске беригер.
Эркелеп азыраган балаар
Эжим мениҥ болгой ло.
Эрмек-сöзигер угадым,
Эжимди кöрöдим» – деди.
Оноҥ экинчи чööчöйди урала,
Кайын адазына кожоҥдоп берди:
«Ак сагалын сыйманган
Ада кайын,
Алкыжаар беригер – деди. –
Амадаган эжим бар ине,
Чыгарып берзеер, кöрöйин» – деди.
Айдарда Солоҥы-каан айтты:
«Алтын-Топчы кызым
Бойы билер.
«Ак судурда чийилген эжим
Кан-Капчыкай эмтир» – деп,
Бойы да айдатан эди.
Эмди кызым кас кийимдÿ,
Тайкада кастарла кожо jÿрÿ.
Jе мен эрекен ойнозом,
Ол учуп келер – деди. –
Кызымныҥ той-jыргалын тÿжÿредим» – деди.
Албаты-jонына jар эдет.
Анча-мынча болбоды,
Алты кÿн öдö берди,
Албаты-jоны jуулды.
Улу-jаан jаштулар
Бир башка jуулдылар,
Улаҥ jиит уулдар
Бир башка jуулат,
Кеен jараш келиндер
Бир башка бöлинет.
Тойго jуулган улусты азыраарга
Булут болгон казылуларды
Öлтÿрип сойдылар,
Буура болгон jалдуларды
Jыгып сойдылар.
Тайка кептÿ эт чогулат.
Эли-jоны тойго
Кара тажуурлар артынып экелет.
Тажуурлар кара корум кеберлÿ
Чогула берди.
Той-jыргал баштала берди.
Арка-jонын азырады,
Эт-jуу соордылар.
Айакла аракы ичеечилер
Аҥданып jыгылган jаттылар,
Чööчöйлö ичеечилер
Калай берген отурдылар.
Jарды jаан бöкöлöр
Кÿреш эдип ойногылайт,
Чечен тилдÿ улустар
Сöс блаажып тартыжат.
Jакшы jÿгÿрик аттарды
Jарыштырып ойногылайт.
Канчын jиит уулдар
Биjелеген jÿрдилер,
Кеен jараш келиндер
Кожоҥдожып jыргадылар.
Солоҥы-каанныҥ jаҥыс кызын –
Алтын-Топчыны – алып турган
Кан-Капчыкайга караандар алкайт:
«Экÿ эш-нöкöр болыгар – дежет. –
Баркырап ыйлаар
Балдар азырагар – дежет, –
Шыркыражып киштеер
Мал азырагар – дежет. –
Ак сагалду адалар тапкан
Jаҥ – деп, jыргадылар, –
Эки эмчектÿ энелер тапкан
Jаҥ эмей» – дежип, ойнодылар.
Той божогон соҥында
Албатызы таркап jанды.
Ыраак jаткан эли-jоны
Айга jиирин артынды,
Jуук jаткан албатызы
Jылга jиирин апарды.
Кан-Капчыкай эмди
Jанарга меҥдеди.
Солоҥы-каан кызын шыйдып,
Ак-сары ат ээртеген,
Маҥдык торко тон кийдирген,
Кара албаа терезинеҥ
Бöрÿк кийдирген.
Кан-Капчыкай ла Алтын-Топчы
Ада-энезиле эзендежип, jандылар.
Jергележип jелерде,
Jелижи тÿҥей баргылайт,
Jарышкылап барганда,
Кемизи де кийнинде артпайт.
Jер ортозына jедип келерде,
Бир кара jылан jадыры.
Кан-Капчыкай кара jыланды
Камчыбыла согордо,
Jер алдынаҥ чыккан
Jеким-Кара туруп келди.
Кан-Капчыкайга айдат:
«Jе, Кан-Капчыкай,
Мен алатан баланы сен алдыҥ.
Meгe бербес болзоҥ,
Каныҥ чачарым» – деп,
Теҥеридий кизирейт,
Темир чылап сыҥырайт.
«Ийт jибес ажына умзанар дегени
Чын эмтир» – деп
Кан-Капчыкай айдат.
Jеким-Кара калып келген.
Jаказынаҥ тудужат,
Jарын бойдоҥ тартыжат.
Туткан jердеҥ
