JАЙЫМ САЛКЫН

 

       Кару карындажым Байкалдыҥ эземине
       бир т
ӱрмек сонет-jаҥарлар

I

Мениҥ ӱргӱлjи нӧкӧрим салкын
Кӧзнӧгим токулдадат, эжигим тартат.
«Сен мында ба, поэт?» — деп унчугат.
Теҥерини чийе согот ак jалкын.

«Мен jаныҥда амырап алайын,
Мениҥ араай jаҥарым сен тыҥда.
Кабайыҥ jайкагам качан бир тушта,
Арчыган эдим кӧзиҥниҥ jажын.

А бӱгӱн не карыктыҥ, не ыйладыҥ?
Кудайдаҥ, jӱрӱмнеҥ нени сурадыҥ?
Буудактар ӧдӱп болбодыҥ ба, поэт?

Буруладып jӱредиҥ бе бу ак-jарыкта,
Айса сӱӱгениҥ сени таштап ырады?»
Суда-салымнаҥ нени jайнадым?

II

Суда-салымнаҥ нени jайнадым?
Ончозы тӧгӱн, ончозы ӱргӱлjи эмес.
Jӱрӱм jӱк ле шыралу бир элес,
Кайран инимди мен jылыйттым.
Кӱл-Тегиним, эрке карындаш
Кӱндӱ jердеҥ ол ырап калды!
Кӧстӧримнеҥ ачу-ачу jаштар тамды,
Ого ӧрӱмдеп ӧртӧлди кату таш!

Карычактар айланат, кӱс келди.
Карузыган кӱӱнимди ӧлӱм ӧртӧди.
Каркылдап, кара кускундар айланды.

Эски чамчаныҥ эдегин силкип,
Эрчимдӱ салкыным ойногон эдиҥ.
Сен ойто ло jаҥарлу келдиҥ.

III

Сен ойто ло jаҥарлу келдиҥ.
Мениле коштой иним jӱгӱрген,
Каткырган, сӱӱнген, сӱӱген, jӱрген.
Сен оныҥ кӱргӱл чачыла ойногон эдиҥ.

Билерис, jӱрӱм ӱргӱлjи эмес,
Оро кемниҥ де алдында карарар.
Улус оны эбире туруп ыйлажар.
Jе jӱрӱм мыныла тӱҥей ле тӱгенбес.

Удабас jас келер, кар кайылар,
Тӧҥичектеҥ кӧк ӧлӧҥичектер чыгар.
Олорды ачу jашла сугарып саларым.

Салкыным! Оныҥ jанында кожоҥдо,
Мениҥ онтуумла сен ондо онто.
Сеге jайнайт карган поэт-нӧкӧриҥ.
IV

Сеге jайнайт карган поэт-нӧкӧриҥ.
Корлогон колыста алтын арба артатан,
Коозозын салкыным учурып апаратан.
Чарак арбада ӧлбӧй jӱрериҥ.

Кӱн jаркынду каткызыла jарыдатан
Кӱӱни jараш, каным бир карындаш.
Бӱгӱн ийнимде уур, соок кара таш,
Оны канайып туура таштап салатан?

Ол мениҥ jӱгим, мениҥ карыкчалым,
Jӱрӱмниҥ учына jетире апаратан турум.
Сӱӱнчини де, ачуны да теҥ аладым.

Меге канат берзеҥ, омок салкыным,
Тӧрӧл jерим ӱстиле мен учайын,
Мениҥ чылабас салкын, санаа канадым!

V

Мениҥ чылабас салкын, санаа канадым.
Jӱрегимде jӱрӱ оморкош, ару сӱӱнчи.
Кандый кӧп инимниҥ нӧкӧрлӧри,
Jогына олор карыгат деп айдадым.

Jаркынду jӱрген jӱрӱмиҥ, jалакайыҥ
Ак-jарыкта тӱҥей ле ӧчпӧй jарыды.
Сеге, карындаш, ол кереес болуп артты.
Иштегеҥ де, сӱӱгеҥ де — ырысту салымыҥ.
Иргееде салкыным ӱшкӱрет, шылырайт.
Айса чычканак ондо бедиренип тылырайт?
«Арыдым» — деп салкыным араай айдат.

Мен де канча катап ӧлӱп, тирилип jадым.
Кижи ӧлзӧ, ойто качан да тирилбес,
Ӱргӱлjи jӱрӱм кижиге келишпес.

VI

Ӱргӱлjи jӱрӱм кижиге келишпес.
Муҥ jылдарга амырап, уйуктап алала,
Ӧскӧ кебер бойына тартынала,
Ӧлӧҥ дӧ болуп ойто не ӧзӱп келбес?

Ол jерде ончо jаргыны ӧдӱп,
Ойто jанар дежет кижиниҥ сӱнези.
Jакшы, jаманды бескеге салтан эди,
Кажызы jайа тартар jӱрӱмиҥ кӧрӱп?

Каан ба сен, калганчы тербезен бе,
Jаргы алдында ончозы ондо тӱҥей.
Кинчегиҥ учун сеге ӱргӱлjи кыйын.

Мен билерим, ол до jӱрӱмде
Инимди сакыйт кеен телекей.
Jашта оорып, мен нени сакыгам?

VII

Jашта оорып, мен нени сакыгам?
Айылдыҥ аланчыгында салкын ыйлаган.
«Jӱрӱми jок бала» — деп, кем де айткан.
«ӧлӧрим» — деп, ол тушта санангам.

Оноҥ тӱженедим — чын ла ӧлгӧн эмтирим.
Jадырым мен тереҥ, караҥуй ородо.
Jӱрӱм мен кӱни jок бозом ороондо.
Сыргалjын сындырбай базып jӱредим.

Кайда ак-jарык? Айлыма jанадым мен!
Салкын, салкын! Нӧкӧрим, мени аргада!
Ӱстимде тобракты, уур ташты тарт  аҥтара...

Салкын-куйун ташты аҥтара тарткан,
Кӧстӧриме кӱнниҥ чокторы jарыган.
Jанымда Кӱл-Тегиним, Байкалым, турган.

VIII

Jанымда Кӱл-Тегиним, Байкалым, турган.
Салкыным меге сӱӱнчилӱ кожоҥ кожоҥдогон.
Энем сӱӱнгенине ыйлаган, онтогон:
«Уулчагым! Коручылым!» — Кудайына  бажырган.

Тенегеш! Бир катап ӧлӧргӧ санангам.
Сӱӱштиҥ одына кӱйӱп, кыйналып,
Jаш, jараш бойым ыйлап, карыгып,
Мен бийик учар боом-кайадаҥ калыгам.
Тоным эдектери канаттар чылап jайылып,
Тӧмӧн шуҥугам, ондо ӧлӱм сакыган.
Jе салкын, салкын мени ӧлӱмге бербес!

Сӱӱнчилӱ каткырып, чечектер ӱстине чачып,
Кӱргӱл чачымды серпип, сыймаган.
Сӱӱш ӧлбӧс! Jӱрӱм узак, ӱзӱлбес.

IX

Сӱӱш ӧлбӧс! Jӱрӱм узак, ӱзӱлбес.
Карындаш! Ижемjи берди сӧстӧриҥ.
Лапту кӧргӧн санаалу кӧстӧриҥ,
Эр jакшызы не узак jӱрбес?

Уйкузы jок тӱндерде ончозы санаада.
Телекей jанымда элестӱ эбирет.
Сениҥ сӱӱнчилӱ кебериҥ кӧрӱнет,
Карыкпай jӱр, эркем, ол талада.

Карларда истер кайылып калар,
Jӱрӱмде изиҥ jӱректерде артар.
Кудай бисти анайда jайаган.

Амадуум бӱтпеди деп карыгып, комыдап,
Jе jӱрӱмге сӱӱнип, оны алкап,
Бичинедим, чочыйдым — ӧй ас арткан.

X

Бичинедим, чочыйдым — ӧй ас арткан.
Айса ууш талкан бедиреп, санааркап,
Бийлердиҥ алдына jалынып, сарбаҥдап,
Ижим бӱдӱрбей ӧлӧтӧн салым сакыган?

Бийлер, бийлер! Jӱректери кату,
Орооныс оору, ак-чек билим ундылды.
Jайнаган сӧзимди кемзи де укпады.
Jоным! Jолым — jӱректе канду чийӱ!

Jас клееди деп салкын шымыранат,
Кайыҥдар эрип, кар шӱлӱреп кайылат.
О, jӱрӱм, болушкай ӧрӧ турарга!