Тудам эттеҥ ÿзÿжет,
Капкан jердеҥ
Алтай баатырлар.
Карыш эттеҥ ÿзÿжет.
Анча-мынча болбогондо,
Кан-Капчыкай ÿч темденип,
Jеким-Караны кöдÿреле,
Казанча кара ташка
Белин сый согот,
Ичин jара тебет.
Кара каны тöгÿлет,
Куу сööги кугарган, jадып калат.
Кан-Капчикай ла Алтын-Тапчы
Оноҥ ары jанып ийдилер.
Канча тайка аштылар,
Канча талай кечтилер.
Адазыныҥ jуртына jедип келдилер.
Кара-Бöкö адазыныҥ
Алтын байзыҥына кирдилер.
Ада-энези сÿÿнижип турат.
Алтын-Топчыны кöргöжин,
Ары кöрзö, ай кеберлÿ,
Бери кöрзö, «кÿн кеберлӱ,
Сÿрекей japaш кыс эмтир.
«Jе эмди той эдер» – дештилер.
Эли-jонына jарлады.
Аракы чеген ичтилер,
Алама-шикир курсак jазадылар.
Албатызы jуулыжып,
Алтын чÿмдӱ алыптары
Араайдаҥ баскылайт,
Темир тонду бöкöлöри
Тееркежип баскылайт.
Ат тыныжы куу тумандый,
Албаты jÿзи кызыл öрттий.
Булут болгон казылуларды
Öлтÿрип сойдылар,
Буура болгон jалдуларды
Jынып сойдылар.
Тайка кептÿ эт кайнаткан,
Талай кептÿ аракыны
Кÿлер казанга урган.
Jе эмди
Ак сагалду «караандар
Бир кÿреелей отурат,
Арсак тиштÿ эмеендер
Бир кÿреелей отурат.
Чечен тилдÿ улустар
Сöс блаажып чечеркежет,
Jаш уулдар кÿрежип турат,
Кеен jараш келиндер
Кожоҥдожып ойногылайт,
Ат jакшызы јарышкылайт.
Эт-jууды салдылар,
Эли-jоны jидилер.
Аракызын чöӧчöйлöп,
Тогус келин ÿй улуска салды,
Тогус уул эр улуска чööчöйлöди,
Тогус кÿнге тойлодылар.
Торо-ачап улустар
Тойынганча jидилер,
Аракаа ачап улустар
Арказы томöн jыгылдылар.
Jуукта јаткан албатызы
Jылга jиирин апарды,
Ыраакта jаткан улузы
Айга jиирин артынды.
Той тарады,
Тоолок баштар тоолонды.4
Той тужында Кан-Капчыкай баатыр
Абакайына кожоҥдогон:
«Jайгы конгон jуртыма
Jажыл тöрко jайылзын,
Jаттаҥ* ташкан эжиме
Jакшынак сÿме кожулзын.
Кӱски конгон jуртыма
Кÿреҥ торко jайылзын,
Кÿзеп тапкан эжиме
Кÿзÿлÿ сÿме кожулзын».
Алтын-Топчы кожоҥдогон
Кан-Капчыкайга:
«Jетен аттаҥ талдаза,
Jеерен атка не jетсин?
Jетен jонноҥ талдаза,
Мениҥ эжиме кем jетсин?
Алтан аттаҥ талдаза,
Ак-борого не jетсин?
Алтан -jонноҥ талдаза,
Мениҥ эжиме кем jетсин?»
Jе эмди Кан-Капчыкай
Амыр-энчÿ jуртаган.
Ак малына куйругын сÿÿртеп,
Бöрÿ табарбас болды,
Эли-jонына jыда тудунып,
Jуу-чак тÿшпес болды.
Адазы ла энези
Јаҥыс кÿн öлгöн,
Олордыҥ сÿмер туу колтугына
Корумдап,
Сööгин тудуп салдылар.
Оныҥ соҥында Кан-Капчыкай
Арысканду аҥду-кушту
Ак тайказына аҥдаар болды.
Аҥныҥ семизин адар,
Киштиҥ каразын öлтÿрер,
Абызын-илбизин
Тöжи калтар адына
Коштоп алып, jанар болды.
Атту-чапту баатыр болуп,
Амыр-энчÿ jуртай берген дежет.
Чöрчöк божогон!
 

arzhana.ru/kan-kapchikai/


 





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.