Jаҥарлар jайаарга, кудайла куучындажарга,
Санаамла салымныҥ учурын табарга,
Албатым керегинде чын сӧс айдарга.

XI

Албатым керегинде чын сӧс айдарга,
Столымда jарыткыш, колымда перо-калам.
Санааларым. ӧлӱм, сӱӱш. Нени айткам?
Келер ӧйгӧ кере сӧс айдып саларга.

Салкын теректер баштарында кӱӱлейт.
Карузыш мениҥ jӱрегимде толо.
Jоным кӱӱни уйа тартты ондо.
Амырыҥ унды! Амадуум некейт.

Салкын мени кум тӧҥдӧрлӧ базырган,
Jылтыстарлу теҥериге де учурган.
Тымык Теҥисте* кандый кудай коруган?

Айгустопто* азиат чырайлу арслан.
Ол сеге тӱҥей деп, салкын айткан:
«Сен Jайаачы, jайа, улурка, мактан!»

XII

«Сен Jайаачы, jайа, улурка, мактан!»
Jӱрӱмниҥ судазын, учурын билериҥ,
Ӧскӧ ӧйдӧ, ӧскӧ кемjӱде jӱрериҥ,
Ӧлбӧзиҥ! Айагыҥда бир ууш талкан!

Салкынныҥ jайым jаҥарын тыҥдап,
Ак чаазынга санаамды айдадым.
Jӱректе jазылбас шыркалу арттым,
Инимди сананып, комыдап, ыйлап.

Ӱргӱлjи мени ӱргӱледерге ченежет,
Карындажыҥды ээчий атан дежет.
Айса анда меге килеген, сакыган?

Бажым уурлап, jабыс-jабыс эҥилет,
Меге саҥ башка телекей тӱжелет.
Jебрен улус мени та не уткыган?

XIII

Jебрен улус мени та не уткыган?
Рим jеринде бу ла мен jӱредим.
Таш баканалар, атланттар кӧрӧдим.
Меге он алты jаш. Мен jиит-уулан.
Мениҥ jанымда мендий jиит турган.
Кийгенис ол ӧйдиҥ кеби болгодый,
Кыскачак тонычак. Толголгон чач
                                                              торкодый,
Бисти кудай кандый jараш эдип jайаган!

Поэзия керегинде ӧкпӧӧрип айдадыс,
Вергилийди, Овийди эске аладыс.
Ыраакта улу кала отторы jарыган.

«Бис кажы ӧйдӧ, кажы талада?»
«Сен jебрен Римде» — деп, нӧкӧрим
                                                                   айткан.
Оноор мени кандый куулгас апарган?

XIV

Оноор мени кандый куулгас апарган?
Салкыным, мени ойто учур кайра
Агару бийик тӧрӧл Алтайыма.
Ол Кудайга jуук бийиктерде турган!

Тӱш jерим. Ол, байла, чын jӱрӱм.
Бу jӱрӱм коркышту тӱшке тӱҥей.
Арга jоктыҥ сӧзине бу телекей тӱлей.
Болуш jокто кыйналып ӧлди иним.

Караҥуй толыкта кем элбес этти?
Сен мында jӱрӱҥ бе, карындаш?
Ӱстиҥе салбазым мен уур таш!
Jайым салкын коолодо jаҥарлазын,
Телекейдиҥ jаражын ол мактазын.
Сен база поэт болуп jайалгаҥ.

XV

Суда-салымнаҥ нени jайнадым?
Сен ойто ло jаныма jаҥарлу келдиҥ,
Сеге jайнайт карган поэт нӧкӧриҥ,
Мениҥ чылабас салкын, санаа канадым.

Ӱргӱлjи jӱрӱм кижиге келишпес.
Jашта оорып, мен нени сакыгам?
Jанымда Кӱл-Тегиним, Байкалым, турган!
Сӱӱш ӧлбӧс! Jӱрӱм узак, ӱзӱлбес.

Бичинедим, чочыйдым — ӧй ас арткан.
Албатым керегинде чын сӧс айдарга.
Сен Jайаачы — jайа, улурка, мактан!

Jебрен улус мени та не уткыган?
Оноор мени кандый куулгас апарган?
Сен база поэт болуп jайалгаҥ.

2002 j. октябрь ай — 2003 j. февраль ай





 

Комментарии

Нет ни одного комментария, вы можете добавить первый.